Toplički ustanak

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Skoči na: navigacija, pretraga
Topličko - Jablanički ustanak
Deo Prvog svetskog rata
Spomenik poginulima u oslobodilačkim ratovima i Topličkom ustanku u Prokuplju
Spomenik poginulima u oslobodilačkim ratovima i Topličkom ustanku u Prokuplju
Vreme: 21. februara25. marta, 1917.
Lokacija: Okupirana Kraljevina Srbija
Uzrok rata: Regrutovanje srpskih mladića u bugarsku vojsku
Rezultat: Pobeda centralnih sila, mir se nije sasvim vratio u Toplicu, ni u druge delove Srbije.
Promene u teritoriji:
Sukobljene strane
Kraljevina Srbija Četnici
Bugarska Bugarska
Zastava Austrougarske Austrougarska
Zapovednici
Kraljevina Srbija Kosta Vojinović
Kraljevina Srbija Kosta Pećanac
Kraljevina Srbija Uroš Kostić
Kraljevina Srbija Milinko Vlahović
Kraljevina Srbija Toško Vlahović
Kraljevina Srbija Jovan Radović
Bugarska Aleksandar Protogerov
BugarskaPetar Drvingov
Flag of the Internal Macedonian Revolutionary Organization.png Tane Nikolov
Jačina
5.000-15.000 ustanika oko 30.000
Gubici
oko 20.000(od 2.500-3.000 boraca i oko 18.000 civilnih žrtava)
{{{podaci}}}
Srpska kampanja
Prva austrougarska ofanziva
(CerSremBosna)
Druga austrougarska ofanziva
(DrinaMačkov kamen)
Treća austrougarska ofanziva
(Kolubara)
Trojna invazija na Srbiju
(Pad BeogradaMoravaOvče PoljeKosovoMojkovacAlbanija)
Toplički ustanak
Solunski front
(GorničevoKajmakčalanCrna rekaDobro Polje)

Jablaničko-toplički ustanak je bio srpski ustanak protiv bugarske i austrougarske okupacije za vreme Prvog svetskog rata. To je bio jedini ustanak u nekoj okupiranoj državi tokom celog Prvog svetskog rata. Ustanak je trajao od 21. februara do 25. marta 1917.

Neposredan povod ustanka je mobilizacija koju su bugarske vlasti htele da izvrše na teritoriji Toplice,Jablanice i Puste reke.[1]

Pozadina[uredi]

Posle povlačenja srpske vojske kroz Crnu Goru i Albaniju, okupirana Srbija je bila podeljena između Austrougarske i Bugarske. Granica između ove dve okupacione zone je bila duž Velike Morave od Smedereva do Stalaća, a zatim linijom: Kruševac-Vukanja-Zlata-Lebane-Lipovica-Ogošte-Gnjilane-Betina-Šar-planina-albanska granica. Zapadno od ove linije je pripalo Austrougarskoj, a istočno Bugarskoj. Ovoj drugoj su još pripale Vardarska Makedonija, prištinski i prizrenski okrug. Bugarska je od okupiranog dela Srbije stvorila dve zone: Moravsku vojno-inspekcijsku oblast sa sedištem u Nišu i Makedonsku vojno-inspekcijsku oblast sa sedištem u Skoplju.

Centralne sile i Bugarska su organizovale privrednu eksploataciju Srbije i vršile rekvizicije i konfiskacije imovine stanovništva; oduzimala se stoka, hrana, koža i vuna. Smanjen broja goveda i konja se odrazio na ishranu stanovništva i smanjenje zasejanih površina. Prema izvorima Međunarodnog Crvenog krsta, do 1. septembra 1917. od gladi je umrlo oko 8.000 lica.[2]

Bugarska je vršila Bugarizaciju Srba, Albanaca, Turaka, Grka i Jevreja. Makedonsko stanovništvo je tretirano kao bugarsko.

