Valjevo

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na navigaciju Idi na pretragu
Valjevo
City of Valjevo- collage.jpg
Administrativni podaci
Država Srbija
Autonomna pokrajinacentralna Srbija
Upravni okrugKolubarski
Stanovništvo
Stanovništvo
 — 59.073
Aglomeracija90.312
Geografske karakteristike
Koordinate44°16′27″ SGŠ; 19°53′28″ IGD / 44.274167° SGŠ; 19.891111° IGD / 44.274167; 19.891111Koordinate: 44°16′27″ SGŠ; 19°53′28″ IGD / 44.274167° SGŠ; 19.891111° IGD / 44.274167; 19.891111
Vremenska zonaUTC+1 (CET), leti UTC+2 (CEST)
Ndm. visina185 m
Valjevo na mapi Srbije
Valjevo
Valjevo
Ostali podaci
GradonačelnikSlobodan Gvozdenović (SNS)
Poštanski broj14000
Pozivni broj014
Registarska oznakaVA
Veb-sajt
www.valjevo.rs

Valjevo je grad u Srbiji, sedište Kolubarskog upravnog okruga. Nalazi se u Zapadnoj Srbiji, u Kolubarskom okrugu, na nepunih 100 km jugozapadno od Beograda. Gradsko jezgro smešteno je u kotlini kroz koju protiče reka Kolubara. Valjevo spada među veća i razvijenija naselja u Srbiji. Prema popisu iz 2011. godine, grad Valjevo ima 59.073 stanovnika, a cela opština Valjevo ima 90.312[1]. Nalazi se na prosečnoj nadmorskoj visini od 185 metara.

Tokom istorije srpskog naroda Valjevci su često imali istaknutu ulogu u pokretima za nacionalno oslobođenje, ali, pored vojskovođa i narodnih vođa, znatan je i broj značajnih književnika, umetnika i naučnika poreklom iz Valjeva. Istovremeno, ovaj grad se svrstava i među najstarija gradska naselja Srbije. Ime Valjevo se po prvi put sreće u jednom dokumentu sačuvanom u Historijskom arhivu u Dubrovniku, a datiranom na 1393. godinu. Od tada naselje ima šest stotina godina potvrđenog kontinuiranog postojanja. Tokom vekova je grad doživljavao uspone i padove u njegovom istorijskom razvoju. U prošlim vremenima, prolazeći kroz ove krajeve različiti putopisci su Valjevo nazivali, gradom, varošju, kasabom, pa i selom. Naravno, reč je o stanju koje su oni u trenutku svog prolaska kroz valjevsku kotlinu zaticali na terenu, kao i odrednicama zasnovanim na iskustvu stečenom u kulturama iz kojih su ponikli, ali, u mnogim slučajevima, može biti i reč o terminologiji koja se tokom vremena menjala, označavajući u određenom periodu jedan, a kasnije drugi pojam.[2]

Geografija[uredi]

Valjevo u toku dana

Valjevo ima povoljan geografski položaj koji se ogleda u blizini više važnih saobraćajnica, kao što su Ibarska magistrala, magistralni put koji vodi ka Jadranskom moru, Bosni i Hercegovini, Mačvi i Vojvodini, kao i pruga Beograd-Bar i pruga Valjevo—Loznica u izgradnji. Takođe, Valjevo se nalazi na samo 100 km od Beograda, glavnog grada Srbije[1], a uz grad se nalazi i Aerodrom Valjevo sa potencijalom da u budućnosti usluži ceo Kolubarski okrug.

U Valjevu se Jablanica i Obnica spajaju u reku Kolubaru. U Kolubaru se, na teritoriji Valjeva, takođe ulivaju reke Ljubostinja i Gradac.

U Petnici, na 5 km od Valjeva, nalaze se otvoreni bazeni i tereni za male sportove, kao i veštačko jezero na reci Pocibravi — stecište kupača i ribolovaca[1].

Klima[uredi]

Valjevski kraj ima relativno stabilnu, umereno-kontinentalnu klimu, sa izvesnim specifičnostima, koje se manifestuju kao elementi subhumidne i mikrotermalne klime.

