Jevreji

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na: navigaciju, pretragu
Jevreji
יהודים
Jews montage.jpg
Ukupna populacija
13.746.100–17.936.400[1]
Regioni sa značajnom populacijom
 Izrael 6.042.000[2][a]
 SAD 5.425.000 (2011)[3] – 6.800.000[4]
 Francuska 480.000[3]
 Kanada 375.000[3]
 Ujedinjeno Kraljevstvo 291.000[3]
 Rusija 194.000 – preko 500.000[5][3]
 Argentina 182.300[3]
 Nemačka 119.000[3]
 Australija 107.500[3]
 Mađarska 100.000 – 120.000[6][7]
 Brazil 95.300[3]
 Južna Afrika 70.800[3]
 Ukrajina 67.000- 200.000[8][3]
 Meksiko 39,400[3]
 Belgija 30,300[3]
 Holandija 30.000[3]
 Italija 28.400[3]
 Turska 26.000[9]
 Čile 18.500[3]
 Iran 8.756[10]
Druge države 250.200[3]
Jezici
hebrejski jezik
jidiš
Religija
judaizam

Jevreji (hebr. יְהוּדִים — Jehudim; jid. ייִדן — Jidn) su semitska narodna i verska zajednica rasuta po celom svetu. Potiče od istorijskih Izraelićana iz antičkog Bliskog istoka.[11][12]

Prema jevrejskoj tradiciji, jevrejsko poreklo se prati do biblijskih patrijarha kao što su Avram, Isak i Jakov, i biblijskih matrijarha Sare, Rebeke, Leje i Rahile, koji su živeli u Hananu oko 18. veka p. n. e. Dalje prema tradiciji, Jakov i njegova porodica su migrirali u Stari Egipat pošto ih je tamo sam faraon lično pozvao da žive sa Josifom (koji se uzdigao do ranga faraonovog vezira) u zemlji Gosen. Potomci patrijarha su kasnije radili kao najamni radnici (pretvoreni u roblje, prema biblijskom predanju) sve do Egzodusa koji je vodio Mojsije, što se obično datira u 13. vek p. n. e. Jevreji potiču uglavnom od plemena Juda i Šimon, i delimično od plemena Benjamin i Levi, koji su zajedno činili antičko Kraljevstvo Judeja (uz ostatke Kraljevstva Izrael (Samarija) koji su migrirali ka svojim južnim susedima i tu asimilovani). Bliska grupa su Samarićani, koji sebe smatraju potomcima izraelskih plemena Efraim i Manaše, koje je prema Bibliji svoje poreklo vode od ljudi koje je u Izrael naselilo Novoasirsko kraljevstvo i nekih koena (jevrejskih sveštenika) koji su ih naučili da obožavaju „rođenog Boga“.[13]

Jevrejska etnička pripadnost, nacionalnost i religija su jako povezane, pošto je judaizam tradicionalna vera jevrejskoj naroda[14] Preobraćenici u judaizam obično imaju isti status u okviru jevrejskog etnosa kao i oni koji su rođeni u okviru njega. Glavna struja judaizma ne podstiče preobraćivanje, i ono se smatra teškim zadatkom, koji se uglavnom primenjuje za slučajeve mešovitih brakova.[15]

