Novi Pazar

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Skoči na: navigacija, pretraga
Disambig.svg
Za drugo značenje, pogledajte članak Novi Pazar (višeznačna odrednica).
Novi Pazar

Novi Pazar02.JPG
Pogled na Novi Pazar sa utvrđenja

grb Novog Pazara
Opširnije
Osnovni podaci
Država Zastava Srbije Srbija
Pokrajina centralna Srbija
Okrug Raški okrug
Stanovništvo
Stanovništvo 66.527
Aglomeracija 100.410
Geografske karakteristike
Koordinate 43°08′07″N 20°30′26″E / 43.135333, 20.507333
Vremenska zona UTC+1, leti UTC+2
Nadmorska visina 477 m
Površina 742 km²
Novi Pazar na mapi Srbije
{{{alt}}}
Novi Pazar
Novi Pazar na mapi Srbije
Ostali podaci
Gradonačelnik Meho Mahmutović (SDP)
Poštanski kod 36300
36302
36303
36316
36318
36319
36322
Pozivni broj 020
Registarska oznaka NP
Veb-strana www.novipazar.org.rs


Koordinate: 43° 08′ 07" SGŠ, 20° 30′ 26" IGD
Novi Pazar je grad u Raškom okrugu, na reci Raški, u središtu Novopazarskog Polja ili staroga Rasa. Prema popisu iz 2002. u užem gradskom području bilo je 54.604 stanovnika (prema popisu iz 1991. bilo je 51.749 stanovnika). Područje Grada Novog Pazara ima 85.996 stanovnika.

Geografija[uredi]

Reka Raška u Novom Pazaru i hotel Vrbak

Novi Pazar nalazi se na 290 km južno od Beograda, na deonici starog puta koji preko Ibarske magistrale vodi prema Podgorici i Jadranskom moru. Lociran je u zvezdastoj dolini reka Jošanice, Raške, Deževske i Ljudske, na nadmorskoj visini od 496 m. Okružen je visokim planinama Golijom i Rogoznom i Pešterskom visoravni.

Kraj je bogat prirodnim resursima. To je prostrana planinska teritorija, na kojoj se optimalno smenjuju blagi i oštri usponi, rečni useci i doline, visoravni, veliki kompleksi četinarskih šuma, prostrane livade i pašnjaci, a prostor ima izuzetno bogatu floru i faunu, obilje čiste vode, termalnih i mineralnih izvora (Novopazarska i Rajčinovića banja i Slatinski i Deževski kiseljak). Uz prirodne i ljudske resurse, kao i brojne spomenike kulture, Novi Pazar ima velike potencijale za održiv razvoj - proizvodnju zdrave hrane i razvoj svih vidova turizma.

Klima[uredi]

Wiki letter w.svg Ovaj članak, ili jedan njegov deo, treba još da se proširi.
Pogledajte stranu za razgovor za razlog. Kada se poboljšavanje završi, možete skloniti ovo obaveštenje.

Istorija[uredi]

Srednjovekovna Srbija[uredi]

Pored staroga grada Rasa, središta stare srpske države Raške i Nemanjine prestolnice, koji je u doba Vuka Brankovića nazvan Trgovište, Novi Pazar je postao još u doba prve turske najezde kroz ove krajeve. Turci su u obližnjem starom železnom rudniku Gluhavici (Gluha Vas) još 1396. imali svoga kadiju i svoju carinu na teritoriji Vuka Brankovića, dok se susedno staro Trgovište pominje 1451. kao trg srpskoga despota. Turci su pod Mehmedom II uzeli Trgovište od despota Đurađa (1456), a 1459, kada su Turci zauzeli Despotovinu, u Trgovištu se pominje turski subaša, zatim 1461. i turski kadija. Tada je pored staroga Rasa ili Trgovišta već postojao i Novi Pazar, od Turaka nazvan Jeni Bazar (Novo Trgovište), za razliku od staroga Rasa ili Trgovišta, koje je i dalje postojalo, od Turaka zvano Eski Bazar (Staro Trgovište, Stari Pazar), a čije se razvaline sada najčešće zovu Pazarište.

