Stokholm

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na navigaciju Idi na pretragu
Stokholm
Stockholm  (švedski)
Stockholm lead image.jpg
Kolažni prikaz znamenitosti Stokholma
Grb
Grb
Administrativni podaci
Država Švedska
OkrugStokholmski
Osnovan1252.
Stanovništvo
Stanovništvo
 — 2015.914.909
 — gustina4.888,12 st./km2
Aglomeracija (2010.)1.372.565
Geografske karakteristike
Koordinate59°19′30″ SGŠ; 18°03′00″ IGD / 59.325° SGŠ; 18.05° IGD / 59.325; 18.05Koordinate: 59°19′30″ SGŠ; 18°03′00″ IGD / 59.325° SGŠ; 18.05° IGD / 59.325; 18.05
Vremenska zonaUTC+1 (CET), leti UTC+2 (CEST)
Ndm. visina0—50 m
Površina187,17 km2
Stokholm na mapi Švedske
Stokholm
Stokholm
Stokholm na mapi Švedske
Ostali podaci
GradonačelnikKarin Vangard
Pozivni broj08

Stokholm (nestandardno Štokholm; šved. Stockholm) glavni je i najveći grad Švedske. Stokholm je takođe sedište istoimenog Stokholmskog okruga, gde čini jednu od opština. Urbani deo Stokholma broji preko 2 miliona ljudi, tj. 22% stanovnika Švedske.

Grad Stokholm je političko, privredno i upravno središte Švedske. Takođe, to je jedan od gradova svetskog i evropskog značaja, a u oblasti Skandinavije to je drugi po veličini grad, posle Kopenhagena.

U Stokholmu su smeštene brojne ustanove od državnog značaja. Grad je sedište je, između ostalog, Kraljevske švedske akademije nauka, Karolinskog instituta i Švedske akademije, ustanova koje određuju dobitnike Nobelove nagrade iz fizike, hemije, ekonomije, medicine i književnosti.

U Stokholmu su održane Letnje olimpijske igre 1912.

Poreklo naziva[uredi]

Naziv grada vodi poreklo od starošvedskih reči Stok (Stock) i Holm (holm) i bukvalnom prevodu znači „mesto ili utvrda na ostrvcetu“. Ovo ima smisla ako se zna da se najstariji (i danas središnji) deo grada upravo nalazi na ostrvcetu Helgeandholmen.

Geografija[uredi]

Grad Stokholm se nalazi u istočnom delu Švedske i Skandinavskog poluostrva.

Udaljenost Stokholma od važnih gradova u okruženju:

  • od Geteborga, drugog po veličini grada u državi, grad je udaljen 470 km severoistočno;
  • od glavnog grada Norveške, Osla, grad je udaljen 520 km istočno;
  • od glavnog grada Finska, Helsinkija, grad je udaljen 520 km zapadno (morem);
  • od glavnog grada Letonije, Rige, grad je udaljen 550 km severozapadno (morem);
  • od Malmea, trećeg po veličini grada u državi, grad je udaljen 610 km severoistočno;
  • od glavnog grada Danske, Kopenhagena, grad je udaljen 660 km severoistočno.

Geografija[uredi]

Prikaz Stokholma iz 1868. godine

Reljef[uredi]

Stokholm se razvio blizu istočne obale Baltičkog mora. Grad se razvio na strateški mestu gde je razdaljina između velikog švedskog jezera Melaren i Baltičkog mora najmanja. Stoga je dati položaj strateški važan — grad je obrazovan kako bi štitio ulaz u sistem jezera, koja su „srž“ unutrašnjosti zemlje. Gradsko područje bregovito, a nadmorska visina se kreće se 0-50 m.