Današnja Država Izrael je osnovana kao jevrejska nacionalna država i ona sebe tako definiše u svojim Osnovnim zakonima. Izraelski zakon o povratku garantuje pravo državljanstva svakom Jevrejinu koji ga zatraži. Izrael je jedina država gde su Jevreji većina stanovništva. Jevreji su imali političku nezavisnost dva puta u antici. Prvi od ova dva perioda je trajao od 1350. p. n. e.[16] do 586. p. n. e., i obuhvatao je periode sudija, ujedinjene monarhije, i podeljenih monarhija Izraela (Samarije) i Judeje, okončano uništenjem Prvog hrama. Drugi period je bio period Hesmonejskog kraljestva koji je trajao od 140. p. n. e. do 37. p. n. e. i period delimilne nezavinosti pod Irodovcima od 37. p. n. e. do 6. n. e. Od uništenja Drugog hrama 70. godine, većina Jevreja je živela u dijaspori.[17] Kao nacionalna manjina u svakoj državi u kojoj žive (osim u Izraelu), Jevreji su kroz istoriju često doživeli progone, zbog čega je njihova brojnost i raspodela je varirala tokom vekova. Po kulturnoj tradiciji i izgovoru klasičnog jevrejskog jezika dele se na dve kulturne grupe: Sefarde, južnoevropske Jevreje, odnosno potomke izbeglica iz Španije i Portugalije krajem 15. veka, i Aškenaze, severne i srednjoevropske (nemačko-poljsko-ruske) Jevreje.

Broj Jevreja na svetu je doživeo vrhunac od 16,7 miliona pred Drugi svetski rat,[18] ali je 6 miliona Jevreja ubijeno u Holokaustu. Od tada njihov broj je ponovo rastao i njihov broj se u 2012. procenjivao na 13,75 miliona,[18] Prema ovom izveštaju, oko 43% svih Jevreja živi u Izraelu (6 miliona), a 39% u SAD (5,3–6,8 miliona), dok najveći deo ostalih živi u Evropi (1,5 miliona) i Kanadi (0,4 miliona).[18] Tačan broj Jevreja na svetu je teško proceniti. Pored problema sa metodologijama popisa, postoje halaške rasprave oko toko ko se smatra Jevrejinom i sekularni, politički i drugi razlozi koji mogu značajno uticati na ovaj broj.[19]

Istorija[uredi]

Za više informacija pogledajte: Istorija Jevreja
Mapa Hanana

Prema jevrejskoj Bibliji, svi Izraelićani potiču od Avrama, Isaka i Jakova. Avram je rođen u sumerskom gradu Ur Kasdim, i preselio se sa svojom porodicom u Hanan (koji se često naziva i Erec Izrael). Aristotel je verovao da su Jevreji došli iz Indije, gde su bili poznati kao Kalani.[20] Genetske studije Jevreja pokazuju da većina Jevreja na svetu imaju zajedničko genetsko poreklo koje potiče iz Srednjeg istoka, i da oni najviše zajedničkog sa narodima Plodnog polumeseca.[21][22][23] Međutim, prema arheološkim izvorima, izraelitska kultura nije zauzela ovu oblast, već je izrasla iz hananske kulture.[11][24][25][26]

Biblijska tradicija[uredi]

Prema podacima iz Jevrejske Biblije, Jevreji potiču od drevnih naroda koji su naselili oblast Hanan između istočne obale Sredozemnog mora i reke Jordan. Drevni jevrejski tekstovi ih opisuju kao decu Izrailjovu, potomke zajednčkih predaka, među kojima su Avram, njegov sin Isak i Isakov sin Jakov. Oni su prvo živeli u okolini grada Ura u Mesopotamiji; otud ih doveo u Hanan patrijarh Avram. Religijski tekstovi nagoveštavaju da su nomadska putovanja Jevreja skoncentrisala oko Hebrona u prvim vekovima 2. milenijuma p. n. e. Decu Izrailjovu su činila dvanaest plemena, svako nazvano po jednom od Jakovovih dvanaest sinova: Ruven, Levi, Juda, Isahar, Simon, Zevulon, Dan, Josif, Naftali, Gad, Aser i Venijamin.

Mojsije sa Kamenim tablicama (Rembrant, 1659).