Osmanska vladavina[uredi]

Novi Pazar se prvi put pominje 1461, kada su Dubrovčani i u njemu i u Trgovištu imali svoje sudije (consules). Nekoliko godina posle prvoga pomena, 1467. pominju se u Novom Pazaru turski kadija i subaša. Osnivač Novog Pazara bio je jedan od najslavnijih turskih vojskovođa, energičan Gazi-Isa-beg Isaković, koji se između 1440. do 1472. često pominje u ratnim pohodima u zapadne srpske zemlje. Gazi-Isa-beg podigao je pri osnivanju Novog Pazara malu džamiju, koja i sada postoji. Tada je podignuta i džamija Muslihedin-efendije, prvoga mujezina sultana Muhameda II. Turskom osvajaču Gazi-Isa-begu, koji je ovde imao jednu od najvažnijih stanica u ratnim pohodima na Bosnu, nije odgovarao skriven i tesan položaj staroga grada Rasa ili Trgovišta, uvrh Novopazarskog Polja i na sastavu planinskih reka Raške i Sebečeve, te je za svoj novi grad izabrao središnji i najprostraniji deo plodnoga polja u kotlini reke Raške.

Za turska prodiranja po srpskim zemljama Novi Pazar je imao posebnu važnost. Preko njega i područja stare Raške Turci su prodirali i dalje na zapad i severozapad, a kada su, nakon jednoga veka, veliki turski vojni pohodi u zapadne srpske zemlje, padom Bosne (1463), Hercegovine (1482), Crne Gore (1499), završeni, Novi Pazar, mesto dotadašnje vojne važnosti, je kao nekada i stari Ras ili Trgovište, zadobio ponovno veliku važnost kao trgovačko središte na prolazu i raskršću važnih drumova, bosansko-makedonskog, bosansko-carigradskog i dubrovačkog puta, najvažnijih transbalkanskih trgovinskih karavanskih komunikacija starijeg turskog doba.

Ostaci turskog utvrđenja

Novi Pazar je u 16. veku i sve do pred kraj 17. veka bio živa i bogata varoš, najveća i najnaprednija od svih varoši na putu između Dubrovnika i Niša. Bio je i glavni trg stočarskih proizvoda iz celog područja stare Raške, i odande se izvozilo mnogo vune, kože i voska. U početku i sredinom 16. veka bio je čuven kao veliki trg bosanskog sandžaka, sa mnogobrojnim hrišćanskim i turskim dućanima i karavanserajima. Varoš je bila utvrđena, opasana zidovima obima 4,5 milje, a naseljena Turcima, pravoslavnim Srbima, i mnogim kolonistima Dubrovčanima i Mlečanima. U drugoj polovini 16. veka imao je 6.000 kuća, većinom turskih, sa 16 džamija i velikom čaršijom. U varoši je bilo mnogo majstora, koji su od železa iz obližnjih rudnika Gluhavice izrađivali buzdovane i raznu železaru. Mato Gundulić zabeležio je 1672. godine da je to „veliki grad u kraljevstvu Srbije“ i da broji dvadesetak hiljada stanovnika. Početkom 17. veka glavna trgovina je bila je u rukama Dubrovčana, koji su ovde imali i svoju crkvu. Pored dubrovačkih kolonista i mnogih Turaka, u to vreme je u Novom Pazaru bilo i dosta pravoslavnih Srba. U razdoblju 16. i 17. veka mitropolit Visarion zvao se raški, novopazarski i starovlaški. U ovo doba još nije bio sasvim opusteo stari grad Ras.

Vrhunac napretka Novi Pazar je dostigao u drugoj polovini 17. veka. 1661. godine u njemu je bilo 50 mahala, 3.000 jednospratnih i dvospratnih kuća, u čaršiji 1.100 dućana, u varoši 23 džamije, 7 crkava, 16 škola i mnogo hanova i česama. Po jednom drugom izveštaju, Novi Pazar je 1689. imao do 12.000 kuća. Tada je bio vrlo čuvena varoš, jedno od najvažnijih trgovačkih središta u unutrašnjosti Balkanskog poluostrva, sa mnogobrojnim vezama sa okolnim zemljama. Posle tako velikog napretka nastalo je opadanje. Prvi put je doživeo katastrofu 16891690, kada su ga Srbi ustanici, za vreme Pikolominijeveg (Piccolomini) ratnog pohoda, zauzeli, a zatim kod povlačenja uništili i popalili.

1706. Novi Pazar je jedva imao 300 kuća. Marin Kabužić je napisao: „ovo mjesto bi nekada glasovita varoš u Levantu, a sada je ništa; gdje bješe dvadeset tisuća kuća, nema više od tri stotine“). Ali Dubrovčani su obnavljali trgovinu u opustošenoj varoši. Novi Pazar je ostao i dalje sedište paše.