Pod izgovorom da ljude šalju u Sofiju, Bugari su vršili streljanja. U niškom okrugu ubijeno je oko 100 sveštenika. Tako je u Vranju i okolini ubijeno 3.500 ljudi, a u Surdulici oko 3.000 lica.[3] Uz zabranu jezika i pisma, Bugari su menjali i imena porodicama, a svi udžbenici na srpskom jeziku su oduzeti od stanovništva. U srpske crkve su dovođeni bugarski popovi, a srpske ikone su zamenjivane bugarskim. Na školskim svečanostima deca su morala da govore kako su zadovoljna što su ponovo povratila svoju bugarsku nacionalnost. U zarobljeničkim logorima Bugarske početkom 1917. je bilo 187 srpskih oficira i 31.492 vojnika što je bilo 20,5% svih zarobljenih Srba od strane Centralnih sila i njenih saveznica.[4]

Otpor[uredi]

Počeci otpora okupatora su bili u formi ličnog bunta, često i razbojništva, ali od jeseni 1916. otpor je bio skoro isključivo politički. Prema procenama okupatora bilo je oko 50.000 ljudi sposobnih da nose oružje. Prve komitske čete u Crnoj Gori su organizovali braća Milinko i Toško Vlahović, Jovan Radović i Miljan Drljević. Prve sukobe sa komitama Austrijanci su imali septembra 1916. Komite su činili uglavnom slučajno ili namerno zaostali srbijanski i crnogorski vojni obveznici i izlečeni ranjenici koji su izbegli zarobljavanje.

Austro-ugarske snage su odmah izvršile odmazdu; streljano je više ljudi u opštinama Borač, Dragušica, Guncati i Bumbarevo Brdo. I na teritoriji pod bugarskom okupacijom takođe su se pojavile odmetničke grupe. U kopaoničkom kraju i okruzima Kruševac i Kosovska Mitrovica dejstvovao je odred Koste Vojnovića.

Pripreme ustanka[uredi]

O aktiviranju ljudi sposobnih i spremnih za rat u samoj Srbiji mislila je i srpska Vrhovna komanda ulaskom Rumunije u rat; general Mihajlo Živković, komandant Srpskog dobrovoljačkog korpusa u Odesi, došao je na ideju da prebaci ceo korpus kod Turnu Severina i u datom trenutku aktivira u Timočkoj krajini. Taj trenutak je trebao da bude sinhronizovan sa probojem Solunskog fronta. Dalji razvoj događaja, nepovoljan po Rumuniju, onemogućio je bilo kakvo dejstvo po Živkovićevom planu.

Srpska Vrhovna komanda je napravila plan o pripremi pobune u Srbiji, ali koja bi planula na njen znak. Ovaj zadatak je poveren poručniku Kosti Milovanoviću Pećancu koji se avionom spustio kod sela Mehane 28. septembra 1916,Radan planina,jedno od dejstva avijacije u okupiranoj teritoriji. Pećanac je naišao na problem jer je pobunjenički pokret rastao i preduzimao akcije bez njegovog znanja, a on je imao zadatak da pripremi ustanak kada bude jasno da se Bugari povlače.

Pećanac je, vođen možda ličnom ambicijom, možda uveren da će do proboja Solunskog fronta doći vrlo brzo, možda da sačuva primat prvog čoveka pokreta, zajedno sa Kostom Vojnovićem obnarodovao poziv na opšti ustanak.

