Pređi na sadržaj

Staroslovenski jezik

S Vikipedije, slobodne enciklopedije
Za trenutni liturgijski jezik, pogledajte stranicu Crkvenoslovenski jezik.
Ne poistovećivati sa Praslovenski jezik.
staroslovenski
slovѣnьskыi ѩzыkъ
Govori se uslovenske države i oblasti srednjeg veka
Regionistočna Evropa
Izumrokoristi se kao liturgijski jezik
glagoljica i ćirilica
Zvanični status
Službeni jezik u
Pravoslavne i istočne katoličke crkve
Jezički kodovi
ISO 639-1cu
ISO 639-2chu
ISO 639-3chu

Staroslovenski jezik (stsl. словѣньскъ ѩзъıкъ), takođe poznat i kao starocrkvenoslovenski jezik, prvi je pisani slovenski jezik, kodifikovan u 9. veku na osnovu govora Južnih Slovena iz okoline Soluna.[1][2] Staroslovenska pisma bila su glagoljica i ćirilica.[3][4]

Kodifikovali su ga hrišćanski misionari, braća Ćirilo i Metodije, radi prevođenja Svetog pisma i bogoslužbenih dela s grčkog jezika. Staroslovenski je tokom srednjeg veka postao književni jezik većine slovenskih naroda (Južnih Slovena od 9. do 18. veka, Istočnih Slovena od 10. do 18. veka, moravskih Slovena i Čeha od 9. do 11. veka) i uticao je na formiranje mnogih mlađih slovenskih književnih jezika. Danas je u liturgijskoj upotrebi u pravoslavnim i istočnim katoličkim crkvama slovenskih zemalja.[5]

U lingvističko-genealoškom smislu, staroslovenski jezik pripada grupi južnoslovenskih jezika i ne sme se mešati s praslovenskim jezikom, drevnom jezičkom maticom iz koje poreklo vode svi slovenski jezici.[4]

Naziv

[uredi | uredi izvor]
Južnoslovenski jezici, narečja i izgovori
Standardni jezici
Narečja
Izgovori
Istočnoštokavski dijalekti
Zapadnoštokavski dijalekti
Lokalni govori, sociolekti, žargon i ostalo
Sinajski molitvenik, kanonski crkvenoslovenski spis pisan glagoljicom iz 11. veka

U starim se spisima ovaj jezik nazivao jednostavno slovenskim (словѣньскъ).[6] U 5. glavi Žitija Metodijeva vizantijski car Mihajlo III govori Ćirilu i Metodiju da su oni iz Soluna, a da Solunjani вьси чисто словѣньскы бесѣдуютъ. U 15. glavi piše da je Metodije preveo knjige otъ grьčьska яzыka vъ slovѣnьskъ, a u 17. da Metodijevi učenici posle njegove smrti латиньскы и грьчьскы и словѣньскы сътрѣбишя, a isti naziv koristi i vizantijski pisac Jovan Egzarh.

Staroslovenski je nastao kao liturgijski jezik, a prve knjige napisane na njemu bile su bogoslužbene. Bio je usko vezan uz crkvenu književnost, nastalu prevođenjem grčkih dela, što se ogleda u brojnim leksičkim, morfološkim i sintaktičkim grcizmima. Često se naziva i starocrkvenoslovenskim, čime se naglašava da staroslovenski period predstavlja prvu i formativnu fazu u razvoju liturgijskog crkvenoslovenskog jezika, koji se vremenom razgranao na nekoliko redakcija. Pojedini lingvisti dodatno razlikuju ova dva termina pa starocrkvenoslovenskim nazivaju prvi zabeleženi period staroslovenskog jezika (10. i 11. vek), dok crkvenoslovenskim smatraju kasnije oblike, počevši od 12. veka pa nadalje, kada se počinju javljati prve regionalne redakcije (varijante).

Klasifikacija staroslovenskog jezika je bila predmet raznih lingvističkih i etnopolitičkih sporova, tokom kojih su se pojavila i nastojanja da se taj jezik bliže odredi uz upotrebu pojedinih neslovenskih odrednica. Tim povodom su skovani i neki hibridni termini, kao što su starobugarski jezik,[7] odnosno staromakedonski jezik,[8] ali takvi termini nisu prihvaćeni od strane šire stručne javnosti.