Novi Pazar je zatim ponovno stradao 1731, kada je potop odneo 9 mostova i 36 kuća, a bezbroj njiva i livada razorio. Ubrzo je ponovno stradao. U austrijskom ratnom pohodu kroz Tursku, Srbi ustanici su 1737. zauzeli i Novi Pazar, a Turke isterali iz varoši. Onda su kroz njega prošli Srbi, koji su se sa pećkim patrijarhom Arsenijem IV povlačili ispred Turaka. Kako su se Turci tada ponovno bili primakli Novom Pazaru, Srbi su se povukli k Studenici dalje na sever. Turska vojska koja se branila zatim se s isto toliko žestine i ogorčenja, i ljuto svetila. Stara dubrovačka kolonija napustila je mesto, pošto je varoš više puta stradala i zbog turske obesti postajala sve nemirnija, a trgovina i karavanski saobraćaj bili su sve više izloženi nesigurnosti zbog anarhije u Turskoj.

U anarhiji, koja je sve više uzimala maha, Novi Pazar se nije više mogao dići do nekadašnjeg napretka. Pošto je staro Trgovište, verovatno još u 16. veku raseljeno, Novi Pazar se krajem 18. veka zvao i Trgovište, ili kao i danas, i samo Pazar. Onda je krajem 18. veka nastalo za Srbe u Novom Pazaru najteže vrijeme. 1788. novopazarski Turci upali su do manastira Ljubostinje i zapalili ga, a 1790. zapalili su i manastir Studenicu, i u Novi Pazar doveli na zatočenje novembarčkog igumana sa trojicom jeromonaha, dok su drugi jeromonasi sa moštima Sv. Prvovenčanog Kralja jedva pobegli preko Beograda u Pančevo. U ovo vreme je, na razdoblju 18. i 19. veka, u tvrđavi na bregu iznad varoši, stolovao novopazarski paša i upravljao je starom Raškom ili Novopazarskim sandžakom. I pored svih turskih zuluma Srbi su se u Novom Pazaru ipak držali. 1807. u varoši je bilo oko 12.000 stanovnika, od ovih Turaka svega oko 5.000, Jevreja oko 100, Roma oko 600, a ostalo su bili Srbi.

Posle ustanka u Šumadiji (1804), Srbi su 1809. zauzeli i Novi Pazar, popalili ga pa se povukli. Onda se mnogo Pazaraca iseljivalo u Šumadiju. Novi Pazar se 1822. računao kao najvažnija trgovačka varoš u Bosni posle Sarajeva. 1838-1839. tu je bilo sedište i engleskog vicekonzula. 1836. je imao oko 7.000 stanovnika, pored Srba pravoslavnih i muslimana, nešto Arnauta, Cincara, Jevreja i Roma. 1857. imao je 12.000 stanovnika, sa 1.500 muslimanskih i 100 pravoslavnih kuća.

Sve do okupacije Bosne (1878) Novi Pazar je važio kao vrata Bosne, posredovao je u saobraćaju između Sarajeva, Soluna i Carigrada, vodio je trgovinu sa Dubrovnikom i Skadrom. Onda su prekinute stare veze s Bosnom, a trgovina Novog Pazara, koji je još 1873. preko Kosovske Mitrovice dobio vezu sa kosovsko-vardarskom željezničkom prugom, okrenula se Solunu. U poslednje tursko vreme je bio sedište mnogih begova, koji su držali okolna sela kao svoje čitluke, a svojom obešću i zulumima činili varoš jednom od najanarhičnijih ondašnje evropske Turske. Pored njih i Turaka erlija (građana), u varoši je bilo i mnogo muhadžira (begunaca) iz Nikšića i Bosne.

Novi Pazar u modernoj Srbiji[uredi]

Novi Pazar noću

Pred oslobođenje je u Novom Pazaru bilo svega dve starije srpske porodice, Komatine i Kulagići; ostali pravoslavni bili su u većini doseljenici od sredine i kraja 19 veka. 1913. imao je 13.433 stanovnika, a posle je, zbog ratnih prilika, broj nešto opao. 1921. godine Novi Pazar imao je 2.492 kuće sa 11.207 stanovnika.

