Ilirske provincije

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na navigaciju Idi na pretragu
Ilirske provincije

1french-empire1811.jpg
Napoleonovo carstvo i Ilirske provincije
Geografija
Kontinent Evropa
Regija Srednja Evropa, Balkan
Zemlja Francuska Francusko carstvo
Glavni grad Ljubljana
Društvo
Zvanični jezici francuski; govorni jezici: slovenački, hrvatski, srpski, nemački, italijanski
Religija katolicizam, pravoslavlje
Vladavina
Oblik vladavine provincija
Titula vladara guverner-general
Vladar Ogist Marmon
Osnivanje 1809.
Prestanak 1816.
Status Bivša pokrajina
Događaji
Prethodnici i naslednici
Prethodile su: Nasledile su:
Flag of the Habsburg Monarchy.svg Austrijsko carstvo Kraljevina Ilirija (Austrijsko carstvo) Flag of the Kingdom of Illyria.svg
St. Blaise - National Flag of the Ragusan Republic.png Dubrovačka republika Kraljevina Dalmacija (Austrijsko carstvo) Flag of Kingdom of Dalmatia (1852-1860).svg
Flag of the Napoleonic Kingdom of Italy.svg Kraljevina Italija (napoleonska) Kraljevina Hrvatska (Austrijsko carstvo) Flag of the Kingdom of Croatia (Habsburg).svg
Portal:Istorija

Ilirske provincije (franc. Les Provinces Illyriennes) su provincije ustanovljene od strane Francuza na bivšim austrijskim teritorijama, koje su dobili nakon bitke kod Vagrama i Šenbrunskog sporazuma. Austrija je tada prepustila Napoleonu:

Doba Ilirskih provincija je bilo i doba kulturnog napretka Slovena, koji su do tad bili pod Austrijom. Francuzi su sproveli sledeće reforme:

  • na čelu provincija se nalazio guverner (Francuz);
  • upravne jedinice su bile provincije;
  • ustanovljene su opštine i imenovani su župani;
  • uvedena je jednakost pred zakonom;
  • otpravljene su privilegije plemstva u sudstvu i upravi;
  • otpravljeni su obrtnički cehovi i uvedena slobodna privreda;
  • otpravljena je austrijska uprava i deželni stanovi;
  • plemstvo je izgubilo upravnu pristojnost;
  • višu upravu su od države preuzeli imenovani i plaćeni upravnici;
  • uvedene su četvororazredne škole i gimnazije;
  • na kratko vreme je ustanovljen Univerzitet (pet fakulteta — Filozofski, Medicinski, Pravni, Tehnički i Teološki);
  • reforma sudstva — sud u svakoj provinciji (tribunal);
  • otprava crkvenih bratovština i zabrana procesija;
  • uveden je revolucionarni kalendar;
  • uvedene su civilne svadbe.

Nakon Napoleonovog poraza kod Vaterloa 1815. godine, Sloveni u Ilirskim provincijama su potpali pod austrijsku vlast. Zvanično su ukinute 1849. godine.

Istorija[uredi]

Francuzi su nakon potpisivanja Požunskog mira1805. zauzeli Mletačku republiku i sve njene prekomorske posede Istru, Dalmaciju sa Bokom kotorskom (formalno posed od 1805, ali stvarno tek nakon povlačenja ruske vojske 1807) i teritorije Dubrovačke republike, koju je francuska vojska okupirala 1806., i priključila Dalmaciji nakon ukidanja Republike 1808. Dalmacija i Dubrovačka republika su do 1808. formalno bile Kraljevine Italije, a kad su osnovane Ilirske provincije priključene njima, poslednji teritorija priključen pokrajinama bio je istočni Tirola sa gradom Lincom 1810.

Napoleon je Ilirske provincije osnovao iz strateških i ekonomskih razloga, da svom velikom neprijatelju Austriji odreže pristup moru[1] i uspostavi kopnenu granicu sa potencijalnim saveznikom Osmanskim carstvom. Francuzi su računali da će nakon toga moći vojno i ekonomski kontrolisati obe obale Jadranskog mora, s druge strane Ilirske provincije, ttebale su biti štit prema Italiji, koja je za Napoleona imala velik strateški značaj, kao brana prema francuskoj jugoistočnoj granici i brana preko alpskih prelaza.