U većini savremenih slovenskih jezika, ovaj jezik se naziva staroslovenskim:

Poreklo

[uredi | uredi izvor]
Vatroslav Jagić, poznati zastupnik južnoslovenske teorije

Staroslovenski jezik je kodifikovan na osnovu narodnog govora južnoslovenskih plemena iz okoline Soluna, što je utvrđeno putem lingvističkih istraživanja, usled čega su napuštene neke ranije pretpostavke, koje su iznosili pojedini stariji istraživači.

Panonska teorija

[uredi | uredi izvor]

Prema panonskoj teoriji staroslovenski jezik se razvio na osnovu jezika Panonskih Slovena.[9] Ovu teoriju su posebno zastupali Jernej Kopitar (1780—1844) i Franc Miklošič (1813—1891). Oni su tvrdili da se izvesni latinski, nemački i mađarski uticaji na staroslovenski mogu objasniti samo činjenicom da je osnova staroslovenskom bio govor panonskih Slovena. No, susreli su se i sa problemima kako objasniti tipične južnoslovenske odraze št i žd (od praslovenskih *t’ i *d’). To su riješili tako što su pronašli mađarske pozajmljenice koje sadrže te glasove, a oni su ih mogli dobiti jedino pozajmljivanjem od Panonskih Slovena.

Južnoslovenska teorija

[uredi | uredi izvor]

Nekada preovladavajuću panonsku teoriju opovrgao je Miklošićev naslednik, lingvista Vatroslav Jagić (1838—1923) objasnivši da su Mađari primili slovenske pozajmljenice u doba seobe, kad su se preci Južnih Slovena selili prema svojim današnjim domovinama. Tu je teoriju učvrstio njegov učenik Vatroslav Oblak organizujući dijalektološku ekspediciju u okolini Soluna. U svojim Makedonskim studijama (1896), pokazao je povezanost slovenskih govora iz šireg solunskog zaleđa sa staroslovenskim jezikom. Tim i kasnjim istraživanjima potvrđena je ispravnost južnoslovenske teorije o poreklu staroslovenskog jezika.

Bugarska teorija

[uredi | uredi izvor]

Prema teorijskoj i terminološkoj koncepciji koju je u pojedinim radovima zastupao Pavel Jozef Šafarik (1795—1861), a kasnije razvio Leskin, staroslovenski bi trebalo smatrati starobugarskim jezikom, iz kojeg se kasnije razvio srednjobugarski, a potom i savremeni bugarski jezik (slično odnosu starogrčkog i grčkog). Tu koncepciju podržava velika većina bugarskih lingvista, ali ona nije šire prihvaćena u međunarodnim naučnim krugovima.

Slovensko pismo

[uredi | uredi izvor]

Prehrišćansko slovensko pismo

[uredi | uredi izvor]
Glavni članak: Prehrišćansko slovensko pismo
Spis Crnorisca Hrabra

Crnorizac Hrabar (Črъnorizьcь Hrabrъ) u spisu O pismenima (O pismєnьhъ) prenosi da stari Sloveni nisu imali knjiga, već su se koristili crtama i rezama. Nakon primanja hrišćanstva, upotrebljavali su grčka i rimska slova „bez ustrojenja“, sve dok im Ćirilo i Metodije nisu sastavili azbuku[10]:

Прѣждє оубѡ словѣнє нє имѣхѫ книгъ, нѫ чрътами и рѣзами чьтѣхѫ и гатаахѫ, погани сѫщє. кръстившє жє ся, римъсками и гръчьскыми писмєны нѫждаахѫ ся (писати) словѣнску рѣчь бєз оустроєниа ... ащє ли въпросиши словѣнскыя букаря глаголя кто вы писмєна створилъ єсть или книгы прѣложилъ, то вьси вѣдять. и отвѣщавшє; рєкѫть. святыи костантинъ философъ, нарицаємыи кирълъ. тъ намь писмєна створи и книгы прѣложи. и мєѳодиє братъ єго.

