Avganistan

Iz projekta Википедија

Koordinate: 33° 56' SG Š, 66° 11' IGD

Avganistan (službeni naziv Islamska Republika Avganistan) je država u jugozapadnoj Aziji^[1]. Nema izlaz na more i dužina kopnene granice je 5.529^[2] km. Na zapadu se graniči sa Iranom (936 km), severu Turkmenistanom (744 km), Uzbekistanom (137 km) i Tadžikistanom (1.206 km), severoistoku Kinom (76 km) a na istoku i jugu Pakistanom (2.430 km)^[2]. Avganistan je jedna od najsiromašnijih zemalja u Aziji^[1]. Članica je Ujedinjenih Nacija od 1946. godine^[1].

Sadržaj 1 Geografija 2 Istorija 3 Administrativna podela 4 Reference

[uredi] Geografija

Površina Avganistana iznosi 647.500 km², gde živi 28,717.213 stanovnika (2002). Glavni grad je Kabul. Ostali važniji gradovi su: Kandahar, Dželalabad, Herat, Mazari Šarif. Avganistan je planinska zemlja. Na severu se pružaju planine Parapamiz, a na severoistoku Hindukuš, koji prelazi i u Pakistan. Zapadni Hindukuš koji se nalazi u Avganistanu je visine od 4.000-5.000 m. Najviši vrh je Kohi Baba sa 5.143 m. Ravnice su na severozapadu i jugu: Registan i Dašti Markoh. Klima je kontinentalna sa prosečnom januarskom temperaturom 0-5C°, a u julu 25-30C°. Istočni krajevi su pod uticajem monsuna. Najveće reke su Hilmend, Heri i Kabul. Reka Amu-Darja teče granicom sa Uzbekistanom i Tadžikistanom. Reka Kabul je jedina koja teče ka Indu^[1]. Ostale reke nemaju odvodnjavanje prema moru i presušuju u pustinjskim krajevima^[1]. Vegetacija u ravnicama je polupustinjska, u nižim planinskim područjima do 1.500 m stepska, a između 1.500-3.000 m ima četinarskih šuma. Glavni poljoprivredni proizvodi su pšenica, kukuruz, ječam, pirinač, pamuk i voće. U planinski predelima zastupljeno je stočarstvo (ovce, goveda i koze). Rudno bogatsvo koje čini nafta, prirodni gas, gvožđe, bakar i olovo uglavnom je neiskorišćeno. Najvažnije grane industrije su tekstilna, prehrambena, metalna i industrija kože. Domaća radinost je široko zastupljena, a jedan od najvažnijih proizvoda su vuneni tepisi.

Klima je kontinentalna sa velikim godišnjim temperaturnim kolebanjima^[1]. Količina padavina je mala (ispod 500 mm godišnje), a jedino su istočni krajevi vlažniji jer podpadaju pod uticaj monsunske klime^[1].

Vegetacija je uglavnom stepska ili polupustinjska, a šume se nalaze na visinama između 1.500 i 3.000 metara^[1].

Od ukupnog broja stanovnika 42% su Paštuni, 27% Tadžici, 9% Uzbeci, 9% Hazari, 4% Ajmaci 3% Turkmeni, 2% Baluča^[2] a ima i Nuristana, i Kirgiza. najzastupljenija religija je islam, od čega su većinom suniti, a u manjem broju šiti (oko 15%)^[1]. Najgušće je naseljena dolina reke Kabul^[1]. Službeni jezik je paštuanski (avganistanski) i darijski (persijski)^[1]. Nepismeno je preko 75% stanovnika. Novčana jedinica je avgani (1 avgani = 100 pula).

[uredi] Istorija

Za više informacija pogledajte Istorija Avganistana.

Kroz istoriju Avganistanom su vladali razni osvajači - od persijanaca i Aleksandra Velikog do arapa koji su u 7. veku u zemlju doneli Islam^[1]. Afgani su prvu samostalnu državu osnovali tek sredinom 18. veka, a već u 19. veku Avganistan postaje mesto sukoba Rusije i Velike Britanije^[1]. Godine 1907. Avganistan je postao britanski protektorat, ali je već 1919. godine, posle ustanka, zemlja ponovo stekla nezavisnost^[1]. Posle dobijanja samostalnosti zemlja se čvršće vezuje za SSSR, a po ugledu na Tursku počinje da sprovodi društvene reforme^[1]. To je dovelo do reakcije muslimanskog sveštenstva i do državnog udara^[1]. Od 1930-ih. godina Avganistan se sve više vezuje za nacističku Nemačku^[1]. Godine 1973. svrgnut je kralj i proglašena republika, a posle udara 1978. i 1979. godine novi režim se oslanja na SSSR^[1].