Ilirske provincije su formalno bile autonomna pokrajina Francuskog carstva, ali su u realnosti bile vrlo centralistički vođene iz ministarstava u Parizu. Glavni grad pokrajine bila je Ljubljana, sedište generalnog guvernera, Francuska administracija, uvela je na celokupnom teritoriju Ilirskih provincija — tadašnje revolucionarno građansko pravoNapoleonov zakonik, po kojem su građani po prvi put bili makar formalno pred zakonom jednaki.[1] Prvi Generalni guverner pokrajine od 8. oktobra 1809. bio je sposobni maršal Marmon, koji je upravljao pokrajinama do januara 1811. On je za svoje kratke uprave izgradio puno puteva, iz strateških razloga (Venecija ih upravo iz istih razloga nije izgradila), — najznačajnija od njih je prvi put u Dalmaciji koja je povezivao Zadar sa Kotorom.

U skladu sa novim granicama, reorganizovana je i crkvena uprava, Ilirske provincije podeljene su na dve nadbiskupije Ljubljansku i Zadarsku, sa biskupijama u Gorici, Kopru, Šibeniku, Splitu i Dubrovniku.

Britanska mornarica je nakon sklapanja Tilzitskog mira između Francuskog carstva i Carske Rusije u julu 1807. izvršila pomorsku blokadu Jadranskog mora i potpuno prekinula pomorski sabraćaj po jadranskim lukama, pokušaj udružene francusko — venecijanske flote da razbije blokadu i zauzme ostrvo Vis, je propao nakon pomorske bitke kod Paklenih otoka 13. marta 1811.

Karta Ilirskih pokrajina

U avgustu 1813. je Austrija objavila rat Francuskom carstvu, austrijska vojska pod komandom generala Franca Tomašiha provalila u Ilirske provincije. U brzom prodoru, pomogla im je i peta kolona, jer je dobar deo pokrajinskih jedinica u Hrvatskoj sastavljen od domaćih ljudi, jednostavno prešao na austrijsku stranu. Zadar je pao 6. decembra 1813, nakon opsade od 34 dana. Dubrovčani su podigli ustanak i proterali Francuze nadajući se da će moći obnoviti svoju republiku ali su se razočarali kad su 20. septembra 1813. u grad ušle austrijske snage. Boku kotorsku i okolinu su u letu 1813. zauzele crnogorske snage, i držale pod svojom vlašću do leta 1814, kad su je pod pritiskom velikih sila morali prepustiti Austriji — 11. juna. Britanska mornarica povukla se sa Visa i Korčule u julu 1815. nakon konačnog Napoleonovog sloma posle bitke kod Vaterloa.

Nakon svih tih događaja Bečki kongres je priznao Austriji pravo da zaposedne dotadašnje Ilirske provincije.

Generalni guverneri[uredi]

Teritorijalno-administrativna podela[uredi]

Ilirske provincije su od 1809. do 1811. bile administrativno podeljene na 11 intendatura.

Naziv Glavni grad
Postojna Postojna
Boka kotorska Kotor
Hrvatska Karlovac
Dalmacija Zadar
Rijeka Rijeka
Gorica Gorica
Ljubljana Ljubljana)
Novo Mesto Novo Mesto
Dubrovnik Dubrovnik
Trst Trst
Filah Filah

a nakon reforme uprave Napoleonovim dekretom od 15. aprila 1811. na sedam provincija, koje je trebalo da liče po svemu na francuske departmane:

Naziv Glavni grad Okrug
Koruška Filah Filah, Linc
Kranjska Ljubljana Postojna, Kranj, Novo Mesto
Civilna Hrvatska Karlovac Rijeka, Mali Lošinj (Glavni grad od 16. 1. 1812)
Vojna Hrvatska Senj
Istra Trst Trst, Gorica, Koper, Rovinj
Dalmacija Zadar Split, Hvar, Šibenik, Makarska
Dubrovnik Dubrovnik, Kotor, Korčula

Vojna Hrvatska bila je podeljena na pukovnije: Ličku (štab u Gospiću), Otočačku, Ogulinsku, Slunjsku, Glinsku i Petrinjsku koje su posle nosile naziv 1. i 2. banske.