Religijski tekstovi govore priču o Jakovu i njegovih dvanaest sinova, koji su napustili Hanan nakon velike gladi i naselili se u oblast Gosen u severnom Egiptu, po nagovoru Jakovovog sina Josifa koji je postao faraonov vezir. Dok su bili u Egiptu za njihove potomke se govori da ih egipatski faraon pretvorio u roblje, iako nema nezavisnih dokaza da se ovo ikada desilo. Dalje prema legendi, nakon 400 godina ropstva, Jehova, bog Izraela, je poslao proroka Mojsija iz plemena Levi da izvuče Izraelićane iz okova. Prema Bibliji, Jevreji su napustili Egipat zahvaljujući brojnim čudima (legenda poznata kao Egzodus) i predvođeni patrijarsima (Mojsije, Aron, Isus Navin) lutali dugo po Sinajskom poluostrvu i Arapskoj pustinji, zatim osvojili svoju domovinu Hanan i podelili se među svojih 12 plemena.

Međutim, arheologija pokazuje sasvim drugačiju priču o poreklu Jevreja, po kome oni nisu morali da napuštaju Levant. Arheološki dokazi koji pokazuju da je kolevka Izraela Hanan, a ne Egipat, su mnogobrojni i ne ostavljaju mesta za biblijske događaje.[27]

Usled čestih ratova sa starosedeocima Jevreji su prvo birali sudije, kojim su poveravali komandu nad vojskom; kasnije su se ujedinili i počeli da biraju careve; ujedinjenom jevr. državom vladali su Saul, David, i Solomon. Za njihove vladavine Jevreji su konačno potukli stare hananske narode i najopasnije neprijatelje Filistejce i proširili državu na jug do Crvenog mora, a na sever do reke Eufrat.

Stari vek[uredi]

Posle Solomonove smrti jevrejska država podelila se na 2 dela: Izrailj s prestonicom u Samariji, i Judeju s prestonicom u Jerusalimu. Samariju je uništio asirski kralj Sargon II (722. p. n. e.). Deset plemena koja su živjela u sjevernom izraelskom Kraljevstvu, nestalo je. Poraženi od asirskog kralja Shalmanesera V., oni su odvedeni u gornju Mesopotamiju i Medeju, današnja Sirija i Irak. Deset plemena nikada se nije vratilo. Oni će se, po vjerovanju, jednoga dana vratiti u Svetu zemlju, ali ne dok ne pređu strašnu rijeku Sambayton kojom će ih Bog zaštititi. Judeju je zauzeo vavilonski kralj Nabukodonosor II (587. p. n. e.) i odveo Jevreje u Vavilonsko ropstvo; iz ropstva ih pustio persijski kralj Kir Veliki, ali je celu Palestinu pretvorio u persijsku satrapiju.

Posle toga Jevreji su bili pod vlašću Persijanaca, Aleksandra Velikog, Seleukida, Egipćana i Rimljana (od 63. p. n. e.).

Sredinom 1. veka digli su pobunu koju je ugušio rimski car Tit; usled nove pobune (130—135), koju je predvodio Bar-Kohba, rimski car Hadrijan opustošio je zemlju, podigao Jupiterov hram umesto Jahveovog hrama i zabranio pristup u Jerusalim Jevrejima, koji su onda raseljeni po svim rimskim provincijama.

Srednji vek[uredi]

U 5. veku raspada se Rimsko carstvo, ali Jevreji ne uspevaju usled burnih istorijskih prilika da se vrate u Palestinu. Većina Jevreja nalazi se u to doba u zapadnoj Evropi, pa zato od tada evropski Jevreji preuzimaju vođstvo među Jevrejima sve do sredine 20. veka.

U srednjem veku najtolerantniji prema Jevrejima bili su Arapi. Dolaskom Arapa u Španiju (711) nastao je za Jevreje politički i kulturni preporod, naročito od 10. do 12. veka. Počev od 12. veka, jačanjem uticaja Rimokatoličke crkve, pogoršava se položaj španskih Jevreja, a sa proterivanjem Arapa sa Pirinejskog poluostrva (pad Granade 1452) i zavođenjem inkvizicije (1480) njihov položaj postaje neodrživ. Bežeći iz Španije i Portugalije, Jevreji nalaze utočište u Osmanskom carstvu i u zemljama pod turskom uticajnom sferom. Ova grana Jevreja dobiće naziv Sefardi (hebr. Španci).