Prema podacima iz 1927. godine u Novopazarskom polju prevlađivali su pravoslavni nad muslimanima Srbima. Tu su dinarski Srbi, južnog narečja, ibarsko-erskog antropološkog tipa. Sela su im ibarskog tipa, sa većim džematima, u kojima su kuće sabijene, te čine varijantu starovlaškog, razbijenog tipa. Stanovništvo je manjim delom starosedelačko, a u većini su doseljenici od Starog Kolašina i Crnogorskih Brda, naročito iz Rovaca i Bjelopavlića. Među muslimanima, kod kojih se održalo nešto više starosedeoca nego kod pravoslavnih Srba, ima mnogo muhadžira (bjegunaca) iz Bosne, Hercegovine i Crne Gore. Doseljenici su naseljivali Novopazarsko polje mesto starih Rašana, koji su se još od doba turskih najezda, naročito prilikom turskih vojnih pohoda na Bosnu u 15. veku, a zatim za vreme ustanaka i velikih seoba krajem 17. i početkom 18. veka, stalno iseljivali na sever. Sa održanim starosedeocima, i snažnim narodnim elementom dinarskih doseljenika, u novopazarskom polju najdublje su očuvane i najživlje su se razvile stare tradicije.

Krajem 1941. godine četnici su tri puta napadali Novi Pazar.

Wiki letter w.svg Ovaj članak, ili jedan njegov deo, treba još da se proširi.
Pogledajte stranu za razgovor za razlog. Kada se poboljšavanje završi, možete skloniti ovo obaveštenje.

Kultura[uredi]

Pogled sa bedema, Arap džamija
Manastir Sopoćani

Novi Pazar ima burnu i bogatu prošlost. Među najvažnije kulturnoistorijske spomenike svakako spadaju:

Obrazovanje[uredi]

Wiki letter w.svg Ovaj članak, ili jedan njegov deo, treba još da se proširi.
Pogledajte stranu za razgovor za razlog. Kada se poboljšavanje završi, možete skloniti ovo obaveštenje.
Fakultet za islamske studije

U gradu se nalaze dva univerziteta - Državni univerzitet u Novom Pazaru i Univerzitet u Novom Pazaru, kao i Fakultet za islamske studije. U Novom Pazaru postoji i medresa koja je jedina islamska srednja škola u Srbiji Medresa „Gazi Isa-beg“, Novi Pazar. Medresa je osnovana u 15. veku pod nazivom Sinan-begova medresa. Kasnije medresi je promenjeno ime u Gazi Isa-beg u čast osnivača Novog Pazara i mnogih drugih naselja i zadužbinara velikog broja zadužbina u Skoplju i drugim mestima koja je osnovao. Potpuno je prestala sa radom u septembru 1946. godine, a ponovo počela sa radom 17. septembra 1990. godine kao jedina srednja islamska škola u Srbiji. U okviru medrese „Gazi Isa-beg“ je ustanovljeno i žensko odeljenje 1996. godine.

Demografija[uredi]

Etnička karta teritorije opštine Novi Pazar

U naselju Novi Pazar živi 37863 punoletna stanovnika, a prosečna starost stanovništva iznosi 31,7 godina (31,1 kod muškaraca i 32,2 kod žena). U naselju ima 13230 domaćinstava, a prosečan broj članova po domaćinstvu je 4,13.

Ovo naselje je u uglavnom naseljeno Bošnjacima (prema popisu iz 2002. godine), a u poslednja tri popisa, primećen je porast u broju stanovnika.

Grafik promene broja stanovnika tokom 20. veka

Demografija
Godina Stanovnika
1948. 11992 [1]
1953. 14104
1961. 20706
1971. 28950
1981. 41099
1991. 51749 50362
2002. 61179 54604
Etnički sastav prema popisu iz 2002.[2]
Bošnjaci
  
46.339 84,86%
Srbi
  
6.724 12,31%
Muslimani
  
904 1,65%
Albanci
  
120 0,21%
Jugosloveni
  
105 0,19%
Crnogorci
  
93 0,17%
Hrvati
  
19 0,03%
Goranci
  
15 0,02%
Rusi
  
12 0,02%
Slovenci
  
7 0,01%
Romi
  
7 0,01%
Rumuni
  
5 0,00%
Makedonci
  
5 0,00%
Mađari
  
4 0,00%
Bugari
  
2 0,00%
Česi
  
1 0,00%
Nemci
  
1 0,00%
nepoznato
  
125 0,22%


Prema zvaničnom popisu iz 2002. godine, opština Novi Pazar ima 85.996, a sam grad 54.604 stanovnika. Etnički sastav stanovništva čine Bošnjaci sa 84,3%, Srbi sa 12,5% i Muslimani po nacionalnosti sa 1,86%. Prema popisu iz 1991. godine etnički sastav su činili Muslimani po nacionalnosti sa 75,4%, te Srbi i Crnogorci sa 22,6%.

Prema podacima Crvenog krsta u Novom Pazaru boravi oko 6.000 izbeglica iz Bosne, Hrvatske, Makedonije i sa Kosmeta.

