Ova stranica je zaključana od daljih izmena anonimnih korisnika i novajlija zbog sumnjivog doprinosa istih, koji treba da se raspravi na stranici za razgovor

Vlasi (Srbija)

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na: navigaciju, pretragu
Vlasi
Влахи/Румйњи
Iabucovat.jpg
Vlaška folklorna grupa iz Jabukovca (Timočka Krajina)
Ukupna populacija
35.330[1] (prema popisu iz 2011.)
Regioni sa značajnom populacijom
Srbija Srbija: istočna i severoistočna Srbija
Jezici
vlaški, srpski[2]
Religija
hrišćani (pravoslavci)
Srodne etničke grupe
Balkanski Vlasi

Vlasi (vlaški: Румйњи/Власи/Влахи)[3][4] su romanofona etnička zajednica nastala od grciziranih potomaka starih balkanskih naroda,[5] odnosno nekadašnjih rimskih kolonakoja koja uglavnom živi u istočnoj Srbiji ili zapadnoj Bugarskoj. Vlasi govore vlaškim jezikom, koji pripada grupi istočnoromanskih jezika, kao i srpskim jezikom, koji je i službeni jezik vlaške zajednice i Nacionalnog saveta Vlaha,[2] što znači da su dvojezični (bilingvalni).

Istorijski razvoj vlaške zajednice i njeno materijalno i duhovno nasleđe, vekovima sakupljano i sačuvano do danas, ukazuje na to da globalizacija i savremeni modeli kulture još uvek nisu toliko moćni da razore tradicionalne vrednosti koje se prenose s generacije na generaciju unutar vlaških porodica.[6]

Geografska distribucija Vlaha

Vlasi u Srbiji, prema popisu iz 2002. godine

Deo između četiri reke: Velike Morave na zapadu, Timoka na istoku, Dunava na severu i Crnog Timoka na jugu, naseljavajle su prve generacije Vlaha U geomorfološkom smislu, ovo područje Istočne Srbije pripada završecima južnog ogranka Karpatskih planina, koje se u velikom luku pružaju od Bra­tislave u Slovačkoj, preko Češke, Poljske, Ukrajine i Rumunije, do Srbije, gde se na prevoju Čestobrodice vezuju sa Balkanskim planinama. U Srbiji Karpate seče reka Dunav, sa živopisnom Đerdapskom klisurom. Ovaj gorostasni planinski lanac potom prelazi u pitome nizije, ostavljajući za sobom planinske blokove Miroča, Deli Jovana, Homolja, Be­ljanice i Kučaja. U kotlinama i klisurama između njih teku Porečka reka, Resava, Mlava i Pek; čiji slivovi nisu samo zasebne hidrografske celi­ne, već i specifična etnografska područja.

Nekoliko takvih područja, koje naseljavaju Vlasi čine još i ravnice Zvižd, Stig i Braničevo na zapadu, i Negotinska Krajina i Ključ na istoku. Veći gradovi istočne Srbije naseljena Vlasima su Požarevac, Majdanpek, Negotin, Zaječar, Bor i Ćuprija.[7]

Danas, Vlasi u Srbiji uglavnom žive na području između Velike Morave, Timoka i Dunava na teritoriji četiri upravna okruga: Borskom, Braničevskom, Zaječarskom i Pomoravskom. U manjem broju naseljavaju i Podunavski, Nišavski i Rasinski okrug.[7]

Istorija

Vlasi u Srbiji, podaci iz 1930. godine

Osnovu za današnju etičku sliku istočne Srbije formiraju etno-istorijski, politički i ekonomski faktori s kraja 17. i početka 18. veka. Prelomni je trenutak bila Velika seoba Srba pod Arsenijem Čarnojevićem 1690. godine koja je gotovo ispraznila ondašnju Srbiju. Preci današnjih Vlaha bili su u to vreme obespravljeni seljaci pod stegom bojara u romanskim kneževinama severno od Dunava, Vlaškoj i Moldaviji, ili pod vlašću Austrije i Ugarske na području Banata i Transilvanije, dok se jedan deo njih nalazio u sličnom položaju u Besarabiji ili Dobrudži.