Karlo Veliki je pozvao mediteranske Jevreje da nasele nemačke teritorije (oko 800), pa je došlo do stalnog naseljavanja. Ova grana Jevreja dobiće naziv Aškenazi (hebr. Nemci).

U srednjovekovnoj Evropi netrepeljivost prema Jevrejima bila je velika. Jevreji su bili omrznuti među većinskim hrišćanskim stanovništvom zbog posebne vere i kulture. Kako je Rimokatolička crkva zabranjivala hrišćanima davanje zajmova pod kamatu, Jevreji tako postaju jedini pozajmljivači novca, što ih još dodatno omražava među stanovništvom.

Novi vek[uredi]

Izolacija Jevreja postaje naročito teška u doba reformacije i katoličke reakcije, kada je papa Pavle IV propisao 1555. bulu da Jevreji u Papskoj državi moraju stanovati u getu, tj. u odeljenim delovima gradova.[28] Sve do polovine 18. veka kulturni i politički položaj Jevreja ne razlikuje se mnogo od onoga u srednjem veku. U katoličkim zemljama Jevreji žive u getima pod budnom paskom inkvizicije.

Aškenazi se postepeno pomeraju na istok prelazeći u Poljsku, pogotovo nakon Luterovih nastojanja da protera Jevreje iz nemačkih država. Do 1600. Poljska je postala mesto najmasovnijeg jevrejskog naseljavanja. I Aškenazi i Sefardi u ovo vreme se bave trgovinom, budući da nisu mogli posedovati zemlju; a vremenom nastaje među Aškenazima jevrejska buržoazija (mahom bankari).

Francuskom revolucijom počinje novi period u istoriji Jevreja. Godine 1791. francuski Jevreji su izjednačeni u građanskim pravima sa ostalim građanima. Od tada Jevreji se bore za slobodu veroispovesti i građansku ravnopravnost.

Tokom 19. veka Jevreji će izboriti građansku ravnopravnost u svim evropskim zemljama osim u Portugaliji (tek 1910) i Ruskoj Imperiji.

Deobama Poljske u drugoj polovini 18. veka, veliki broj poljskih Jevreja nalazi se u granicama Rusije. Tako se do pogroma, krajem 19. veka, unutar granica Rusije nalazilo dve trećine evropskih Jevreja, tj. oko 5.000,000. Pogromi Jevreja dešavali su se u Rusiji 1881—1882, 1891, 1906—1907. Oni su prouzrokovali jače emigriranje Jevreja u SAD, Palestinu i Argentinu. Useljavanje u Ameriku iz Evrope pojačavalo se posle svakog većeg progona u Evropi. U SAD Jevreji uživaju veće slobode nego u Evropi, i to im docnije omogućava da u privredi, javnom i kulturnom životu SAD igraju značajnu ulogu. U Velikoj Britaniji početkom 20. veka Jevreji takođe stiču znatan uticaj.

20. vek[uredi]

Jevrejska deca sa svojim učiteljem u Samarkandu. Fotografija Prokudin-Gorskoga sa početka 20. veka.

Pred kraj Prvog svetskog rata (1917) Jevrejima je garantovala Velika Britanija, na osnovu minimalnog cionističkog programa, Balforovom deklaracijom osnivanje jevrejskog nacionalnog zavičaja u Palestini, a Društvo naroda je to 1922. godine potvrdilo unutar britanske mandatne oblasti.

Na osnovu rasnog antisemitizma, koji je između dva svetska rata u Nemačkoj ozakonjen Nirnberškim zakonima, Hitler i vrhovi NSDAP-a posle izbijanja Drugog svetskog rata donose plan o biološkom uništenju Jevreja i drugih „inferiornih rasa”. Taj plan sprovodio se u nekoliko faza na teritoriji čitave okupirane Evrope.

