More

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na: navigaciju, pretragu
Zalazak sunca na moru.
A wave dashing on the shore
Talas udara u lukobran u Zalivu Santa Kataline.
Shipping in Singapore Harbour
Luka Singapur
Središnja obala u Čileu

More čine vodene mase na površini Zemlje prosečno jednakih fizikalnih i hemijskih svojstava, koje su u međusobnoj vezi. More je veliko telo morske vode koje je delom ili u potpunosti okruženo kopnom.[1][2][a] Mora se mogu podeliti prema stepenu izolovanosti na:

  • unutrašnja (sredozemna, između kontinenata)
  • ivična (uz rubove kontinenata) i
  • međuostrvska (između arhipelaga).

Najveći deo mora čine ivična mora smeštena uz kontinente. Šire gledano, more je međusobno povezan sistem Zemljinih slanih, okeanskih voda — koje se mogu smatrati jednim globalnim okeanom ili da su delovi nekoliko glavnih okeanskih podela. More znatno utiče na Zemljinu klimu i ima važnu ulogu u vodenom ciklusu, ugljeničnom ciklusu, i azotnom ciklusu. Mada se po morima putovalo i istraživalo od praistorije, moderna naučna studija mora — okeanografija — datira prevashodno od britanske ekspedicije Čelindžer tokom 1870-tih.[3] Sva mora pripadaju jednom od okeana, četiri kojih imenuje Međunarodna hidrografska organizacija:[4] Tihi, Atlantski, Indijski, Severni ledeni, i petom Južnom okeanu.[5]

Zahvaljujući sadašnjem stanju pomeranja kontinenata, severna hemisfera je sa prilično ravnomerno podeljena između kopna i mora (odnos je oko 2:3), dok je južna predominantno okeanska (1:4.7).[6] Slanost u otvorenom okeanu je uglavnom u uskom pojasu 3,5 % po masi, mada to može da varira kod voda koje su u većoj meri okružene kopnom, kod ušća velikih reka, ili na velikim dubinama. Oko 85% čvrste materije u otvorenom moru je natrijum hlorid. Dubokomorske struje se formiraju zbog razlika u slanosti i temperaturi. Površinske struje se formiraju usled frikcije talasa proizvedenih vetrom i plimama, promenama lokalnog nivoa mora uzrokovanog gravitacijom Meseca i Sunca. Njihov pravac je uslovljen površinskim i podvodnim zemljišnim masama i rotacijom Zemlje (Koriolisov efekat).

Nekadašnje promene u nivou mora su ostavile kontinentalne pragove, plitke oblasti u moru blizu kopna. Te vode bogate hranljivim materijama obiliju životom, koji pruža ljudima znatne količine hrane — uglavnom ribe, ali i školjki, sisara, i morske trave — koji se sakupljaju iz divljine ili uzgajaju. Najraznovrsnije oblasti okružuju velike tropske koralne grebene. Kitolov u dubokom moru je nekad bio uobičajen, ali su opadajuće populacije kitova uslovile pokretanje međunarodnih napora za očuvanje i konačno dovele do moratorijuma na najveći deo komercijalnog lova. Okeanografija je ustanovila da sve životne forme nisu ograničene na površinske vode: čak i na enormnim dubinama i pritiscima, nutrijenti koji ističu iz hidrotermalnih izvora podržavaju njihov sopstveni jedinstveni ekosistem. Moguće je da je život započeo u takvom okruženju i akvatični mikrobni pokrivači su generalno kreirani sa oksigenacijom zemljine atmosfere; biljke i životinje su prvo evoluirale u moru.