Istorijski podaci govore o hiljadama seljaka koji napuštaju ove oblasti i beže preko Dunava na jug, u oblast između Morave i Timoka, posebno tokom fanariotskog režima koji je u dvema romanskim kneževinama vladao više od jednog veka (1711-1821). Sama Srbija je bila demografski toliko opustošena da je pred Požarevački mir (1718) imala jedva 4.000 stanovnika, i to zajedno sa Beogradom.

Doseljavanje Vlaha sa severa planski je podsticala i austrijska vlast, čijoj je administraciji, sa sedištem u Temišvaru, posle Požarevačkog mira pripao deo karpatske Srbije. Prema istorijskim izvorima, austrijski državnici imali su zadatak da od zadobijenih zemalja naročito od Srbije, stvore ne samo jedan izvor više za vojničku i finansijsku snagu Habzburške monarhije, već zemlje u kojima će novi red i narod, potpuno zadovoljan novom vladavinom, biti privlačna sila za ostale hrišćane u Turskoj. Komandat Temišvarske administracije, grof Klaudije Mersi, lično obilazi grupe banatskih Vlaha koje je Administracija preselila u Srbiju 1721. i 1722. godine, brine o njihovom rasporedu na prostoru između Timoka i Kučajne, i podstiče ih da nastave sami da rade na dovođenju svojih rođaka s područja Banata.

Privučeni tom politikom, s juga, iz krajeva pod Osmanlijama, dolaze Srbi takođe u talasima, od kojih je naročito značajan onaj iz 1737. godine, jer ga je predvodio tadašnji srpski patrijarh Arsenije IV. Austrijska vlast je prihvatila pristiglo srpsko stanovništvo i naselila ga u delu Crne Reke koji je bio pod njenom upravom. Sem unutrašnjih migracija, međusobnih mešanja i pretapanja, nikakvih drugih etničkih potresa ovde kasnije nije bilo, ako se izuzmu bune, ustanci i oslobodilački ratovi, kroz koje su Vlasi i Srbi prolazili zajedno, rame uz rame. Kada na području današnje Rumunije počinje formiranje rumunske nacionalne svesti u 18. i 19. veku, predaka današnjih Vlaha tamo nije bilo.

Religija

Pravoslavna Crkva je pratila svoje vernike, i Srbe i Vlahe, i to sa službom na njihovim jezicima (na vlaškom ponegde do sredine 19. veka), ali njen bogoslovni nivo bio je na najnižem nivou od kad je ova crkva nastala. Takvo stanje je potrajalo i nakon odlaska Osmanlija. Ova dugotrajna slabost Crkve svakako je jedan od uzroka;

U tom smislu veliki je izazov za nauku da odgovori na pitanje ne samo o genezi i stratumima pomanskog (zagrobnog) kompleksa vlaške kulture, već i kako je sve to uspelo da se održi gotovo netaknuto od najstarijih vremena do današnjih dana.

U pogledu konfesije, danas Vlasi tradicionalno pripadaju pravoslavnoj veroispovesti.

Etnografske grupe Vlaha

Vlasi se dele na više etnografskih grupa, među kojima su tri osnovne:

  • Carani, na istoku, oko Kladova, Negotina i Zaječara,
  • Ungurjani na zapadu u Homolju, Zviždu, Stigu, Braničevu, Mlavi, Resavi i okolini Ćuprije, i
  • Munćani u sredini, naseljavaju slivove Porečke i Crne Reke.

Zasebnu grupu Vlaha čine Bufani u Majdanpeku.[8]

Carani vode poreklo iz Vlaške, dok Ungurjani vode poreklo iz krajeva koji su bili pod vlašću Ugarske.[8] Ungurjani su najbrojniji i čine gotovo polovinu Vlaha (oko 47%), procenat Carana je oko 33%, a Munćana oko 20%.[8]

Jezik

Vlaški jezik jezik je maternji jezik Vlaha i predstavlja skup istočno-romanskih jezika sa više dijalekata. Vlasima su po jeziku srodni Rumuni i Moldavci, koji govore dako-romanskim jezicima.

Po pravilu, Vlasi govore i jezikom stanovništva u čijoj se sredini nalaze.[9] Kao manjinska zajednica, oni nemaju škole na vlaškom jeziku, već tim jezikom govore u krugu porodice, te su se na ovim prostorima razvili svi oblici usmenog folklora.