Krajem 1916. i početkom 1917. namnožio se veliki broj četa, afirmisao se niz komandanata, a vođene su i borbe i čarke. Prva jablanička komitska organizacija formirana je 19. aprila 1916. godine u Tularu. Na čelu te organizacije bio je četovođa Radosav Bulatović – Amerikanac,nosilac Karađorđeve zvezde. U njoj je bilo 18 naoružanih četnika i četiri devojke. U maju 1916. godine, Jablaničani su uspostavili kontakt sa Kostom Vojinovićem – Kosovcem na Kopaoniku. Za kraće vreme jablanički komitski pokret proširio se na Gornju Kosanici, Pustu Reku, Donju Jablanicu, Leskovac,Vlasotince gde su stvorene tajne četničke organizacije. Na čelu pokreta u Leskovcu bio je Đorđe Cekić – Lešnjak.Do dolaska poručnika srpske vojske Koste Milovanovića – Pećanca, 15. septembra, i kapetana prve klase crnogorske vojske Milonka Vlahovića sa 12 crnogoraca, 13. oktobra 1916.godine, komitske čete su se organizovale i naoružale,spremajući se za predstojeće borbe. Do Topličkog ustanka ,Jablaničkom komitskom pokretu prišlo je preko 3000 ljudi, Pećanac je po dolasku održao i prve sastanke u Dobrom Dolu, Gajtanu, Stubli, Maćedoncu i Medveđi, gde se sreo sa popom Dimitrijem Dimitrijevićem – Mitom Komitom i do početka 1917. u svakom selu orgaizovli mesne čete. U Pustoj Reci do 4. februara. 1917. i komitske čete Jablaničani, umesto pred bugarsku,,nabornu“ komisiju za regrutovanje, otišli su od svojih kuća u obližnje šume i planine i pridružili se jablaničkim formiranim i organizovanim četama. Ustanak je dignut u selu Obiliću kod Bojnika , Pusta reka (oblast), 8. februara 1917. godine. Toga dana oko 300 srpakih poznatih četnika, a među njima i najistaknutije ustaničke vođe, Pećanac, Vojinović, Vlahovići, Radović, pop Dimitrijević i drugi, sastaše se u čuvenoj kući Dragovića Petra i njegovih sinova, narodnih poslanika i nosilaca Karađorđeve zvezde Milutina i Miloša Dragovića, i na dvodnevnom većanju u Obiliću i Donjem Konjuvcu dogovoriše o ustanku i podeliše ustanička područja.Na ovom „ratnom savetu“ 300 ustaničkih vođa se rešavalo tripitanja: organizaciona, pitanje ratnog zajma i da li da se diže ustanak.[5]

Ustanak[uredi]

Vojvoda Kosta Vojinović, vođa ustanka.
Kosta Pećanac, izaslanik Vrhovne komande.

Iz zapisnika od 8. februara 1917. vidi se da je ustanički zbor rešavao sledeća pitanja: utvrđivanje plana za budući rad i proširenje ustaničkih organizacija na teritoriji celokupne Kraljevine Srbije. Na predlog vojvode Koste Pećanca, četrnaestorica ustaničkih vođa doneli su ustaničko rešenje: da se produži sa širenjem i radom četničke organizacije „ne prezajući od opasnosti“, da se izda naređenje svim vojnim obveznicima da niko ne ide na bugarsku regrutaciju, već se imaju svi naoružati i od njih obrazovati seoske čete, i da se sklanjaju od neprijatelja i da se čekaju dalja naređenja, zatim da se pošalju ustaničke — komitske čete, od 25 komita, na desnu stranu Južne Morave, jedna u pirotsku okolinu, a druga u Krajinu. Od tih četa da se formiraju Pirotski komitski odred, sa sedištem u Pirotu, Krajinski komitski odred sasedištem u Zaječaru. Ustanički prvaci izabrali su Toška Vlahovića za komandanta Krajinskog odreda, a Jovana Radovića za komandanta Pirotskog odreda. I na kraju, skup je rešio: „pod upravom Centralnog komiteta nalaze se sva četiri odreda kojima se danas određuju tačni rejoni dejstva, kretanja, rada i komandovanja“. Na sastanku u Obiliću ustaničke vođe donele su i odluku da se 11. februara 1917. godine objavi proklamacija o dizanju oružanog ustanka protiv bugarsko-austougarske okupacije i okupacionog sistema i protiv regrutacije srpskog življa za bugarsku vojsku. Protiv ovakve odluke bilisu vojvoda Kosta Pećanac i njegov ađutant Milan Drljević. Ustanički prvaci održali su i 10. februara sastanak u Donjem Konjuvcu, gde su se dogovorili o daljoj organizaciji. I tu je izvršeno razdvajanje komitskih odreda. Vojvode i komandanti Toško Vlahović i Jovan Radović uzeli su „po 25 odabranih četnika“. Toga dana usledila je naredba vojvode Pećanca za Krajinski odred sa konkretnim ustaničkim zadacima.Najveće i najmnogoljudnije ustaničke borbe sa bugarskim okupacionim jedinicama i Šiptarima u sastavu bugarske vojske vođene su u jablaničkom srezu. Borbe su otpočele prezvaničnog objavljivanja oružanog ustanka.