Ubijeno je oko šest miliona Jevreja. Masovno stradanje jevrejskog naroda od strane Hitlerove Nemačke nazvano je holokaustom.

Godine 1948. osnovana je na većem delu britanskog mandatskog područja u Palestini država Izrael, u koju se uselilo nekoliko stotina hiljada Jevreja iz svih krajeva sveta. Useljavanje je bilo praćeno krvavim sukobima između Jevreja i Arapa. Do danas, uprkos mnogim mirovnim inicijativama i pregovorima, nije došlo do trajnog mira između Jevreja i Arapa.

Religija[uredi]

Za više informacija pogledajte: Judaizam
Menora - simbol judaizma.

Koreni jevrejske religije ili judaizma potiču još iz nomadskog perioda, kada su Jevreji obožavali razne prirodne pojave. Već tada jedan od glavnih jevrejskih bogova bio je Jahve, bog vetra, oluje i vatre. Docnije, Mojsijevim normiranjem jevrejska vera postaje izrazito monoteistička.

Osnove vere sadržane su u Tori. Jahve je postao jedini jevrejski bog, koji je u isto vreme zaštitnik naroda. Jevreji su izabrani narod, nosilac ideje o spasitelju sveta (mesija) koji će doći iz jevrejskog naroda. Odlike vere su: strog moral zasnovan na Deset božjih zapovesti, prinošenje životinjskih žrtava, teokratija, strog formalizam. Verski centar je jerusalimski hram u kome se jedino mogu vršiti bogosluženja.

Nakon uništenja jerusalimskog hrama prestaje bogosluženje, a verski centri postaju sinagoge. Ulogu sveštenstva preuzimaju rabini a verski obredi sastoje se iz molitava i čitanja Tore. Pored Tore, veliku važnost ima Talmudsrednjovekovna zbirka rasprava koje su vodili rabini o jevrejskom pravu, etici, običajima i istoriji.

Pismo[uredi]

Za više informacija pogledajte: Hebrejsko pismo

Hebrejski alfabet je pismo od 22 slova kojim se piše hebrejski jezik. Široko je rasprostranjen i među jevrejskom dijasporom, tako da se još nekoliko jezika, kao što su jidiš i ladino, piše ovim pismom. Piše se zdesna ulevo. Isprva su sva jevrejska slova konsonantska, a vokalni znakove su uveli rabini u 8. veku.

Starojevrejsko pismo nije identično sa današnjim. Ono vodi poreklo od mesopotamskog klinastog pisma. Najstariji pisani su starojevrejskim pismom potiču između 11. i 10. veka p. n. e.

Jezik[uredi]

Za više informacija pogledajte: Hebrejski jezik

Hebrejski jezik (ivrit) je semitski jezik kojim govori oko 6 miliona ljudi, uglavnom u Izraelu gde je službeni jezik.

Do 20. veka hebrejski jezik je bio mrtav jezik. Stvaranjem države Izrael 1948. godine dolazi do uskrsnuća hebrejskog jezika. Danas pod hebrejskim jezikom ili ivritom podrazumevamo onaj koji je nastao radom jevrejskih lingvista, koji su nastojali da ponovo uvedu u život starojevrejske i aramejske reči gde god je moguće, čuvajući stare forme u gramatičkom i sintaktičkom pogledu, uvodeći nove forme i nove reči samo kada je to bilo neizbežno. Izgovor ivrita je sefardski izgovor starojevrejskog pisma.

Književnost[uredi]

Za više informacija pogledajte: Jevrejska književnost

Jevrejska književnost obuhvata vreme od 3000 godina, pisana na hebrejskom i jezicima naroda pod čijom su vlašću i uticajem Jevreji živeli.