Prije Sloveni ne imahu knjiga, nego crtama i rezama čitahu i gatahu, budući pagani. Krstivši se, rimskim i grčkim pismenima prinuđahu se (pisati) slovensku riječ bez ustrojenja ... A ako zapitaš pismene slovenske govoreći ko vam je slova načinio ili knjige preveo, to svi znaju. I odgovorivši reći će: sveti Konstantin Filozof, zvani Ćiril, taj nam i slova načini i knjige prevede. I Metodije, brat njegov.

Ibn Fadlan, arapski izaslanik u Volšku Bugarsku (na teritoriji današnje Rusije) 922. godine, piše o naravi i običajima Rusa. Posle obrednog spaljivanja pokojnika, saplemenici bi na drvetu bele topole ili breze „napisali ime (umrlog) muža i ime cara Rusa i udaljili se“.[11] Drugi srednjovekovni izvor, Titmar Merseburški, opisujući slovenski paganski hram na ostrvu Rujan, primećuje da su na kipovima urezana njihova imena ("singulis nominibus insculptis").[12]

Srednjovekovno panonsko žitije Konstantina Filozofa beleži da su Sloveni već bili pismeni u vreme njegove misije: „tokom misije na Krimu 860. njemu pokazaše jevanđelje i psalme napisane ruskim pismenima [...] Konstantin saopštava da ih nikada ranije nije video, ali da ih je naučio iznenađujuće brzo“.[13]

Nastanak glagoljice i ćirilice

[uredi | uredi izvor]
Glavni članci: Moravska misija, Glagoljica i Ćirilica
Pravoslavna freska prikazuje sv. Ćirila s ćirilicom jer se dugo verovalo da ju je on stvorio. Danas se uglavnom smatra da je stvorio glagoljicu.

Moravska misija predstavlja početak slovenske pismenosti i prekretnicu u pokrštavanju Slovena. Velikomoravski knez Rastislav je zatražio od cara Mihajla III da mu pošalje ljude koji bi naučavali njegov narod, širili pismo i pokrštavali na njihovu jeziku. Car je poslao braću misionare Konstantina i Metodija, jer su oni iz Soluna, a svi Solunjani dobro govore slovenskim jezikom. Oko 863. godine Konstantin Filozof stvara slovensko pismo[14] i odlazi u Moravsku s bratom Metodijem i drugim misionarima (Kliment, Naum, Angelar, Sava) sa zadatkom da ondašnje Slovene opismene za bogosluženje na slovenskom jeziku. Hrišćanske knjige su prevedene sa grčkog na dijalekat Južnih Slovena koji su živeli u okolini Soluna, a koji je bio razumljiv i ostalim Slovenima. Nakon Velikomoravske odlaze i u Panonsku kneževinu, gde su preveli s grčkoga jezika velik broj liturgijskih dela, stvorili prvi slovenski zakonski kodeks, Zakon sudnый lюdem i prevod Nomokanona Svetoga Save.

Misija se samog početka suočavala sa žestokim otporom germanskog sveštenstva koje je te prostore smatralo svojim, šireći hrišćanstvo na latinskom jeziku, pa su solunska braća već 867. godine morali da putuju u Rim da opravdaju svoje delovanje Papi. U to vreme, u višim crkvenim krugovima na hrišćanskom zapadu preovladavao je stav da su samo tri jezika (trojezična jeres) dostojna za proslavljanje liturgije i vrešenje obreda: hebrejski, grčki i latinski. Konstantin je tim povodom u raspravi s latinskim sveštenicima izrekao čuvene reči:[15]

Ne pada li kiša od Boga na sve jednako? Ili, ne sja li Sunce, takođe, na sve? Ne udišemo li svi isti vazduh? A kako se vi ne stidite samo tri jezika priznavati, a hoćete da svi drugi narodi i plemena budu slepi i gluhi!

— Žitije Ćirilovo
Glagoljica, najstarije sačuvano slovensko pismo.