Od 11. februara do 1. marta 1917. godine, u jablaničkom srezu vođeno je preko 80 gerilskih borbi i 35 manjih oružanih sukoba. Borbe su vođene u 71 mestu i naselju. Najveće i najžešće borbe između jablaničkih vojnih komitskih jedinica i bugarske okupacionevojske odigrale su se kod: Bojnika, Kremena, u Đacima, kod Lebana, Đelinog Dola, Sekicola, Mrveša, Valjaličkog laza,zatim u Žitnom Potoku, Savincu, Plavcu, kod Kosančića,Donjeg Momčilova, potom na Brveniku, Gajtanu, Petrovacu, Sekirači, Tularkom visu, Medveđi, Medevcima, Retkoceru, Brajini, Sponcu, Svircu, Lisici, Krivom Dolu, Vrapcu, Vasiljevcu, Borovcu i kod Petrilja. Jablanilki ustanici vodili su žestoke borbe sa bugarsko-šiptarskim jedinicamana prilazima naselja stare srpsko-turske granice. Bugarska vojska imala je najveće gubitke u borbama: na Kremenu, Bojniku, Lebanu, kod Petrilja, na Sviračkoj i Brabačkoj kosi, kod Zlate, na Lisici, Brveniku, Đacima, Mrvešu i Žitnom Potoku. Oslobođena je velika teritorija Jablanice i Puste Reke. Zauzeto je Tulare bez borbe, zatim, 12. februara, oslobođena Medveđa, potom Bojnik, a 16. februara 1917. godine i srpsko mesto Lebane. Ustanak u Jablanici je uspeo, bio je oslobođen ceo jablanički srez, a počeo je da prerasta iz gerilskog rata u frontalnu borbu, sa čvrstom komandom, jedinstvenim planom i rukovođenjem ustaničkim vojnim jedinicama. U tome je najveću ulogu imao komandant Jablaničkog komitskog odreda kapetan Milinko Vlahović, naravno uz pomoć vojvode Dimitrijevića i komandanta Krajinskog odreda Toška Vlahovića. Ustaničke komitske čete odnele su velike pobedei oslobodile teritoriju „komitsku državicu“, po pravcima sever-jug i istok-zapad oko 80 kilometara, a po kružnom frontu dugu 240 kilometara. Tu slobodnu teritoriju trebalo je da brani ustanička komitska vojska od 364 konjanika i sa12.782 puške. Ustanici su bili naoružani lakim naoružanjem – puškama. Imali su i deset mitraljeza, od kojih dva neispravna.[5]

Povod za izbijanje pravog ustanka je bilo regrutovanje srpskih mladića u bugarsku vojsku. Nezadovoljstvo Srba se snažno povećalo i našlo izraz u sukobima i neredima. Komandanti su 21. februara u selu Obilić (Bojnik) kod Leskovca, većali i glasali o dizanju ustanka. Jedino je Pećanac bio protiv, ali se morao složiti da se ide na ustanak i da bude njegov vođa. Podeljene su i zone odgovornosti; Vojnović je bio određen za Kopaonik i dolinu Ibra, Pećanac za Toplicu, Milinko Vlahović za Vranje, Toško Vlahović za Timočku krajinu, a Jovan Radović za Pirot. U proglasu je pisalo da će se “dan opšteg ustanka i mesto mobilizacije odrediti kasnije.” Karakteristično je da je ustanak, kada su komandanti došli na teren, (spontano) već bio u toku. To potvrđuju i austrougarski izvori: vojni ataše u Sofiji je znao da se u regionu Prokuplja, Kuršumlije i Lebana već desio ustanak.

Krajem februara i početkom marta 1917. godine ustanici su kontrolisali teritoriju između reke Rasine, Kopaonika, Južne Morave i Đunisa. Ni mimo ove teritorije okupator nije bio miran; odmetničke čete su bile veoma aktivne i uspešne kod Knjaževca, Zaječara i Svrljiga. Prvi odgovor Bugarske i Austrougarske je bilo brojno jačanje sopstvene vojske, što su izveli prebacivanjem trupa sa Solunskog, Italijanskog i Istočnog fronta. Procenjuje se da su skoncentrisali oko 30.000 vojnika.