Najstariji i najvažniji spomenik jevrejske književnosti je Biblija. Nastala je stolećima, tek u 8. veku p. n. e. dobija završni oblik. Biblija sadrži mnoge legende, istorijske podatke, filozofske, moralno-religiozne poglede, pobožne (psalmi), pa čak i ljubavne pesme („Pesma nad pesmama”), pa otuda predstavlja važan izvor za proučavanje antičke jevrejske istorije.

U helenističkom periodu hebrejski jezik postaje mrtav jezik, a Jevreji stvaraju mahom na grčkom jeziku. U tom periodu nastaje „Septuaginta”, kolektivno delo koje predstavlja prevod hebrejske Biblije na grčki jezik. U jevrejsku književnost mogu se svrstati i dela jevrejskih filozofa i istoričara; Filona iz Aleksandrije i istorijska dela Josifa Flavija, budući da su ona izvorno pisana na grčkom jeziku. Oba dela su važan izvor za poznavanje istorije Jevreja iz helenističkog perioda.

U kasnoj antici i ranom srednjem veku najvažnije delo jevrejske književnosti je Talmud, a značajna je i verska poezija koja je naročito negovana do 8. veka.

Klasično doba jevrejske književnosti, zvano i „Zlatnim dobom” je srednjovekovna jevrejska literatura (10-12. v.). U vezi s arapskom kulturom razvili su se do zavidne visine svi oblici literarnog stvaranja. Najveći pesnici su Gabirol, Moše ibn Ezra i Jehuda Halevi, a najznačajniji pisac je Moše ben Majmon (Majmonides).

Za kasni srednji vek i rani novi vek značajna su dela koja stvaraju komentatori Talmuda Jozef Karo, Menase ben Izrael (16. vrk) i dr.

Novojevrejska književnost počinje s evropskim racionalizmom.

Likovna umetnost[uredi]

Jevreji u Srbiji[uredi]

Spomenik jevrejskim žrtvama nacističkog genocida u Beogradu


Tabla sa spomenika jevrejskim žrtvama u Beogradu

Jevreji u svetu[uredi]

Uvek prisutne asimilacijske tendencije u lokalno društvo, te dvojnost samih Jevreja kao verske i narodne zajednice, dovode do oprečnih procena o ukupnom broju Jevreja. Prema jednoj statistici oni čine oko 0,2% svetskog stanovništva - 13 miliona, a prema drugoj širom sveta živi oko 15 miliona Jevreja.

Država jevrejsko stanovništvo
SAD 5.671.000
Izrael (1) 5.300.000
Evropa < 2.000.000
Francuska 600.000
ZND-države (2) 400.000
time Rusija (2) 230.000
time Ukrajina (3) 105.000
Ujedinjeno Kraljevstvo (3) 267.000
Nemačka (4) 108.000
Turska (3) 30.000
Italija 30.000
Kanada 371.000
Argentina 250.000
Brazil 130.000
Južna Afrika 106.000
Australija 100.000
Azija (bez Izraela, Rusije i Turske) 50.000
Meksiko 45.000-50.000
Iran 20.405
ukupno oko 14.000.000

Primedbe:

1 oko 76% stanovništva Izraela
2 područje bivšeg Sovjetskog Saveza; ruski popis iz 2002, druge procene govore od preko 1 Mio
3 popis 2001
4 nemački statistički zavod iz 2006, za 2005

Po popisu u Republici Srbiji iz 2002. godine, u Srbiji žive 1.158 Jevreja. Druge procene govore od oko 3.000 Jevreja u Srbiji.

