Rimsko carstvo

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Skoči na: navigacija, pretraga
Najveći teritorijalni obim Rimskog carstva i njegovih klijentskih država u vreme smrti cara Trajana 117. godine.
rmn-military-header.png

Rimsko kraljevstvo
753. p. n. e.510. p. n. e.
Rimska republika
510. p. n. e.27. p. n. e.
Rimsko carstvo
27. p. n. e.476.

Principat
Zapadno carstvo

Dominat
Istočno carstvo

Redovni magistrati

Cenzor
Konzul

Pretor
Edil

Kvestor
Tribun

Vanredni magistrati

Diktator
Magister equitum
Vojni tribun
s konzulskom vlašću

Trijumviri
Decemviri

Promagistrati

Prokonzul

Propretor

Prokurator

Titule i počasti
Car

Princeps
Dominus
Imperator
Cezar
Avgust
Tetrarh

Pontifeks maksimus
Magister militum
Legat
Oficijus
Prefekt
Liktor

Rimsko pravo

Senat
Skupštine

Kursus honorum
Auktoritas

p  r  u

Rimsko carstvo (lat. Imperium Romanum) je uobičajeni naziv za rimsku državu posle reformi koje je sproveo Oktavijan Avgust u poslednje tri decenije prvog veka pre Hrista. Predavgustovska država se obično naziva Rimska republika. Rimsko carstvo je upravljalo svim helenističkim državama na Sredozemlju, kao i keltskim područjima severne Evrope. Poslednji zapadnorimski car zbačen je 476. godine, ali tada je istočnim područjima Carstva već vladao drugi car sa sedištem u Konstantinopolju. Istočno rimsko carstvo (Vizantija) i dalje je postojalo, iako se postepeno smanjivalo, sve do 1453. godine, kad su Turci osvojili Konstantinopolj. Kasnije države na zapadu (Franačko kraljevstvo i Sveto rimsko carstvo) i na istoku (ruski carevi) koristili su rimsko državničko naziv sve do modernog doba.

Ogromno nasleđe Rimskog carstva vidi se i danas u zapadnjačkim institucijama, pravu, arhitekturi i mnogim drugim područjima života.

Uspon Oktavijana Avgusta, prvog cara[uredi]

Kad je propala Rimska republika (509. p. n. e. - 31. p. n. e.), Oktavijan Avgust, unuk sestre Gaja Julija Cezara učvrstio je svoj položaj pobedom nad jedinim preostalim protivnikom, Markom Antonijem, u bici kod Akcija 31. p. n. e.

Dotadašnji su događaji radili u njegovu korist: Rim je zbog građanskog rata bio u haosu. Osim toga, Rim nije bio spreman prihvatiti vlast despota.

Oktavijan je bio lukav čovek. Prvo je raspustio vojsku i organizovao izbore. Izabran je na najviši položaj u državi, na položaj konzula. Godine 27. p. n. e. zvanično je vratio vlast rimskom senatu, pa se ponudio da se odrekne svoje vojne premoći i vlasti nad Egiptom. Ne samo da je Senat odbio njegovu ponudu, nego mu je prepustio i Hispaniju, Galiju i Siriju. Malo nakon toga, Senat mu je dodelio naziv Avgusta (lat. Augustus = preuzvišeni).

Ipak, Avgust je znao da mu položaj konzula neće doneti apsolutnu moć. Godine 23. p. n. e. odstupio je s tog položaja kako bi stekao druga dva. Kao prvo, iako je bio patricijskog roda uzeo je ovlašćenja narodnog tribuna, što mu je omogućilo da saziva senat kad god hoće i određuje predmete za raspravu. Takođe, taj položaj mu je obezbedio i neprikosnovenost (lat. Sacrosantus) odnosno kultnu nedodirljivost. Svakome ko bi se usudio da mu se nasilno suprostavi pretila je kazna bogova. Kao drugo, dobio je najviša ovlašćenja tj. imperijum (lat. Imperium) koji je u vreme Republike pripadao samo konzulima i pretorima. Imperijum mu je omogućavao da u svako doba komanduje rimskom vojskom koja je isključivo njemu dugovala vernost.