Solunska braća su u Rimu uspela da dobiju dozvolu pape Hadrijana II (867—872) za bogosluženje na slovenskom jeziku, ali se tokom boravka Konstantin razboleo i zamonašio, uzevši ime Ćirilo (grč. Κύριλλος - Господњи), a nedugo potom je i umro 14. februara. Metodije se 870. godine vratio prvo u Panoniju, a zatim i u Velikomoravsku kneževinu, sa titulom moravsko-panonskog arhiepiskopa, ponovo naišavši na jak otpor nemačkog sveštenstva podržanog novim velikomoravskim knezom Svatoplukom I (870—894). Na velikom saboru sveštenstva tadašnje Istočne Franačke Metodije je optužen za jeres i zatočen u Regenzburgu. Iako je 873. godine oslobođen na insistiranje pape Jovana VIII (872—882), već je 880. godine morao ponovo putovati u Rim da opravda svoje delovanje. Nakon toga je posetio Carigrad 882. godine. 6. aprila 885. godine je preminuo u svojoj arhiepiskopiji.

Ćirilica, slovensko pismo nastalo na osnovu grčkog.

Neposredno nakon Metodijeve smrti, nemačko sveštenstvo je na čelu sa biskupom Vihingom izvršilo uticaj na novog rimskog papu Stefana V (885-891), što je dovelo do izdavanja papske bule pod nazivom: Quia te zelo fidei. Tim dokumentom, zabranjeno je vršenje liturgije i svetih tajni na slovenskom jeziku, u cilju promovisanja latinskog kao isključivog obrednog jezika, dok je upotreba slovenskog bila svedena samo na oblast tumačenja i propovedanja pred narodom.[16][17]

U isto vreme, Metodijev naznačeni naslednik Gorazd nije dobio potvrdu, pošto je biskup Vihing uz podršku kneza Svatopluka uspeo da preuzme crkvenu upravu u Velikomoravskoj kneževini. Potom je došlo do progona, zarobljavanja i proterivanja učenika i saradnika Solunske braće. Neki od njih (Kliment, Naum, Angelar) napustili su Veliku Moravsku, stigavši preko Beograda na Balkansko poluostrvo, gde su nastavili rad na razvoju slovenske pismenosti (Ohridska književna škola).

Danas se uglavnom smatra da je glagoljica najstarije slovensko pismo, koje je stvorio Konstantin Filozof, a da je ćirilica potom nastala na osnovu grčkog alfabeta.[4] Jezička analiza najstarijih slovenskih spomenika pokazala je „da u spomenicima pisanim glagoljicom ima mnogo više arhaizama (u morfologiji i leksici), nego u spomenicima pisanim ćirilicom“.[18] Glagoljicom je pisana većina ranih staroslovenskih tekstova (misal, četiri jevanđelja, izbori iz jevanđelja, psaltir, molitvenik, propovedi i biografije svetaca).[19] Glagoljicom su napisani i Život Konstantina i Život Metodija, koji su kasnije prepisani ćirilicom. Konstantin je glagoljicom napisao i svoj Proglas, kojim brani slovensko pismo i slovenske prevode Biblije.[19]

Pretpostavlja se da je ćirilica nastala negde u 10. veku, zahvaljujući Klimentu Ohridskom,[20] zbog čega se naziva i klimentovica. Prema drugoj teoriji, ćirilica je nastala u Bugarskoj, 30-40 godina nakon glagoljice, zaslugom cara Simeona i bugarskih duhovnika Konstantina Preslavskog i Jovana Egzarha.[19] Od 38 slova staroslovenske ćirilice, 24 je nastalo prema grčkom ustavnom pismu[4], od čega su mnoga mehanički preuzeta iz grčkog alfabeta (npr. G, D, T, P i I),[19] dok su ostala slova osmišljena za svojstvene slovenske glasove. Ćirilicom su izvorno napisana tri veća staroslovenska spomenika: Savina knjiga, Ostromirovo jevanđelje, Suprasaljski zbornik.[19] U X veku, slovenska književnost pisana na ćirilici, proširila se iz Bugarske u Kijevsku Rusiju.[19] Kod Zapadnih Slovena je od 11. veka bilo u upotrebi latinsko pismo. Njime su napisani i staroslovensko-slovenački Brižinski odlomci (slovenačke molitve i propovedi), koje Slovenci nazivaju Brižinski spomenici.[19] Tako su Sloveni od početaka svoje pismenosti upotrebljavali nekoliko različitih pisama.