Genetičko poreklo Jevreja[uredi]

Velik razvoj moderne populacione genetike tokom 90-ih godina 20. veka, kao i veliko interesovanje za poreklo Jevreja, rezultovao je sprovođenjem velikog broja genetičkih studija jevrejskog stanovništva raštrkanog po celom svetu. Ove studije omogućile su razjašnjavanje istorijskih nedoumica, ali i tendencioznih antisemititskih tvrdnji o poreklu Jevreja. Studije populacione genetike pokazale su da jevrejski narod najvećim delom (aškenaski Jevreji, sefardski Jevreji, Jevreji koji su tokom dijaspore živeli u bliskoistočnim zemljama i zemljama severne Afrike, Mizrahi Jevreji, vode poreklo od drevnog bliskoistočnog izraelskog stanovništva[29] Genetička studija linije muškog porekla, Y-DNK, koja se nasleđuje po očinskoj liniji, sprovedena tokom 2000. godine od strane velike grupe međunarodnih stručnjaka i obljavljena u izdanju američke nacionalne akademije nauka, pokazala je da jevrejske zajednice u Evropi, Severnoj Africi, Bliskom istoku i Americi imaju zajedničko bliskoistočno genetičko poreklo. Studija je obuhvatila 1329 osoba iz 29 različitih država[30] Druga velika studija objavljena iste godine, utvrdila je da oko 70% jevrejskog stanovništva u Izraelu vodi direktno genetičko poreklo od starosedelačkog stanovništva, koje je hiljadama godina živelo na tom prostoru.[31] Studije majčinske mitohondrijalne DNK, sprovedene tokom 2006. godine od strane Behara i saradnika, pokazale su da aškenaski Jevreji vode poreklo od 150 bliskoistočnih žena.[32] Belika transgenomska studija autosomalne DNK sprovedena pod pokroviteljstvom njujorškog koledža „Albert Ajnštajn“ tokom 2010. godine, isključila je bilo kakvu značajnu genetičku kontribuciju turkijskog hazarskog naroda u formiranju današnjih aškenaskih Jevreja, (što je često potencirano u antisemitskim krugovima) i slično prethodnim genetičkim studijama potvrdila zajedničko bliskoistočno poreklo Jevreja.[33] Iako je prelaska u Judaizam kroz vekove bilo, s obzirom na verska ograničenja bilo ih je malo, te je u okviru genetičke studije Behara i saradnika 2004. godine, ukupni genetički input evropske populacije u formiranju aškenaske jevrejske zajednice izračunat na 12,8%.[34]

Napomene[uredi]

  1. Ovaj broj na obuhvata 300.000 izraelskih Jevreja koji se ne smatraju Jevrejima po halasi

Reference[uredi]