Srednja godišnja temperatura vazduha u Valjevu je 11 °C. Najhladniji mesec je januar, sa srednjom temperaturom vazduha od -0,2 °C, a najtopliji, jul sa prosečnom temperaturom od 21,4 °C. Nejviša ikad zabeležena temperatura je bila 42,5 °C a najniža -29,6 °C.

Vazdušni pritisak u Valjevu pokazuje znatnu promenljivost, sa najvećom srednjom vrednošću u oktobru i januaru, 998,3 milibara i 998,0 milibara, a najmanjom u aprilu 993,3 milibara. Ekstremne srednje mesečne vrednosti vazdušnog pritiska su 1010,3 milibara u januaru i 985,5 milibara u decembru.

Relativna vlažnost vazduha u području Valjeva, sa srednjom godišnjom vrednošću od 74,6 % ukazuje na umerenu vlažnost vazduha.

U proseku, Valjevo ima ukupno 198,9 sunčanih časova godišnje, odnosno 44,8 % potencijalnog osunčavanja, sa najsunčanijim mesecom, julom (281,8 časova) i najoblačnijim, decembrom (68,6 časova).

Padavine u Valjevskom kraju imaju obeležje srednjoevropskog, podunavskog režima godišnje raspodele. Srednja godišnja visina padavina u Valjevu iznosi 785,7 mm; najkišovitiji mesec je jun, sa 100,1 mm, a najsuvlji februar, sa 45,9 mm.

Snega u Valjevskom kraju prosečno ima 30,9 dana. U velikom delu kolubarskog i tamnavskog sliva je srednja godišnja učestanost dana sa snežnim pokrivačem do 40 dana. Prosečan prvi dan sa snežnim pokrivačem u Valjevu je 1. decembar. Prosečan poslednji dan sa snežnim pokrivačem u Valjevu je 16. mart, a na najvišim terenima posle 1. maja.[3]

Nuvola apps kweather.png  Merenja u meteorološkoj stanici u Valjevu (176 m) - prosek 1961—1990.[4]
Mesec Jan Feb Mart Apr Maj Jun Jul Avg Sep Okt Nov Dec Godišnje
Srednje maksimalne temperature ( °C) 4,2 7,0 12,2 17,3 22,0 24,9 26,9 27,0 23,7 18,3 11,6 5,7
16,7
Srednje temperature ( °C) -0,4 2,0 6,3 11,1 16,0 19,1 20,8 20,2 16,5 11,2 6,1 1,5
10,9
Srednje minimalne temperature ( °C) -4,4 -2,0 1,0 5,4 9,9 13,1 14,6 14,0 10,5 5,7 1,7 -2,3
5,6
Srednja mesečna količina padavina (mm) 50,4 46,2 54,2 63,5 88,1 108,3 76,7 67,9 59,6 48,3 59,6 59,4
782,2

Etimologija imena[uredi]

Valjarice (Valjavica) drveni objekat, sa mehanizmom sa pogonom na vodu za valjanje vunene tkanine i izrade sukna. po narodnoj legendi Valjevo je dobilo ime po valjaricama koje su u većem broju postojali duž Kolubare i Gradca.

Tokom svih ovih vremena u valjevskoj su kotlini postojala naselja, ali pošto su obavljana samo sondažna arheološka istraživanja, i to na vrlo malim površinama, teško je nešto konkretnije reći o njihovom karakteru i prostoru koji su zauzimala u odnosu na današnje gradsko jezgro kao i o kontinuitetu postojanja i o eventualnim starim imenima. Najstariji do sada poznati spomen Valjeva pod tim imenom je, na osnovu jednog dokumenta iz Dubrovačkog arhiva, iz 1393. godine. O poreklu tog imena još nema pouzdanih istorijskih podataka. Postoji više narodnih legendi koje imaju različite priče o nastanku imena Valjevo. Po jednoj Valjevo je dobilo ime po „valjaricama“ kojih je bilo duž obala Kolubare. Druga opet ime Valjevo vezuje za dobru, „valjanu“, zemlju u valjevskoj kotlini. Po trećoj legendi Valjevo je svoje ime dobilo po grupi umornih izbeglica, koji su se, bežeći pred Turcima skotrljali, „svaljali“, s okolnih planina u kotlinu.