Privreda[uredi]

Društvena privreda uglavnom ne radi, za razliku od privatnog sektora koji je veoma razvijen. Tokom poslednjih decenija osnovan je veliki broj privatnih malih i srednjih preduzeća, čiji aktivni broj iznosi 747, po podacima iz januara 2006. Preko 500 privatnih preduzeća se bavi proizvodnjom odeće, obuće i nameštaja, a ostala pretežno uslužnim delatnostima i trgovinom. Značajnu ulogu imaju i transport robe i putnički saobraćaj sa preko 2.650 firmi za prevoz robe i putnika. Novi Pazar je trenutno najveći proizvođač džins odeće u Srbiji.[4]

Poznati ljudi[uredi]

  • Abdulah Gegić, fudbalski trener;
  • Rasim Ljajić, političar;
  • Mirsad Jahović, košarkaš;
  • Bajro Župić, fudbaler;
  • Emina Jahović, pevačica;
  • Elma Sinanović, pevačica;
  • Ejup Ganić, akademik, profesor i bivši političar;
  • Edin Zuković, sportski radnik;
  • Emir Koca, atletičar;
  • Fahrudin Mavrić, profesor na novopazarskom univerzitetu;
  • Laza Ristovski, muzičar;
  • Sead Halilagić - Dost, fudbaler;
  • Hamid Ragipović - "Besko", pevač sevdalinke;
  • Azra Eminović - Nurković, atletičarka;
  • Jasmin Ljajić, atletičarka;
  • Kadir Nukić, pevač;
  • Teodora Simović, atletičarka;
  • Nenad Radanović, atletičar;
  • Rizo Hamidović, pevač;
  • Muamer Hasanović, atletičarka;
  • Hamza Zatrić, odbojkaš;
  • Selma Mustafić, atletičarka;
  • Ake Hambelić,
  • Ermin Ziljkić,
  • Šaban Šarenkapić, književnik;
  • Fehim Karišik, novinar;
  • Lemana Bećirović, glumica;
  • Rifat Rifatović, glumac;

Infrastruktura[uredi]

Nedostatak infrastrukture sprečava dalji razvoj. Kao najveći potrošač PTT usluga, posle Beograda, Novi Pazar ima 10.000 nerešenih zahteva za telefonski priključak.[traži se izvor od 09. 2009.] Postojeća sanitarna deponija je tehnički neispravna i ugrožava sve vodotokove, a smeštena je na udaljenosti od 23 km od grada, na nadmorskoj visini od 1050 m. Zdarvstveni centar prostorno i tehnički ne zadovljava potrebe stanovništva. Gradske osnovne škole rade u tri smene, a veći broj školskih zgrada već duže vreme nije rekonstruisan. Toplovodna mreža nije rekonstruisana ni dograđivana poslednjih 18 godina. Elektroenergetska mreža nije dograđivna ni rekonstruisana poslednjih 20 godina. Do sada, nijedna značajna investicija nije realizovana iz sredstava pomoći, iako je lokalna samouprava predala paket projekata Ministarstvu za ekonomske odnose sa inostranstvom. Druge investicije čekaju bolja vremena i sigurne zakonske okvire.

Galerija[uredi]

Literatura[uredi]

  • Narodna enciklopedija (1927), članak Vojislava Radovanovića, docenta Univerziteta u Skoplju;
  • K. Kostić, Naši novi gradovi na jugu (1922);
  • J. Cvijić, Osnove za geografiju i geologiju Makedonije i Stare Srbije, III (1911);
  • J. Dedijer, Nova Srbija (1913).

Vidi još[uredi]

Reference[uredi]

  1. ^ Knjiga 9, Stanovništvo, uporedni pregled broja stanovnika 1948, 1953, 1961, 1971, 1981, 1991, 2002, podaci po naseljima, Republički zavod za statistiku, Beograd, maj 2004, ISBN 86-84433-14-9
  2. ^ Knjiga 1, Stanovništvo, nacionalna ili etnička pripadnost, podaci po naseljima, Republički zavod za statistiku, Beograd, februar 2003, ISBN 86-84433-00-9
  3. ^ Knjiga 2, Stanovništvo, pol i starost, podaci po naseljima, Republički zavod za statistiku, Beograd, februar 2003, ISBN 86-84433-01-7
  4. ^ „Novi Pazar: Privreda - privredni kapaciteti“. Pristupljeno [20. novembar|20. novembra]] 2013.

Spoljašnje veze[uredi]

Sa drugih Vikimedijinih projekata :