Klima[uredi]

Prema Kepenovoj klasifikaciji klimata Stokholm ima umerenokontinentalnu klimu. Zbog severnijeg položaja grada, dnevna svetlost dosta varira od više od 18 sati sredinom leta, do samo 6 sati krajem decembra. Uprkos svom položaju, Stokholm ima relativno blage temperature i mnogo toplije i sunčanije vreme tokom godine od većine drugih mesta na sličnim latitudama, ili čak od nekih što su južnije, uglavnom zbog uticaja Golfske struje. Grad godišnje ima 1.981 sunčanih sati.[1]

Leta su topla i prijatna sa prosečnom dnevnom najvišom temperaturom od 20—22 °C (68—72 °F) i najnižom od 13 °C (55 °F), ali temperatura često prelazi 25 °C (77 °F). Zime su hladne sa prosečnom temperaturom od −5—1 °C (23—34 °F), i retko pada ispod −10 °C (14 °F). Proleće i jesen kolebaju se od hladnih do blagih. Najviša temperatura ikada izmerena u Stokholmu je 34,4 °C (93,9 °F); najniža je −28,3 °C (−18,9 °F). Godišnja količina padavina je 539 mm (21,2 in) sa 164 vlažna dana. Sneg uglavnom pada od decembra do marta.

Klima Stokholma, 1981—2010 (pad. i sun. 1961—1990, ekst. 1756—)
Pokazatelj \ Mesec .Jan. .Feb. .Mar. .Apr. .Maj. .Jun. .Jul. .Avg. .Sep. .Okt. .Nov. .Dec. .God.
Apsolutni maksimum, °C (°F) 11,0
(51,8)
12,2
(54)
17,8
(64)
26,1
(79)
29,0
(84,2)
32,2
(90)
36,0
(96,8)
35,4
(95,7)
27,9
(82,2)
20,2
(68,4)
14,0
(57,2)
12,7
(54,9)
36,0
(96,8)
Maksimum, °C (°F) 0,5
(32,9)
0,6
(33,1)
3,9
(39)
9,9
(49,8)
16,4
(61,5)
20,1
(68,2)
23,0
(73,4)
21,4
(70,5)
15,8
(60,4)
9,9
(49,8)
4,8
(40,6)
1,7
(35,1)
10,7
(51,3)
Prosek, °C (°F) −1,6
(29,1)
−1,7
(28,9)
1,2
(34,2)
6,0
(42,8)
11,7
(53,1)
15,7
(60,3)
18,8
(65,8)
17,6
(63,7)
12,7
(54,9)
7,7
(45,9)
3,0
(37,4)
−0,3
(31,5)
7,6
(45,7)
Minimum, °C (°F) −3,7
(25,3)
−3,9
(25)
−1,5
(29,3)
2,1
(35,8)
7,0
(44,6)
11,3
(52,3)
14,5
(58,1)
13,8
(56,8)
9,6
(49,3)
5,5
(41,9)
1,2
(34,2)
−2,3
(27,9)
4,5
(40,1)
Apsolutni minimum, °C (°F) −32
(−26)
−30
(−22)
−25,5
(−13,9)
−22,0
(−7,6)
−6,5
(20,3)
0,0
(32)
4,3
(39,7)
2,0
(35,6)
−3,5
(25,7)
−9,0
(15,8)
−18
(0)
−22,5
(−8,5)
−32,0
(−25,6)
Količina padavina, mm (in) 39
(1,54)
27
(1,06)
29
(1,14)
29
(1,14)
32
(1,26)
55
(2,17)
65
(2,56)
59
(2,32)
52
(2,05)
49
(1,93)
47
(1,85)
45
(1,77)
531
(20,91)
Dani sa padavinama (≥ 1.0 mm) 9 7 7 6 6 9 9 9 8 9 10 10 100
Sunčani sati — mesečni prosek 40 72 135 185 276 292 260 221 154 99 54 33 1,821
Izvor #1: Météo Climat[2]
Izvor #2: SMHI[3]

Vode[uredi]

Stokholm se nalazi blizu istočne obale Švedske, odnosno zapadne obale Baltičkog mora. Na datom mestu Baltičko more je najuže, tj. tu se obale Švedske i susedne Finske najviše približavaju, što je strateški značajno. U odnosu na unutrašnjnost takođe se uviđa strateški značaj Stokholma, pošto je grad smešten na kratkom reci Nordstrem, koja povezuje obližnje jezero Melaren, treće po veličini u državi, i Baltičko more. Reka takođe deli istorijske pokrajine Upland i Sedermanland, pa se i grad podeljen između njih.