Pored narodne tradicije, i filologija je dala više hipoteza o postanku ovog imena. Po jednoj, reč Valjevo je nastala od stare latinske riječi „valis“ (lat. vallis) što znači dolina. Po drugoj, od reči „val“, zbog reke koja je pri bujicama plavila kotlinu. Postoji i hipoteza po kojoj Valjevo potiče od iskvarenog oblika imena rane srednjovekovne tvrđave, čije su postojanje, negde na Balkanu, pod imenom „Balba“, zabeležili vizantijski istorijski izvori.

Od svih tumačenja naučno je najutemeljenije ono prema kojemu reč Valjevo predstavlja prisvojni pridev starog slovenskog imena „Valj“. Time bi Valjevo označavalo posed, odnosno vlasništvo izvesnog Valja. Ova hipoteza ima i svoje potvrde u jednoj od narodnih legendi koja spominje postojanje nekog Valja, koji je bio vlasnik prve kafane podignute na području današnjeg grada, kao i u postojanju prezimena Valjević[5].

Istorija[uredi]

Valjevo, oko 1935. godine. Na fotografiji se vidi čuveni „Hotel Grand“ (koji i danas postoji vidi sliku u začelju), koji je tokom Prvog svetskog rata, 1914. i 1915. godine, bio pretvoren u privremenu bolnicu, jednu od 20 koliko ih je tada bilo, pored 2 redovne i 6 rezervnih bolnica. U stvari, tada je skoro čitavo Valjevo, koje je imalo 10 hiljada stanovnika, pretvoreno bilo u bolnički kompleks, u kome su se lečili ranjenici. Najteže je bilo tokom velike epidemije velikog tifusa, početkom 1915.[6]

Na prostoru današnjeg Valjeva su postojala naselja još u mlađem kamenom dobu na šta ukazuju tragovi pronađeni u Petničkoj pećini. Godine 1398, kada se ime Valjevo prvi put pominje u poznatoj arhivskoj građi, ovo je naselje već bilo aktivno trgovačko središte srednjovekovne Srbije u koje su dolazili trgovci iz Dubrovnika. Procvat Valjeva, kao i procvat autonomne Srbije, zaustavljen je 1459. godine kada je srednjovekovna srpska država pala pod vlast Osmanskog carstva. Do sredine 16. veka u Valjevu je većina stanovništva bila hrišćanske vere, dok su u drugoj polovini 16. veka velika većina bili muslimani. Posle izbijanja Prvog srpskog ustanka, Valjevo je bilo među prvim gradovima koji su oslobođeni. Tada, posle skoro tri i po veka, ono ponovo postaje srpski grad u autonomnoj srpskoj državi, ali stalne borbe za očuvanje nezavisnosti i slabo razvijena trgovačko zanatska praksa među srpskim stanovništvom onemogućili su brži razvoj ovoga grada. Posle propasti ustanka Valjevom su opet zavladali Turci, ali ubrzo, po izbijanju Drugog srpskog ustanka, Srbi vraćaju Valjevo u svoj posed. Tada je broj muslimana u gradu počeo značajno da opada, tako je zabeleženo da je 1826. godine u samom Valjevu bilo oko 150 hrišćanskih i samo 30 muslimanskih kuća. Godine 1855. izrađen je plan razvoja modernog Valjeva u kome se ulice seku pod pravim uglom. On je rađen sa perspektivama dugoročnog razvoja grada i zato one ulice koje su tada predviđene i danas postoje predstavljajući najuže gradsko jezgro današnjeg Valjeva. U 20. veku grad se ubrzano razvija. Tada Valjevo postaje važan industrijski, ali i kulturni centar. Tokom Prvog svetskog rata u neposrednoj okolini Valjeva je vođena Kolubarska bitka, a sam grad se pretvorio u jednu veliku bolnicu u kojoj su ležali ranjenici kao i oboleli od velike epidemije tifusa. Ogromna razaranja grad je doživeo i u Drugom svetskom ratu. Valjevo je oslobodila NOVJ 18. septembra 1944.