Vojna Hrvatska, je ostala kao relikt bivše Vojne krajine, na njenom čelu bio je viši oficir — vojni intendant sa sedištem u Karlovcu, uz kojeg je postojala centralna direkcija kao komesarijat za administrativne, a naročito za finansijske poslove. Vojni intendant bio je direktno potčinjen guverneru. U Karlovcu je bio štab vojske za Hrvatsku, i od leta 1811 oficirska škola na francuskom jeziku.

Dekretom od 12. februara 1810. Ilirske pokrajine su podeljene u dve divizije sa sedištem u Ljubljani i Zadru, svaka pod komandom divizijskoga generala.

Stanovništvo[uredi]

Ilirske provincije su 1811.[2] imale ukupno 1.504.258 stanovnika, od toga 460 116 Intendatura Ljubljana, 381 000 Intendatura Karlovac, 357 857 Intendatura Trst i 305 285 Intendatura Zadar. Francuzi su svojim dekretom o jednakosti svih građana konačno oslobodili Jevreje, habsburškog zakona koji im je zabranjivao da se mogu naseljavati u Kranjskoj.[2]

U skladu sa svojim revolucionarnim uverenjem da donose slobodu narodima, Francuska uprava je zaista uvela puno revolucionarnih novina, zabranila je rad nekim redovima i oduzela im posede, a zemlju podjelila seljacima koji su je dotad obrađivali. Ukinula sve privilegije plemstva i uvela jednakost pred zakonom. Zabranila crkvene procesije, brojne bratovštine i cehove i uvela jednakost (ukinula poreske olašice i oslobođenje od poreza) i slobodu u privredi. Izgradila je puno škola, i uvela četverogodišnje osnovno i četverogodišnje gimnazijsko školovanje, u Ilirskim provincijama je ukupno radilo 25 gimnazija i jedno vreme od 1810. do 1813. univerzitet sa pet fakulteta; filozofskim, medicinskim, pravnim, tehničkim i teološkim. Zaposlila je puno mesnog stanovništva u upravi, i ono što je najvažnije po prvi puta upotrebila narodni jezik u službenim poslovima.[1] Prve novine na hrvatskom jeziku Il Regio Dalmata — Kraglski Dalmatin štampane su još 12. jula 1806. za vreme dok je još Dalmacija službeno bila deo Kraljevine Italije. One su izlazile svake subote do 1910.[3] Slična je praksa bila i po slovenačkom delu pokrajina, u Ljubljani su izlazile službene novine Le Télégraphe officiel na francuskom, nemačkom, italijanskom i slovenačkom. Slovenački pesnik i jedan od tvoraca jezika Valentin Vodnik napisao je prve udžbenike na slovenačkom za osnovne škole.

Iako je život Ilirskih pokrajina bio kratak, uticao je na nacionalne pokrete među južnoslovenskim narodima. Na osnovu tog se u Hrvatskoj rasplamsao Ilirski pokret, a u Sloveniji nacionalni pokret za afirmaciju narodnog jezika.[1]

Izvori[uredi]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Illyrian Provinces (na jeziku: engleski). Encyclopædia Britannica. Pristupljeno 6. 12. 2011. 
  2. 2,0 2,1 The Illyrian Provinces, 1809-1813 (na jeziku: engleski). Alexander Ganse. Pristupljeno 6. 12. 2011. 
  3. ^ Kraljski Dalmatin (PDF) (na jeziku: hrvatski). Nacionalna i sveučilišna knjižnica; Zadar. Pristupljeno 6. 12. 2011. 

Spoljašnje veze[uredi]