Godina 23. p. n. e. obično se računa kao godina kad je Avgust postao rimski car. Ipak, više je volio građanske titule poput titule princepsa senata (lat. Princeps senatus) i „prvog građanina“. Kao car, Avgust je hladnokrvno i efikasno uredio svoje carstvo; njegove su izuzetne sposobnosti velikim delom zaslužne što se Rimsko carstvo održalo tako dugo. Uveo je standardizovani novac i poreze; izgradio je birokratsku strukturu od pripadnika konjaničkog staleža i oslobođenika (bivših robova). Vojnicima je uredio način plaćanja i čitav program povlačenja iz službe posle roka od 20 godina.

Bio je vešt propagandista. Dobio je podršku rimskih književnika kad je postao pokrovitelj pesnika Horacija, istoričara Tita Livija i naročito Vergilija. Da se svidi narodu, koristio je igre i posebne događaje koji su slavili njega i njegovu porodicu.

Kao apsolutni vladar Carstva, imenovao je svog nasljednika. Tako je vratio običaj koji je odbačen još prilikom osnivanja Rimske republike kao sramotan. U početku je to trebalo da bude Marcel, sin njegove sestre, koji se oženio Avgustovom kćeri Juliju Stariju. Međutim, Marcel je umro 23. p. n. e. Nakon Marcelove smrti Avgust je udao svoju ćerku za Marka Agripu, koji mu je glavni pomoćnik, naročito u vojnim pitanjima. Iz tog je braka poteklo petoro dece, tri sina i dvije kćeri: Gaj Cezar, Lucije Cezar, Julija Mlađa, Agripina Starija i Postum Agripa (ime „Postum“ znači da je dete rođeno nakon očeve smrti). Avgust je usvojio svoja dva najstarija unuka, Gaja i Lucija, čime je postalo očigledno da ih on smatra svojim nalsednicima. Pokazao se širokogrudnim i kao očuh, prema Livijinoj deci iz prvog braka, Druzu Starijem i Tiberiju Klaudiju, nakon što su osvojili velike delove srednje Evrope.

Agripa je umro 12. p. n. e., a Livijin sin Tiberije se razveo i oženio sa Agripinom udovicom i to po Avgustovom nalogu. Tiberije je učestvovao u Avgustovoj tribunskoj vlasti, ali ubrzo se povukao na Rodos, verovatno zato što je osećao da Avgust daje prednost Gaju i Luciju. Kada su i Gaj i Lucije umrli kao mladići (4. odnosno 2. godine posle Hrista, i kako mu je brat Druz umro još ranije (9. p. n. e.), Tiberije je pozvan nazad u Rim. Tada ga je Oktavijan Avgust konačno usvojio i tako odredio za naslednika.

Oktavijan Avgust je umro 19. avgusta 14. godine nove ere. Ubrzo ga je senat proglasio bogom i uvrstio u panteon rimskih bogova. Postum Agripa i Tiberije su proglašeni naslednicima.

Postum, koji je tada živeo povučeno, odmah je ubijen. Verovatno je Tiberije umešan u njegovu smrt.[traži se izvor od 09. 2009.]

Avgustovi naslednici: Julijevci-Klaudijevci[uredi]

Tiberije[uredi]