Obračun sa ustanicima je počeo 12. marta u rejonu Dubci-Zlatari gde su Austrougari opkolili 13.000 ljudi. Borbe su trajale 20 dana. Protiv austrougarskih trupa, Vojnović se prihvatio borbe kod Blaca, Jankove klisure i Brusa. Vojnović je imao uspeha i ceni se da su ove bitke bile i najveće ustaničke pobede.

Sa druge strane, Pećanac je izbegavao borbe i male komitske čete prebacivao u neprijateljevu pozadinu. Braća Vlahovići, pritisnuti od nadmoćnije sile, povlačili su se i prelazili u gerilu. Bugari su zauzeli Prokuplje 14. marta, a Austrougari Kuršumliju (16. marta). Još deset dana je trajalo slamanje ustanka; 25. marta Bugarska je proglasila kraj operacija.

Posledice[uredi]

Austrougari ubijaju zavezane ustanike.

Od 5.000-6.000 ustanika, polovina je ubijena. Ubijani su i stariji ljudi, žene i deca. Prema podacima samih Austrijanaca, pobijeno je oko 20.000 ljudi.[6] Pećanac i Vlahović su se sa 2.500 ljudi uspeli skloniti.

Bez obzira na sve mere Bugarske i Austrougarske, mir se nije sasvim vratio ni u Toplicu, ni u druge delove Srbije. Slično je bilo i u Crnoj Gori - borbe su se nastavile sa proleća 1917, a pored starih četa su nastajale nove. Region dejstava se protezao od Hercegovine do Pirota i na severu do Negotina. Okupatorske snage su opet vršile odmazdu nad civilnim stanovništvom, ali su takođe primenile i jednu novinu: obrazovane su takozvane “protivčete”, čiji je zadatak bio da goni određenu četu do uništenja. U borbama najuspešniji su bili Vojnović, Pećanac, braća Vlahovići i Jovan Radović. Među njima nije bilo dovoljno saradnje, a između Vojnovića i Pećanca su trajala međusobna optuživanja.

Akcije komitskih četa su trajale celu 1917, bez obzira na žrtve. Okupacione snage su uspele da nanesu osetne gubitke i da likvidiraju neke vođe, a trijumfovale su kada je decembra 1917. kod sela Grgura ubijen Kosta Vojnović. Oružani oblik otpora je trajao sve do proboja Solunskog fronta.