More je važan aspekt ljudske trgovine, putovanja, mineralne ekstrakcije, i generisanja energije. To isto tako čini more esencijalnim u ratovanju i čini velike gradove izloženim zemljotresima i vulkanima iz obližnjih raseda; moćnim cunamskim talasima; u uraganima, tajfunima, i ciklonima koji nastaju u tropima. Ovaj značaj i dualitet su uticali na ljudsku kulturu, od ranih bogova mora do epske poezije Homera do promena indukovanih kolumbijskom razmenom, od sahrana na moru do Bašovih haika do hiperrealistične marinske umetnosti, i inpirišuće muzike u opsegu od pesama u The Complaynt of Scotland do Rimski-KorsakovogMore i Sinbadov brod“ do A-mejovog „Slušajte more“. More je scena dokonih aktrivnosti uključujući plivanje, ronjenje, surfiranje, i jedrenje. Međutim, rast populacije, industrijalizacija, i intenzivna poljoprivreda su doprineli današnjem zagađenju mora. Atmosferski ugljen-dioksid se apsorbuje u sve većim količinama, čime se snižava pH vrednost mora u procesu poznatom kao okeanska acidifikacija. Zajednička priroda mora je učinila prekomerni ribolov rastućim problemom.

Boja[uredi]

Boja morske vode zavisi od insolacije, rečnih nanosa, dubine, vegetacije na obali, organske materije itd. Toplija mora, siromašnija organskom materijom, imaju nijanse plave boje. Hladna mora često imaju sivu boju ili nijanse zelene boje što odražava bogatstvo u planktonu.

Neka mora se nazivaju po bojama. Crno more je dobilo ime po negostoljubivosti, a prema drugoj verziji nazvano je „crnim“ zbog odsustva organske materije u njegovim dubljim delovima. Crveno more je nazvano po boji algi koje ga delimično prekrivaju, ili po crvenom pesku u okolnim pustinjama. Prema Herodotu, strane sveta se obeležavaju bojama. Tako je sever crn (Crno more), a jug crven (Crveno more). Belo more je nazvano prema izgledu u većem delu godine - more se periodično ledi, a obale su najčešće prekrivene snegom. Postoji teorija u vezi imena ovog mora i belih manastira na njegovim obalama. Žuto more svojim izgledom najviše opravdava naziv. Boja mu zavisi od nanosa reke Hoangho („Žute reke“).

Ekstraterestrička mora[uredi]

Lunarna mora su ogromne bazaltne ravni na Mesecu za koje su rani astronomi smatrali da su vodene mase, pa su ih nazivali „morima“.

Smatra se da je tekuća voda prisutna ispod površina nekoliko satelita od kojih je najznačajniji Evropa.

Tečni ugljovodonici su verovatno prisutni na Titanovoj površini, iako bi bilo ispravnije ih opisati kao „jezera“ nego kao „mora“.

Nauka[uredi]

Termin „more“ se takođe koristi u kvantnoj fizici. Dirakovo more je tumačenje stanja negativne energije koje vakuum sadrži.

Spisak mora podeljenih po okeanima[uredi]

Vidi još[uredi]

Napomene[uredi]

  1. Napomena, ovo je opšta definicija koja konceptualno obuhvata izvore od tehničkih do pedagoških do rečnika (pri čemu rečnici daju standardnu upotrebu kod laika).

Reference[uredi]

  1. Staff, NGS (27. 9. 2011). „Sea”. National Geographic (online). Washington, DC: The National Geographic Society (NGS). Pristupljeno 7. 1. 2017. »[Quote:] ...a sea is a division of the ocean that is enclosed or partly enclosed by land...« 
  2. Karleskint, George (2009). Introduction to Marine Biology. Boston, MA: Cengage Learning. str. 47. ISBN 9780495561972. Pristupljeno 7. 1. 2017. 
  3. National Oceanic and Atmospheric Administration. "Then and Now: The HMS Challenger Expedition and the 'Mountains in the Sea' Expedition". Ocean Explorer.
  4. International Hydrographic Organization. "Limits of Oceans and Seas (Special Publication №28)", 3rd ed. Imp. Monégasque (Monte Carlo), 1953. Retrieved 7 February 2010.
  5. Oxford English Dictionary, 1st ed. "sea, n." Oxford University Press (Oxford), 1911.
  6. Reddy, M.P.M. Descriptive Physical Oceanography. str. 112. A.A. Balkema, Leiden. 2001. ISBN 90-5410-706-5.

Spoljašnje veze[uredi]