Godine 1999, ga je u više navrata bombardovala NATO avijacija tokom bombardovanja SRJ[5].

Turizam[uredi]

Hram Vaskrsenja Gospodnjeg

Relativno povoljan geografski položaj na važnim magistralnim putnim pravcima i blizina potencijalnih emitivnih tržišta, bogatstvo kulturnog nasleđa na relativno malom prostoru, uklopljenost kulturnog bogatstva u turistički atraktivna prirodna područja (klisura Gradca, Jablanice, valjevske planine), veći broj manastira i mošti dva sveca, veliki broj znamenitih ličnosti poniklih sa ovog područja, događaji vezani za nacionalnu istoriju omogućili su da se Valjevo izdvoji kao autentična turistička destinacija. Kao posebne celine, pored grada, izdvajaju se:

Reka Gradac

Geografski položaj, prirodni faktori, kulturno-istorijsko nasleđe, jasno govore da ovo područje može da razvija sledeća turistička kretanja: ekskurzioni turizam (đaci, studenti, penzioneri...), verski (Lelić, Ćelije, Pustinja, Jovanja, Gračanica, Dokmir, Bogovađa...), obrazovni (edukativne radionice), sportski (planinarenje, biciklizam, slobodno penjanje...), manifestacioni (JU džez fest, Open majnd fest, Tešnjarske večeri, Dani maline, Dani gljiva, Lekovitim stazama valjevskih planina...) i seoski turizam.

Ovde se nalazi Železnička stanica Valjevo.

Stanovništvo[uredi]

Demografija
1528.1536.1560.1660.1718.1735.1741.1784.1808.1818.1834.1839.1844.1862.1900.
oko 600oko 650oko 2.060oko 5.200najmanje 120najmanje 1.020oko 550oko 2.300oko 1.000oko 1.100893873oko 1.7202.1507.747

U naselju Valjevo živi 49184 punoletna stanovnika, a prosečna starost stanovništva iznosi 38,7 godina (37,8 kod muškaraca i 39,6 kod žena). U naselju ima 21387 domaćinstava, a prosečan broj članova po domaćinstvu je 2,85.

Ovo naselje je velikim delom naseljeno Srbima (prema popisu iz 2002. godine), a u poslednja tri popisa, primećen je porast u broju stanovnika.

Demografija[7]
Godina Stanovnika
1948. 15.830
1953. 21.165
1961. 28.461
1971. 39.786
1981. 50.114
1991. 59.016 57.885
2002. 61.035 62.544
2011. 59.073
Etnički sastav prema popisu iz 2011.[8]
Srbi
  
56.766 96,09 %
Romi
  
513 0,87 %
Crnogorci
  
109 0,18 %
Jugosloveni
  
87 0,15 %
Makedonci
  
64 0,11 %
Hrvati
  
57 0,09 %
Muslimani
  
19 0,03 %
Rusi
  
17 0,03 %
Slovenci
  
17 0,03 %
Goranci
  
15 0,02 %
Mađari
  
13 0,02 %
Nemci
  
9 0,01 %
Bošnjaci
  
7 0,01 %
Ukrajinci
  
5 0,01 %
Albanci
  
3 0,00 %
Bunjevci
  
3 0,00 %
Rumuni
  
2 0,00 %
Rusini
  
2 0,00 %
Slovaci
  
2 0,00 %
Bugari
  
1 0,00 %
ostali
  
78 0,13 %
Regionalna pripadnost
  
11 0,02 %
neizjašnjeni
  
446 0,75 %
nepoznato
  
827 1,34 %
ukupno: 59.073


Domaćinstva
Stanovništvo staro 15 i više godina po bračnom stanju i polu
Stanovništvo po delatnostima koje obavlja

Obrazovanje[uredi]

Valjevska gimnazija

U Valjevu postoji 7 osnovnih škola, kao i 5 srednjih (Valjevska gimnazija, Ekonomska, Tehnička, Medicinska škola "Dr Miša Pantić" i Poljoprivredna škola sa domom za učenike). U gradu se nalazi i jedna Visoka poslovna škola[10], Fakultet za menadžment [11] sada pod nazivom Fakultet za poslovnu ekonomiju [12], Megatrend univerziteta [13] kao i Poslovni fakultet [14]Univerziteta Singidunum[15]

Kultura[uredi]

U Valjevu od kulturnih institucija postoje: Muzej, Centar za kulturu Valjevo, Moderna galerija, Istorijski arhiv, Matična biblioteka „Ljubomir Nenadović”. Danas u njemu ima i 4 TV i šest radio-stanica, kao i dve nedeljne i jedne mesečne novine. Valjevo je sedište eparhija valjevske Srpske pravoslavne crkve.