  1. Greška citata: Loša oznaka &lt;ref&gt;; nema teksta za ref-ove pod imenom population_of_Jews.
  2. „Israel's population crosses 8 million mark”. Ynetnews. 14. 4. 2013. Pristupljeno 14. 4. 2013. 
  3. 3,00 3,01 3,02 3,03 3,04 3,05 3,06 3,07 3,08 3,09 3,10 3,11 3,12 3,13 3,14 3,15 3,16 DellaPergola, Sergio (November 2, 2012). Dashefsky, Arnold; Sheskin, Ira, ur. „World Jewish populacija, 2012” (PDF). Current Jewish Population Reports. Storrs, Connecticut: North American Jewish Data Bank. Pristupljeno 21. 9. 2013.  Proverite vrednost paramet(a)ra za datum: |date= (pomoć)
  4. Greška citata: Loša oznaka &lt;ref&gt;; nema teksta za ref-ove pod imenom american-jewish-population.
  5. DellaPergola, Sergio (November 2, 2012). „World Jewish populacija, 2012” (PDF). North American Jewish Data Bank. Pristupljeno 21. 7. 2013.  Proverite vrednost paramet(a)ra za datum: |date= (pomoć)
  6. „Hungary”. World Jewish Congress. Pristupljeno 9. 8. 2014. 
  7. ADL Says Strong Showing For Anti-Semitic Party In Hungarian Elections 'A Vote For Hate'. Anti-Defamation League. Pristupljeno 2014-08-09.
  8. Aliyah from Ukraine Spikes, By AFP and Arutz Sheva, First Publish: 5/4/2014
  9. Turkish - Jewish Friendship Over 500 Years
  10. „Jewish woman brutally murdered in Iran over property dispute”. The Times of Israel. November 28, 2012. Pristupljeno Aug 16, 2014. »A government census published earlier this year indicated there were a mere 8,756 Jews left in Iran.«  Proverite vrednost paramet(a)ra za datum: |access-date=, |date= (pomoć) See Persian Jews#Iran.
  11. 11,0 11,1 Tubb (1998). str. 13–14.
  12. Schama (2014)
  13. Knoppers (2013). str. 127.
  14. Palmer, Edward Henry (2002) [First published 1874]. A History of the Jewish Nation: From the Earliest Times to the Present Day. Gorgias Press. ISBN 978-1-931956-69-7. OCLC 51578088. Pristupljeno 2. 4. 2012. Generalni sažetak. 
  15. „Paul Golin: The Complicated Relationship Between Intermarriage and Jewish Conversion”. Huffingtonpost.com. Pristupljeno 2. 10. 2013. 
  16. Golden (2009)
  17. Johnson (1987). str. 82.
  18. 18,0 18,1 18,2 „The Jewish Population of the World (2010)”. Jewish Virtual Library. 
  19. Pfeffer, Anshel (12. 9. 2007). „Jewish Agency: 13.2 million Jews worldwide on eve of Rosh Hashanah, 5768”. Haaretz. Arhivirano iz originala na datum 19. 3. 2009. Pristupljeno 24. 1. 2009. 
  20. Josephus, Flavius. Contra Apionem, I.176-183. Pristupljeno 6/16/2012 from http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=J.+Ap.+1.176&fromdoc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0215.
  21. Diamond, Jared (1993). „Who are the Jews?” (PDF). Приступљено November 8, 2010.  Проверите вредност парамет(а)ра за датум: |access-date= (помоћ) Natural History 102:11 (November 1993): 12-19.
  22. „Jewish and Middle Eastern non-Jewish populations share a common pool of Y-chromosome biallelic haplotypes”. Приступљено 11. 10. 2012. 
  23. Wade, Nicholas (9. 5. 2000). „Y Chromosome Bears Witness to Story of the Jewish Diaspora”. The New York Times. Приступљено 10. 10. 2012. 
  24. Evans (1989). стр. 43.
  25. Smith (2002). стр. 6-7.
  26. Rendsberg (2008). стр. 3-5.
  27. Dever, William G. (2002). What Did the Biblical Writers Know and When Did They Know It?. Wm. B. Eerdmans Publishing Company. стр. 99. ISBN 978-0-8028-2126-3. 
  28. Crowe, David. The Holocaust: Roots, History, and Aftermath. Westview Press. стр. 36. ISBN 978-0-7867-3242-5. 
  29. Y Chromosome Bears Witness to Story of the Jewish Diaspora - New York Times, Приступљено 28. 3. 2013.
  30. Jewish and Middle Eastern non-Jewish populations share a common pool of Y-chromosome biallelic haplotypes, Приступљено 28. 3. 2013.
  31. High-resolution Y chromosome haplotypes of Israeli and Palestinian Arabs reveal geographic substructure and substantial overlap with haplotypes of Jews - Springer, Приступљено 28. 3. 2013.
  32. USA. „The Matrilineal Ancestry of Ashkenazi Jewry: Portrait of a Recent Founder Event”. Ncbi.nlm.nih.gov. Приступљено 31. 5. 2013. 
  33. USA. „Abraham's Children in the Genome Era: Major Jewish Diaspora Populations Comprise Distinct Genetic Clusters with Shared Middle Eastern Ancestry”. Ncbi.nlm.nih.gov. Приступљено 31. 5. 2013. 
  34. http://www.familytreedna.com/pdf/Behar_contrasting.pdf

Литература[uredi]

Даље читање[uredi]

Спољашње везе[uredi]