Prve godine Tiberijeva carevanja bile su mirne. Tiberije je učvrstio moć Rima i obogatio državnu riznicu. Ali ubrzo se zapetljao u mrežu paranoje i kleveta. Godine 19. okrivili su ga za smrt njegovog sinovca, slavnog Germanika. Godine 23. umro je njegov vlastiti sin Druz Mlađi. Tiberije se sve više povlačio u sebe i okrenuo se protiv senata. Sudio je ljudima zbog izdaje i pogubljivao ih. Vlast je prepustio Eliju Sejanu, zapovedniku pretorijanske garde, dok se sam povukao u vilu na ostrvu Kapriju 26. godine. Sejan je nastavio sa smaknućima. Nije zanemarivao ni vlastiti položaj: 31. godine je proglašen konzulom zajedno s Tiberijem, te se planirao oženiti s Livilom, carevom bratičinom. Tada je i sam nastrado - careva paranoja, koju je tako spretno koristio u svom interesu, okrenula se protiv njega. Sejan je iste godine osuđen na smrt zajedno sa svojim glavnim pristalicama. Progoni su se nastavili jednakom žestinom do Tiberijeve smrti 37. godine.

Kaligula[uredi]

U vreme Tiberijeve smrti, većina ljudi koji su ga mogli naslijediti bila je ubijena. Logični nasljednik (i Tiberijev izbor) bio je unuk njegovog brata Druza, Germanikov sin Gaj (poznatiji po nadimku kao Kaligula). Kaligula je počeo dobro, jer je prekinuo progone i spalio zapise Tiberijevih dostavljača. Ali ubrzo je obolio. Kaligula kakvog znamo nakon 37. godine možda je imao padavicu, ali svakako je izgubio razum. Njegova je vlast ostala zapamćena po ludostima i besmislenim masakrima. Ubio ga je 41. godine zapovednik straže, Kasije Hereja. Jedini preostali član carske porodice bio je Tiberijev sinovac, Tiberije Klaudije Druz Neron Germanik, poznatiji samo kao Klaudije.

Klaudije[uredi]

Klaudije je ostao pošteđen možda zato što ga je ostatak porodice smatrao slabićem i ludom. S druge strane, Klaudije nije bio ni paranoičan kao stric Tiberije ni lud kao sinovac Kaligula, pa se čak i pokazao kao sposoban car. Unapredio je birokratiju i pojednostavnio pravila o dobijanju rimskog građanskog prava i senatorskog položaja. Osvojio je Britaniju 43. godine i dodao carstvu neke istočne provincije, kao što je Trakija, na primer.

U Italiji je izgradio zimsku luku u Ostiji, pa se žito iz drugih delova carstva (naročito Egipta, koji je pretvoren u provinciju u doba Oktavijana Avgusta) moglo dovoziti i po lošem vremenu.

Bio je manje uspešan kao otac porodice. Žena Mesalina ga je varala; kad je to saznao, naredio je da se ubije i oženio se rođenom bratičinom, Agripinom Mlađom, Germanikovom ćerkom.

Agripina je imala veliku moć nad njim i verovatno ga je ubila 54. godine. Klaudije je sledeće godine proglašen bogom. Na scenu stupa Agripinin sin iz prvog braka Lucije Domicije Ahenobarb, bolje poznat kao Neron.

Neron[uredi]

U ime maloletnog Nerona u početku su vladali njegova majka i učitelji, pogotovo Lucije Enej Seneki. S godinama je rasla njegova žeđ za vlašću, pa je pogubio i majku i dotadašnje namesnike, kao i jedinog Klaudijevog potomka, sina Britanika. Tokom Neronove vlasti izbili su ustanci i pobune po čitavom carstvu, u Britaniji, Jermeniji, Partiji i Judeji. Ubrzo se pokazala Neronova nesposobnost, pa mu je pretorijanska garda okrenula leđa 68. godine, a on je počinio samoubistvo. Koliko god da je Neron bio nesposoban, Carstvo je u tom periodu uspešno ratovalo protiv Parćana, zahvaljujući odličnom komandantu Luciju Domiciju Korbulonu. Godine 69. (koja je poznata kao Godina četiri cara) izbio je građanski rat, a na prijestolju su se na brzinu izmijenili Galba, Oton, Vitelije i Vespazijan. Ovaj posljednji je na kraju godine učvrstio svoj carski položaj.