Središnji delovi Stokholma nalaze se na 14 ostrva koji se nastavljaju na Stokholmski arhipelag. Skoro 30% grada čine plovni putevi i još 30% čine parkovi i zelene površine; 2009. Stokholm je od Evropske komisije dobio titulu prve „Evropske zelene prestonice“.[4][5]

Istorija[uredi]

Stokholm noću

Područje Stokholma bilo je naseljeno u ranom srednjem veku. Prvi pomen grada pod današnjim nazivom vezan je za godinu 1252. Prvobitno, grad se razvio kao luka za izvoz gvozdene rude iz rudnika u gradskom zaleđu (oblast Bergslagen). Zahvaljujući ovome grad je brzo postao značajno središte trgovine. Grad je uskoro postao hanzeatska ispostava naseljena i Nemcima. Oni su čini gradsku vlast do 1478. godine.

Prestonica Švedske grad je „de fakto“ postao 1436. Prilikom oslobađanja Švedske od danske vrhovne vlasti 1520. godine u gradu se desio pokolj. 1523. godine tu je ustoličen prvi švedski kralj Gustav Vasa. Švedska ubrzo postaje najvažniji činilac u politici severne Evrope.

Ove okolnosti omogućile su brz rast grada, posebno trgovine, tako da je on 1600. godine prešao cifru od 10 hiljada žitelja. 1634. godine Stokholm je i zvanično postao prestonica države. Međutim, grad nisu mimoišle ni povremene pošasti. Tako je 1710. godine od kuge stradalo oko 20 hiljada stanovnika ili 36%.

U drugoj polovini 19. veka, sa pojavom industrije i izgradnjom železničke mreže, dolazi do novog preporoda grada. Stokholm doživljava blagostanje, koje traje i dan-danas. Kao očita slikatoga ovde su održane Letnje olimpijske igre 1912.

Posle Drugog svetskog rata grad je dosegao svoje upravne granice. Tada je započeta masovna izgradnja brojnih predgrađa. U njima danas živi gotovo isto toliko stanovnika kao i u gradu.

Stanovništvo[uredi]

Gamla Stan, stari deo Stokholma

Stokholm je danas najveći grad u državi. Grad ima oko 870.000 stanovnika (podatak iz 2010. g.), a šire gradsko područje blizu 1,4 miliona stanovnika. Metropolitensko područje ima, pak, blizu 2,1 miliona stanovnika. Poslednjih decenija broj stanovnika u gradskom području brzo raste, posebno u predgrađima.

Do sredine 20. veka Stokholm su naseljavali isključivo etnički Šveđani. Međutim, sa jačanjem useljavanja u Švedsku, stanovništvo grada je postalo šarolikije. Po poslednjim podacima oko 73% čine etnički Šveđani, dok su ostalo useljenici. Najstariju doseljeničku skupinu čine Finci, čije je doseljavanje trajalo do tokom prve polovine 20. veka. Danas su značajne skupine doseljenika iz Bosne i Hercegovine, Sirije, Turske, Irana.

Privreda[uredi]

Glavna trgovačka ulica u gradu, Drotningatan

Kao i svi veći glavni gradovi i Stokholm se po svojoj privredi mahom oslanja na tercijarni i kvarterni sektor, odnosno na trgovinu, usluge, upravu, poslovanje, bankarstvo, obrazovanje i nauku.