Slovenska azbuka

[uredi | uredi izvor]
glagoljica ćirilica naziv izgovor
az' /ɑ/
buky /b/
vede /ʋ/
glagolji /g/
dobro /d/
jest' /ɛ/
zhivete /ʒ/
dzelo /dz/
zemlja /z/
i /i, j/
izhe /i, j/
[djerv'] /dʑ/
kako /k/
ljudije /l, ʎ/
mislete /m/
nash' /n, ɲ/
on' /ɔ/
pokoji /p/
rtsi /r/
slovo /s/
tvrdo /t/
uk' /u/
frt' /f/
kher /x/
oht' /ɔ/
shta /tʲ, ʃt/
tsi /ts/
chrv' /tʃ/
sha /ʃ/
yer' /ɯ/
yery /ɨ/
yerj' /ɘ/
yat' /æ, jɑ/
*/jo/
yu /ju/
ѥ /je/ ili /ʲe/
[ens'] /ɛ̃/
[yens'] /jɛ̃/
[ons'] /ɔ̃/
[yons'] /jɔ̃/
ѯі /ks/
ѱі /ps/
[thita] /θ/
izhitsa /ʏ, i/

Staroslovenski spisi

[uredi | uredi izvor]

Kanonski spisi

[uredi | uredi izvor]
Zografsko jevanđelje

Kanon staroslovenskih spisa predstavlja mali broj prvih sačuvanih spomenika iz 10. i 11. veka, nakon delovanja Ćirila i Metodija, budući da njihova dela nisu sačuvana.

Spomenici pisani glagoljicom:

Spomenici pisani ćirilicom:

Slovenski apokrifi

[uredi | uredi izvor]
Glavni članak: Slovenski apokrifi
Prva strana Novgorodskog kodeksa, apokrifa iz 11. veka.

Slovenski apokrifi su nekanonski (apokrifni) spisi biblijske tematike na staroslovenskom jeziku. Crkveni indeksi zabranjenih knjiga su bili jednodušni u odnosu prema apokrifima, kao lažljivim pisanjima kojima jeretici zabluđuju prost narod.[21] Ali u praksi, zabrana nije nikad mogla biti potpuno sprovedena, jer indeksi nisu stizali do svakog najudaljenijeg manastira i do svakog prepisivača. Pritom, neki apokrifi ne sadrže ništa protivcrkveno (npr: Četvorojevanđelje Jakovljevo), pa je i sama crkva bila snishodljiva prema njima. U srednjovekovnoj slovenskoj književnosti su najpoznatije sledeće apokrifne knjige:[22]

Legende - novele:

Novozavetni apokrifi:

Gramatika

[uredi | uredi izvor]
Glavni članak: Staroslovenska gramatika

Staroslovenski je fleksijski jezik s prilično bogatom gramatikom.

Imenice

[uredi | uredi izvor]

U staroslovenskom jeziku imenice mogu biti menjane u tri gramatička roda (muški, ženski i srednji), tri broja (jednina, dvojina i množina) i sedam padeža (nominativ, genitiv, dativ, akuzativ, vokativ, instrumental i lokativ).

Glagoli

[uredi | uredi izvor]

U staroslovenskom postoje sledeća vremena[23]:

Brojevi

[uredi | uredi izvor]
Brojevi od 1 do 20 pisani starom ćirilicom.