Okupacione snage u Srbiji (u prvom redu Bugarska) tokom cele 1917. su, uz sve već korišćene mere, primenjivale odmazde za komitske akcije, a nastavljeno je i sa interniranjem civilnog stanovništva. Sve je to dovodilo do smanjenja brojnog stanja stanovništva i njegove privredne snage. Prema podacima Crvenog krsta Austrougarske, krajem 1917. u Nemačkoj je bilo 34.000 srpskih ratnih zarobljenika, u Austrougarskoj 93.500, a u Bugarskoj 35.000. Prema istom izvoru, broj interniranih civila u Nemačkoj je bio oko 2.000, u Austrougarskoj oko 77.000, a u Bugarskoj oko 100.000.[7] Jablanički komitski pokret i ustaničke manje vojne čete i grupe, oko 300 ustanika, održali su se u planinama – na Kukavici, Majdanu, Sokolovici, Radanu, Petrovoj gori iPasjači. Posle propasti ustanka, 11. juna 1917. godine izvršena je kadrovska reorganizacija Jablaničkog komitskog odreda. Umesto Milinka Vlahovića, za komandanta jepostavljen poručnik Dimitrije Begović, za načelnika štaba pop Dimitrije Dimitrijević, a za ađutanta doktor Božidar Popović Boža.Ovako formirane jedinice jablaničkih četnika suvodile od 13. marta do decembra 1917. i januara 1918. godine 32 manje i veće borbe sa bugarskim jedinicama. U tim borbama hrabro su poginuli četovođe: Toško Vlahović i Dimitrije Begović kao i veliki broj hrabrih jablaničana. Preživeli jablanički ustanici učestvovali su u završnim operacijamasrpske vojske, septembra i oktobra 1918. godine, prilikom oslobađanja srpskih krajeva.Posle ugušenja Jablaničko - topličkog ustanka, bugrske okupacione vlasti u jablaničkom srezu primenile su do tada nečuvene represalije nad civilnim stanovništvom. Da bi uništili komitski pokret i ustaničke čete, Bugari su u jablaničkom srezu primenili sistem sabirnih logora,deportovanja ustanika i „sumnjivih i nepoznatih“ lica uzarobljeničke kazamate u Bugarskoj. U Jablanici bugarske okupacione vlasti formirale su 50 većih i manjih logora, i to: u Gornjoj Jablanici 28, u Pustoj Reci 12 i Donjoj Jablanici 10 logora. Najveći sabirni logor za celu Gornju Jablanicu bio je smešten u Pustom Šilovu, a njegov komandant je bio pukovnik Pavlov kao i vojvoda Martinov,pomoćni logori bili su još i u Tularu, Retkoceru, Donjem Gajtanu, Sijarinskoj Banji i Medveđi. U Donjoj Jablanici najveći logori su bili u Lebanu, Bošnjacu, Ždeglovu,Konjinu, Klajiću i Buvcu a manji u okolnim selima izaseocima. Veći sabirni logori bili su: u Ivanji, Borincu,Žitnom Potoku, Bojniku, Pridvorici, Gornjem Brijanju iBrestovcu. Za ustanička jablanička sela i ustaničke porodice Bugari su ustanovili i posebne logore u Leskovcu, Prištini,Nišu, Kumanovu, Miroševcu, Jašunji i drugim obližnjim mestima u kojima su deportovali porodice iz Jablanice i Puste Reke.U njima su Bugari streljali 872 lica.Po naređenju bugarskih vojvoda Icka, Rozova, Todorova, Varne, Tanea, Martinova i pukovnika Pavlova u jablaničkoj Stubli streljano je 360, u Tularu 192, u Retkoceru 53, u Pustom Šilovu 24 ustanika izviše jablaničkih sela. Pod bugarskim vešalima umrlo je 20ustanika i žena, živo spaljeno 27 lica, od toga dve žene ičetvoro dece, zatim zaklano 173 Srba, od toga 153 ustanika, 12 žena i 8 dece. U sabirnom logorima Bugari su batinali 4.229lica, od toga 1.847 muškaraca, 1.759 žena i devojaka, i 303 deteta. Pod njihovim batinama, tojagama, kolčevima,korbačevima i kundacima umrlo je 117 Srba. U logorima Bugari su silovali preko 2.000 udovica, udatih žena i devojaka. Čak su silovali i devojčice od 8 do 13 godina.Srpski narod Leskovačkog kraja za vreme bugarske okupacije 1915 – 1918. godine patio je ne samo od bugarskog terora, streljanja, batinanja i mučenja, već i od nesnosne gladii od opakih bolesti. Od gladi i ratnih bolesti umrlo je 1.250 muškaraca, žena i dece, od toga, 461 od zapaljenja pluća, 332 od tifusa, 100 od tuberkuloze, 140 od šarlaha, 58 od gripa, 40 od boginja, 18 od kolere, 22 od iznemoglosti, 19 od srčanog stresa od straha, 13 od difterije, 10 od nervnih stresova, 4 od katra, kao i od malarije i drugih bolesti. Najviše je pomrlo male dece. U medveđskoj opštini 1917. umrlo je 55 dece, od toga 21 od zapaljenja pluća.[5]

Reference[uredi]

  1. ^ Milivoje Perović, Toplički ustanak, Beograd 1972.
  2. ^ Popović (2000), str. 63.
  3. ^ Popović (2000), str. 65.
  4. ^ Popović (2000), str. 66.
  5. ^ a b v Stradanje Leskovčana u Prvom svetskom ratu,Milovan Cvetković,Seminarski rad 2012- mentor Prof. Dr Momčilo Pavlović
  6. ^ Popović (2000), str. 88.
  7. ^ Popović (2000), str. 89.

Literatura[uredi]

  • Perović, Milivoje (1971). Toplički ustanak 1917. Slovo ljubve. 
  • Поповић, Никола Б. (2000). Срби у Првом светском рату 1914—1918.. Нови Сад: Друштво историчара Јужнобачког и Сремског округа. 
  • Leskovački kraj u Prvom svetskom ratu - Dr Živan Stojković ,Hranislav Rakć - Leskovac 1996.

Spoljašnje veze[uredi]