1979. Sovjetski Savez pokreće invaziju Avganistana nakon sukoba koji su započeli državnim udarom najprije Sardara Mohameda Dauda a kasnije komunističke Demokratske narodne partije Avganistana. Nakon međunarodnih pritisaka, učestalih napada Mudžahedina (treniranih od strane SAD-a) i gubitka oko 15 hiljada vojnika, SSSR se povlači deset godina kasnije, 1989. (pogledaj Sovjetska invazija Avganistana).

Nakon sovjetskog povlačenja Mudžahedini ruše sa vlasti avganistanskog komunističkog predsednika Nadžibulaha i osvajaju Kabul. Uz kompromis, mudžahedinski lideri, Uzbek Abdul Rašid Dostam i Tadžik Ahmad Šah Masud postavljaju kao predsednika Burhanudina Rabanija 1993. godine.

Godine 1994. pojavljuju se Talibani, dotad nepoznata frakcija mudžahedina koja sebe identifikuje kao verske učenike. Oni ubrzo započinju svoje širenje iz susednog Pakistana u smeru Kabula i time avganistanski građanski rat. Talibani postižu brze uspehe u borbi čiji je cilj uspostavljanje krutog islamskog zakona u zemlji. Uz pomoć sukoba između samih bivših protiv-sovjetskih mudžahedina, Talibani osvajaju u septembru 1996. godine Kabul. Rabani, Masud i Dostam povlače se na sever u tzv. Severnu alijansu, protivtalibanski savez etničkih Uzbeka, Tadžika i Hazara. Nastavkom talibanske ofenzive, ovom je savezu krajem 90-tih ostao samo mali, severni deo Avganistana.

Talibanski režim odmah nakon osvajanja Kabula nameće islamski fundamentalistički poredak građanima pod svojom vlašću. Islamski zakoni najteže pogađaju žene, koje su prisiljene da oblače burke i zabranjeno im je da pohađaju školu. Neretka je i smrtna kazna. Godine 1998. nakon terorističkih napada na američke ambasade u Africi, SAD napada nekoliko logora za obuku terorista al Kaide u Avganistanu krstarećim projektilima. Naime, talibanski režim je pružao utočište toj organizaciji čiji su članovi veterani rata protiv Sovjeta, kao i njenom čelniku Osama bin Ladenu.

9. septembra 2001. godine protalibanski bombaši samoubice ubijaju vođu Severne Alijanse Ahmad Šah Masuda, dok se dva dana kasnije događaju Napadi 11. septembra 2001.

Sedinjene Američke Države 7. oktobra 2001. godine kao odgovor na terorističke napade od 11. septembra pokreću tzv. Rat protiv terorizma vazdušnim udarima na ciljeve talibanskog režima i logore za obuku al-Kaide, globalne terorističke mreže Osama bin Ladena. Uz pomoć opozicione Severne Alijanse uspele su da sruše talibanski režim i da isteraju većinu terorista iz zemlje. Preživeli Talibani i teroristi beže u planine na jugu zemlje i pokreću tihi gerilski rat.

Nakon talibanskog povlačenja u gerilu država dolazi pod okupaciju SAD-a i međunarodnih snaga ISAF-a. Članovi Severne Alijanse ulaze u novu afganistansku vojsku i bira se novi predsednik, Hamid Karzai.

[uredi] Administrativna podela

Avganistan je podeljen na 34 provincije:

1 Baglan 2 Badahsan 3 Badgis 4 Balk 5 Bamijan 6 Vardak 7 Gazni 8 Gour 9 Daikondi 10 Đuzan 11 Zabul

12 Kabul 13 Kandahar 14 Kapisa 15 Koust 16 Kunar 17 Kunduz 18 Langmar 19 Lugar 20 Nangarhar 21 Nimruz 22 Nurestan

23 Oruzgan 24 Paktija 25 Paktika 26 Panjšir 27 Parvan 28 Samangan 29 Saripol 30 Takar 31 Farah 32 Farjab 33 Helmand 34 Herat

Mapa sa avganistanskim provincijama

[uredi] Reference

1. ^ ^{1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 1,12 1,13 1,14 1,15 1,16 1,17 1,18} - Atlas Azije, Beograd 2007. ISBN 978-86-86809-02-5; Autor teksta: profesor Ivan Bertić. Strane 56.
2. ^ ^{2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5} www.cia.gov

Provincije Avganistana
Baglan | Badahsan | Badgis | Balk | Bamijan | Vardak | Gazni | Gour | Daikondi | Đuzan | Zabul | Kabul | Kandahar | Kapisa | Koust | Kunar | Kunduz | Langmar | Lugar | Nangarhar | Nimruz | Nurestan | Oruzgan | Paktija | Paktika | Panjšir | Parvan | Samangan | Saripol | Takar | Farah | Farjab | Helmand | Herat