U staroslovenskoj azbuci, nisu postojali posebi znaci za brojeve, već su brojevi obeležavani slovima sa posebnom oznakom (titlom) iznad. Brojevi od 1 do 10 su se obeležavali sledećim ćiriličnim slovima[24]:

Brojevi od 11 do 19 su bili sintagme. Dobijani su dodavanjem željenog broja na broj deset (npr. dva na desente - 12) i označavani su sledećim slovima, sa odgovarajućim titlom iznad:

  • aі҃= 11 edinonadesѧtь(e)
  • vі҃ = 12 dvanadesѧtь(e)
  • gі҃ = 13 trinadesѧtь(e)
  • dі҃= 14 četыrenadesѧtь(e)
  • єі҃ = 15 pѧtьnadesѧtь(e)
  • ѕі҃ = 16 šestьnadesѧtь(e)
  • zі҃ = 17 sedьmьnadesѧtь(e)
  • iі҃ = 18 osmьnadesѧtь(e)
  • ѳі҃ = 19 devѧtьnadesѧtь(e)

Od ovih brojeva su redukcijom vokala i vokalizacijom diftonga nastali savremeni srpski oblici.

  • k҃ = 20 dvadesѧtь

Staroslovenske redakcije

[uredi | uredi izvor]

Književnojezička redakcija se ogleda u spontanom razvoju, odnosno menjanju književnog jezika pod uticajem govornog jezika. Već u vreme nastanka staroslovenskog kao književnog jezika, slovenski jezički prostor bio je dijalekatski izdiferenciran. Stoga su u staroslovenski jezik postepeno počele da ulaze ulazile neke osobine pomesnih narodnih govora, tako da se od XI veka formira više redakcija crkvenoslovenskog jezika: srpska, bugarska, ruska, hrvatska, češka i druge. U XII i XIII veku, različite redakcije ili recenzije staroslovenskog jezika su već uveliko bile oblikovane, putem unošenja elemenata narodnog govora (fonetskih, morfoloških, leksičkih) u crkvenoslovenski jezik. Te redakcije su bile prisutne prvenstveno u delima crkvenog, a delimično i svetovnog karaktera, kao što su pisma, povelje, zakoni i drugi spisi.

Bugarska redakcija

[uredi | uredi izvor]

Krajem 9. i tokom 10. veka, nakon dolaska Ćirilovih i Metodijevih učenika na područje tadašnje bugarske države, pod okriljem Preslavske književne škole počela je da se razvija bugarska redakcija staroslovenskog jezika, poznata kao bugarskoslovenski jezik. Ta redakcija je u bugarskoj sredini bila u književnoj i liturgijskoj upotrebi tokom srednjovekovnog i ranog novovekovnog perioda.[25] Obeležja su joj sledeća:

  1. prednji nazal ѧ iza č, ž, š i j prelazi u stražnji ѫ, a ѧ iza palataliziranih r, l i n (r', lj, nj) prelazi u ѫ
  2. ѫ katkad prelazi u ъ, a ѣ katkad u ja

Spomenici: Traktat Crnorisca Hrabra, Trnovsko jevanđelje, Bojansko jevanđelje, Vračansko jevanđelje, Jovanovo jevanđelje.

Makedonska redakcija

[uredi | uredi izvor]
Asemanijevo jevanđelje
Za više informacija pogledajte: Ohridska književna škola

Ohridska ili makedonska redakcija staroslovenskog jezika razvila se među južnoslovenskim stanovništvom na širem prostoru istorijske oblasti Makedonije, sa sledećim karakteristikama.

  1. ѫ prelazi u ѧ iza palataliziranih r, l i n (r', lj, nj) te iza kombinacije usnenog samoglasnika sa suglasnikom l (voljѫ > voljѧ)
  2. jerovi se katkad vokalizuju: ъ > o, ь > e
  3. ѧ i ѣ te e i ѣ mešaju se u korišćenju
  4. katkad se ѧ menja sa e, a ѫ sa a, ъ i u
  5. št i žd se čuvaju

Spomenici: Asemanijevo jevanđelje, Ohridski apostol, Dobromirovo jevanđelje

Češko-moravska redakcija

[uredi | uredi izvor]

Češko-moravska redakcija staroslovenskog jezika imala je sledeće karakteristike:

  1. umjesto staroslovenskih št i žd nalazimo odraze palataliziranog t i d > c i z (pomoštь > pomocъ, viždь > vizь)
  2. odrazi praslovenskih *stj i *skj, za razliku od stsl. št, daju šč
  3. u instrumentalu jednine o-deklinacije, glavne, srednjeg roda umesto nastavka -omь dolazi -ъmь
  4. genitiv zamjenice azъ (ja) umesto staroslovenskog mъne nalazimo mne (ispadanjem starog jora od mъne)

Spomenici: Kijevski listići (ili Kijevski misal), Praški listići, Reimsko jevanđelje.