Flavijevci[uredi]

Vespazijan[uredi]

Vespazijan je bio izuzetno uspešan rimski vojni zapovednik koji je dobio vlast na velikom istočnom području Rimskog carstva. Podupirao je Galbine carske pretenzije, ali nakon Galbine smrti i sam je postao pretendent na presto. Vespazijan tada nije bio u Rimu, već je kao namesnik u istočnim provincijama, praktično zadobio podršku istočnih legija. Nakon Otonova samoubistva, Vespazijan je uspio preoteti zimske zalihe žita i tako zauzeo dobar položaj u odnosu na suparnika Vitelija. Vespazijanove su pristalice 20. decembra 69. godine uspeli zauzeti Rim. Vitelija su ubili njegovi vlastiti vojnici, a Senat je sledećeg dana proglasio Vespazijana carem.

Za razliku od pripadnika prve rimske carske dinastije Julijevaca-Klaudijevaca, Vespazijan je slabo mario za Senat. Na primer, kao datum stupanja na vlast slavio je 1. jula, dan kad su ga vojnici proglasili carem, umjesto 21. decembra, kad je Senat učinio isto. U kasnijim godinama je čak izbacivao neposlušnike iz Senata.

Vespazijan je uspio osloboditi Rim finansijskih problema u koje je zaglibio zbog Neronove rasipničke raskoši i građanskih ratova. Velikim povećanjem (ponekad i udvostručenjem) poreza stvorio je višak u riznici i krenuo na velike javne projekte. Između ostaloga, naručio je gradnju Koloseuma i izgradio forum s hramom Mira u središtu.

Uspešno je upravljao provincijama, a njegovi su vojni zapovednici ugušili pobune u Siriji i Germaniji. Štaviše, proširio je granice carstva u Germaniji i Britaniji. Stanovnike Hispanije proglasio je rimskim građanima.

Iako se carska vlast više nije smatrala naslednom, Vespazijan je tražio da ga naslede njegovi sinovi Tit i Domicijan. Tit, koji je postigao ratne uspehe ugušivanjem ustanka u Judeji, početkom očeve vladavine, bio je glavni kandidat, dok je Domicijan bio hirovitiji i neodgovorniji. Tit se pridružio ocu kao cenzor i konzul, i pomogao mu je da reformiše položaj Senata. Vespazijan je umro 79. godine, a Tit je odmah proglašen carem.

Tit[uredi]

Titovu kratku vladavinu obeležile su nesreće: 79. godine je Vezuv zatrpao Pompeju, a 80. godine je požar uništio Rim. Ipak, Tit je bio vrlo darežljiv u obnovi, pa je postao omiljen u narodu. Ponosio se radom na golemom amfiteatru koji je započeo njegov otac. Koloseum još nije bio ni dovršen kad ga je Tit otvorio 80. godine raskošnom predstavom sa stotinu gladijatora, koja je trajala stotinu dana. Zgrada je dovršena tek pod Domicijanom. Tit je umro 81. u 41. godini; govorkalo se da ga je ubio brat.

Domicijan[uredi]

Domicijan nije održao bratov i očev ugled. Iako su njegove zločine možda preuveličale kasnije generacije, naročito istoričar Tacit, sigurno je da nije htio deliti vlast. Već i pre Domicijana se uobičajilo da car istovremeno drži mnogo položaja ustanovljenih u vreme republike (na primer, položaje cenzora i ovlapćenja narodnog tribuna), ali te položaje su mogli imati i drugi senatori. Domicijan je hteo sve položaje samo za sebe, čime je pobudio neprijateljstvo Senata i naroda.

Wiki letter w.svg Ovaj članak, ili jedan njegov deo, treba još da se proširi.
Pogledajte stranu za razgovor za razlog. Kada se poboljšavanje završi, možete skloniti ovo obaveštenje.

Spoljašnje veze[uredi]

Vikiostava
Vikimedijina ostava ima još multimedijalnih datoteka vezanih za: Rimsko carstvo