Prema deklaraciji Nacionalnog saveta vlaške nacionalne manjine u Republici Srbiji, jezik kojim govore Vlasi je dovoljno specifičan da se smatra maternjim jezikom Vlaha.[8], a to se ističe, jer je sporno korišćenje rumunskog nacionalnog imena od strane pojedinih rumunskih krugova, za jezike kojim govore Vlasi i Moldavci. Lingvistička srodnost vlaškog, moldavskog i rumunskog jezika nije sporna, jer oni i pripadaju istoj jezičkoj grupi.

Brojnost vlaške populacije

Tačan broj Vlaha se, inače, ne može saznati putem uobičajenih popisa. Vlasi su u Srbiji vremenom postali flotantna masa dvojnog identiteta, koja se na popisima najčešće izjašnjava za Srbe, stavljajući tako u prvi plan geopolitičku pripadnost, odnosno državljanstvo, u odnosu na etničko poreklo i nacionalnost. Današnji broj Vlaha može se izračunati pri­bližno, na osnovu raznih demografskih i etnografskih parametara (na primer, samo broj stanovnika u čisto vlaškim selima iznosi 120.000!). Računajući i mešovita sela, varoško stanovništvo i dijasporu, dolazi se do cifre od najmanje 200.000 srpskih državljana koji mogu biti potomci vlaških doseljenika iz prve polovine 18. veka, ali i nešto kasnijih vremena, jer se proces doseljavanja produžio i kroz naredni vek.

Prema podacima sa popisa stanovništva iz 2011. godine, u Srbiji živi 35.330 Vlaha. U Bugarskoj, prema popisu iz 2011. godine, živi preko 3.600 Vlaha i Cincara. Vlasi žive u severozapadnom delu, dok Cincari žive u jugozapadnom delu zemlje.

Vlaška naselja

Naselja u Srbiji, koja su imala apsolutnu ili relativnu vlašku većinu po popisu iz 2002. godine:

Opština Naselja
Bor BučjeGornjaneKriveljLukaMetovnicaSlatinaTandaToplaŠarbanovac
Majdanpek VlaoleJasikovo
Negotin AleksandrovacKovilovo
Boljevac BačevicaValakonjeOsnićPodgorac
Zaječar GlogovicaDubočaneMala JasikovaŠipikovo
Golubac DvorišteKrivača
Žagubica BreznicaLaznicaOsanicaSige
Kučevo BrodicaBukovskaVukovićMustapićNeresnicaRadenkaRakova Bara
Petrovac BusurVitovnicaKladurovoManastiricaMelnicaStarčevo
Ćuprija BigrenicaIsakovo

Vlaški nacionalni savet

Nacionalni savet vlaške nacionalne manjine u Republici Srbiji ima sedište u Petrovcu na Mlavi (prvobitno je bilo u Boru). Trenutni predsednik nacionalnog saveta je Radiša Dragojević.

Izvori

  1. "Popis u Srbiji 2011."
  2. 2,0 2,1 "Deklaracija Nacionalnog saveta Vlaha"
  3. "Govorim vlaški", 2011
  4. "Platforma vlaške zajednice", 02.04.2012.
  5. Vlahović, Petar, Srbija, zemlja, narod, život, običaji, Beograd: Službeni glasnik, 2011.
  6. Tripković 2005: Tripković, Mirko, Multikulturalnost, multikulturacija i prava manjina, Sociološki pregled, vol. XXXIX, no. 1, Beograd, str. 81–95.
  7. 7,0 7,1 Kostić, Cvetko, Bor i okolina, sociološka ispitivanja, Beograd: Savremena škola, 1962.
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 http://www.vlasi.rs/index.php?page=1
  9. Vlahović 2011: Vlahović, Petar, Srbija, zemlja, narod, život, običaji, Beograd: Službeni glasnik, str.73

Vidi još

Spoljašnje veze

Nacionalni savet vlaške nacionalne manjine:

Istorija:

Jezik: vlaški on-line rečnik

Izvorna vlaška muzika:

Studije iz vlaške religije, mitologije i magije:

Ostalo