Panonskoslovenska redakcija

[uredi | uredi izvor]

Panonska, odnosno panonskoslovenska redakcija staroslovenskog jezika razvila se među Panonskim Slovenima, a imala je sledeće karakteristike:

  1. katkad se stražji nazal ѫ mijenja u o (mѫčenik > močenik)
  2. suglasnička skupina -dl- čuva se u drugom participu preterita, ekvivalenti današnjeg glagolskog prideva radnog (modlila)

Spomenici: Brižinski spomenici (pisani latinicom)

Ruska redakcija

[uredi | uredi izvor]
Ostromirovo jevanđelje

Ruska redakcija staroslovenskog jezika (ruskoslovenski jezik) imala je sledeće karakteristike:

  1. stražnji i prednji nazali - ѫ i ѧ - mijenjaju se u ё i я
  2. prema staroslovenskim rь, lь, rъ, lъ između suglasnika dolaze ьr, ъr, ьl, ъl
  3. ra- i la- izvedeni od praslovenskog or i ol zamjenjuju se sa ro- i lo- (rabota, lokъtь)
  4. staroslovensko žd daje ž, a št daje č (vižь, pečь)
  5. skupine nastale metatezom likvida, ra, la, rѣ, zamjenjuju se skupinama oro, olo, ere (gradъ > gorodъ, zlatъ > zolotъ, umrѣti > umereti)
  6. u genitivu jednine te nominativu i akuzativu množine ja-deklinacije te u akuzativu množine jo-deklinacije я prelazi u ѣ (zemlѣ)
  7. u dativu i lokativu ličnih zamjenica umjesto e nalazi se ѣ (tebѣ)

Spomenici: Ostromirovo jevanđelje, Arhangelsko jevanđelje, Čudovski psaltir, Svjatoslavov zbornik.

Srpska redakcija

[uredi | uredi izvor]
Miroslavljevo jevanđelje
Glavni članak: Srpskoslovenski jezik

Srpska redakcija staroslovenskog jezika, poznata kao srpskoslovenski jezik, bila je upotrebljavana kao liturgijski i književni jezik Srba u periodu od 11. do 18. veka. Najstariji pisani spomenik koji nosi obeležja srpske redakcije bilo je Marijinsko jevanđelje, napisano glagoljicom. Na osnovu jezičkih crta, smatra se da je nastalo početkom 11. veka na srpskom štokavskom području.[26][27] Najznačajniji stariji spomenik srpske književne kulture pisan srpskoslovenskim jezikom i ćiriličnim pismom, Miroslavljevo jevanđelje, nastao je oko 1180. godine.[28]

Obeležja srpske redakcij su:

  1. stražnji i prednji nazali - ѫ i ѧ - mijenjaju se u u i e
  2. ю daje ju, ali se ѧ katkad mijenja sa e (kъnѧzь > knez)
  3. jor nestaje, a jer prevladava (ъ > ь)
  4. jeri ы daje i
  5. palatalno r i meko s postaju tvrdima

Spomenici: Marijinsko jevanđelje, Temnićki natpis, Miroslavljevo jevanđelje, Vukanovo jevanđelje, Hilandarska povelja Stefana Nemanje, Hilandarska povelja Stefana Nemanjića, Karejski tipik, Studenički tipik, Matičin apostol, Humačka ploča, Grškovićev odlomak, Splitski odlomak misala, Divoševo jevanđelje, Batalovo jevanđelje, Hvalov zbornik, Mletački zbornik.