Poznati Valjevci (po godini rođenja)[uredi]

Kulturnoistorijske znamenitosti[uredi]

„Muselimov konak“ - najstarija zgrada u Valjevu, sada muzej
  • Tešnjarčaršija iz turskog vremena - nalazi se na desnoj strani Kolubare koja protiče samim centrom grada. Tešnjar datira iz 17. veka, međutim, izgled koji danas ima, je izgled kakav je imala u 19. veku[1].
Postavka Seča knezova u muzeju „Muselimov konak“

* Muselimov konak je najstarija sačuvana zgrada u Valjevu, koja datira s kraja 18. veka. U njoj su bili zatočeni Aleksa Nenadović i Ilija Birčanin tokom događaja koji je u istoriji poznat kao seča knezova (1804). Danas je Muselimov konak Muzej Prvog i Drugog srpskog ustanka[1].

Galerija[uredi]

Reference[uredi]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Radionica za srpski jezik i kulturu. Valjevo, Pristupljeno 24. 4. 2013.
  2. ^ Zvanična veb prezentacija opštine Valjevo. O Valjevu Arhivirano na sajtu Wayback Machine (jul 26, 2007) (na jeziku: engleski), Pristupljeno 24. 4. 2013.
  3. ^ Zvanična veb prezentacija opštine Valjevo. Klima Arhivirano na sajtu Wayback Machine (jul 26, 2007) (na jeziku: engleski), Pristupljeno 24. 4. 2013.
  4. ^ „Monthly and annual means, maximum and minimum values of meteorological elements for the period 1961 - 1990”. Pristupljeno 3. 5. 2009. 
  5. 5,0 5,1 Zvanična veb prezentacija opštine Valjevo. Istorija Arhivirano na sajtu Wayback Machine (jul 5, 2007) (na jeziku: engleski), Pristupljeno 24. 4. 2013.
  6. ^ Borba protiv tifusa u Srbiji 1915. godine, magazin „Odbrana”, specijalni prilog br. 115, Dr Vladimir Krivošejev i Biljana Popović, 1. februar 2015.
  7. ^ „Knjiga 9”. Stanovništvo, uporedni pregled broja stanovnika 1948, 1953, 1961, 1971, 1981, 1991, 2002, podaci po naseljima. webrzs.stat.gov.rs. Beograd: Republički zavod za statistiku. maj 2004. ISBN 86-84433-14-9. 
  8. ^ Etnička struktura nakon popisa 2011.
  9. ^ „Knjiga 2”. Stanovništvo, pol i starost, podaci po naseljima. webrzs.stat.gov.rs. Beograd: Republički zavod za statistiku. februar 2003. ISBN 86-84433-01-7. 
  10. ^ Visoka poslovna škola strukovnih studija, Valjevo Arhivirano na sajtu Wayback Machine (jun 29, 2007) (na jeziku: engleski), Pristupljeno 24. 4. 2013.
  11. ^ Fakultet za menadžment Valjevo Arhivirano na sajtu Wayback Machine (avgust 25, 2009) (na jeziku: engleski), Pristupljeno 24. 4. 2013.
  12. ^ Fakultet za poslovnu ekonomiju Valjevo Arhivirano na sajtu Wayback Machine (avgust 8, 2009) (na jeziku: engleski), Pristupljeno 24. 4. 2013.
  13. ^ Megatrend univerzitet Beograd, Pristupljeno 24. 4. 2013.
  14. ^ Poslovni fakultet, Valjevo, Pristupljeno 24. 4. 2013.
  15. ^ Univerzitet Singidunum,, Pristupljeno 24. 4. 2013.

Spoljašnje veze[uredi]

lokacija mesta