Grad je posebno vezan za savremenu industriju iz oblasti elektronike, računarstva i informacionih tehonologija. Svetski poznata preduzeća iz ovih oblasti, kao što su „Elektroluks“ i „Erikson“, imaju svoja sedišta u ovom gradu. Takođe, Stokholm je danas značajno pomorsko središte, sa ogromnom i tehnološki modernom lukom.[6]

Sa druge strane, nekadašnja teška industrija i težak saobraćaj danas su mahom izmešteni iz grada, što omogućuje ostvarenje visokih ekoloških standarda gradskog života.

Saobraćaj[uredi]

Stokholm je najvažnije saobraćajno čvorište u Švedskoj i jedno najvažnijih u severnoj Evropi. Grad je najvažnije čvorište auto-puteva i železničkih pruga u državi, a gradska luka je ogromna i savremena.

Stokholm opslužuju čak tri aerodroma:

Javni prevoz

Spram svoje veličine, Stokholm ima izuzetno razvijenu i razgranatu mrežu javnog prevoza. Po poslednjim podacima to je i najskuplji javni prevoz na svetu. Njega čine metro, dva sistema gradske i tri sistema prigradske železnice, mreža tramvajskih i autobuskih linija. Stokholmski metro je daleko najvažniji vid prevoza, i ima 3 linije.

Znamenitosti[uredi]

Trg Sergel sa staklenim kipom

Stokholm je poznat po svom očuvanom starom jezgru, ali i po brojnim „zelenim zonama“ grada (parkovi, aleje, park-šume), po čijem je udelu jedan od prvih u svetu. Okosnica grada je srednjovekovno gradsko jezgro, tzv. Gamla Stan (u prevodu Stari grad) sa srednjovekovnim odlikama — nepravilna mreža uzanih ulica i trgova na ostrvu.

Severno od Gamle nalazi se deo grada nastao u doba akademizma, krajem 19. i početkom 20. veka, prepoznatljiv po bulevarima, alejama, palatama i zdanjima uprave i kulture. To je političko i ekonomsko „srce“ grada.

Od pojedinačnih građevina potrebno je izdvojiti:

  • Nemačka crkva (Tyska kyrkan), u Gamli, iz 16. veka
  • Kuća plemića (Riddarhuset), iz 17. veka
  • Bodne dvorac (Bondeska palatset), iz 17. veka
  • Državni univerzitet (Tessinska palatset), iz 17. veka,
  • Kraljevska švedska opera, kraj 19. veka
  • Gradska kuća Stokholma, prva trećina 20. veka
  • Stokholmsko gradsko čitalište, prva trećina 20. veka

Grad je već decenijama stecište savremene arhitekture, pa je poslednjih godina podignuto mnogo novih četvrti i velelepnih „hajtek“ zgrada.

Partnerski gradovi[uredi]

Galerija[uredi]

Reference[uredi]

  1. ^ „Stockholm facts”. .nytimes.com. Pristupljeno 20. 9. 2009. 
  2. ^ „Climate Normals for Sweden 1981–2010”. Météo climat. Pristupljeno 30. 12. 2016. 
  3. ^ „Sunshine Hours of Stockholm” (PDF). Sveriges Meteorologiska och Hydrologiska Institut. Pristupljeno 19. 3. 2012. 
  4. ^ „Stockholm wins EU green capital award - The Local”. Thelocal.se. Pristupljeno 16. 6. 2009. 
  5. ^ „Microsoft Word - EGCA 2010-2011_Panel recommendations_6-FINAL.doc” (PDF). Arhivirano iz originala (PDF) na datum 16. 9. 2011. Pristupljeno 8. 7. 2009. 
  6. ^ „Ports of Stockholm — Stockholms Hamnar”. Arhivirano iz originala na datum 29. 6. 2014. Pristupljeno 1. 5. 2014. 

Literatura[uredi]

Spoljašnje veze[uredi]