Hrvatska redakcija

[uredi | uredi izvor]
Glavni članak: Hrvatskoslovenski jezik

Hrvatska redakcija staroslovenskog jezika, poznata kao hrvatskoslovenski jezik, sreće se u spomenicima pisanim uglastom glagoljicom. Hrvatski tip staroslovenskog jezika ima sledeća obeležja:

  1. stražnji i prednji nazali - ѫ i я - mijenjaju se u u i e (rѫka > ruka, pяt > pet)
  2. jeri ы se mijenja u i (bыti > biti)
  3. grafem šta щ se menja u ć, šć ili ređe u št
  4. zbog depalatalizacije, poluglasi jer (ь) i jor (ъ) se vokalizuju, u jakom položaju daju a (u kajkavskom e), ali se prije toga izjednačuju (U sledećem primeru ь i ъ daju isti odraz - sъnъ > sanь, san`, dьnь > dan, dan`). Posle su se jerovi označivali štapićima i apostrofima te postupno nestali.

U nekim hrvatskim katoličkim biskupijama na ostrvima i u primorju staroslovenski se razvio u hrvatsku redakciju koja je korišćena u glagoljaškoj liturgiji rimskog obreda, sve do Drugog vatikanskog sabora, a u nekim svojim oblicima i sve do danas.

Crkvenoslovenski jezik

[uredi | uredi izvor]
Kijevski psaltir iz 1397.
Glavni članak: Crkvenoslovenski jezik

Staroslovenski jezik se kao crkvenoslovenski (liturgijski) jezik upotrebljavao i razvijao prvenstveno u bogoslužbenoj praksi pravoslavnih, a takođe i grkokatoličkih crkava u slovenskim zemaljama. Jezici slovenskih naroda čiji je bogoslužbeni jezik bio latinski razvijali su se uglavnom bez uticaja iz crkvenoslovenskog, pošto je taj kontakt bio rano prekinut (kao kod Slovenaca, Čeha i Moravljana, a kod Hrvata nešto kasnije) ili nikada nije bio znatnije izražen (na primer, kod Poljaka i Lužičkih Srba). Uporedo sa upotrebom crkvenoslovenskog kao crkvenog i književnog jezika, vremenom se u raznim slovenskim zemljama počela razvijati i pisana upotreba narodnih govora, prvenstveno u oblasti epistolografije i vođenja poslovnih knjiga, a zatim i na polju književnosti. Tako se u srpskoj sredini pored srpske redakcije crkvenoslovenskog jezika (srpskoslovenski jezik) razvila i upotreba starog srpskog narodnog govora (starosrpski jezik), dok se u ruskoj sredini pored ruske redakcije crkvenoslovenskog jezika (ruskoslovenski jezik) razvila i upotreba starog ruskog narodnog govora (staroruski jezik). Stoga u periodu od XVI do XVIII veka dolazi do postepenog svođenja crkvenoslovenskog jezika na oblast liturgijske upotebe i crkvene književnosti, uz postepenu izgradnju savremenih književnih jezika, zasnovanih na narodnim govorima.

Pozajmljenice iz crkvenoslovenskog jezika (crkvenoslovenizmi) prisutni su u različitom stepenu u pojedinim slovenskim književnim jezicima.

Vidi još

[uredi | uredi izvor]

Reference

[uredi | uredi izvor]
  1. ^ Đorđić 1975.
  2. ^ Mallory & Adams 1997, str. 301.
  3. ^ Đorđić 1971.
  4. ^ a b v g „Predrag Piper, Uvod u slavistiku I”. Pristupljeno 25. 4. 2013. 
  5. ^ „Slavonic, Old Church: An extinct language of Russia (Europe)”. Pristupljeno 25. 4. 2013. 
  6. ^ Nandris, Grigore (1959). Old Church Slavonic Grammar. University of London Athlone Press. str. 2. (London: ).
  7. ^ A. Leskien, Grammatik der altbulgarischen (altkirchenslavischen) Sprache, 2—3 Aufl., Heidelberg 1919.
  8. ^ R. E. Asher, J. M. Y. Simpson. The Encyclopedia of Language and Linguistics. pp. 429.
  9. ^ Đorđić 1971, str. 19-20.
  10. ^ „Černorizec Hrabr, O pismenehь”. Arhivirano iz originala 02. 06. 2009. g. Pristupljeno 25. 4. 2013. 
  11. ^ „Ibn-Fadlan, «Zapiska» o putešestvii na Volgu”. Pristupljeno 25. 4. 2013. 
  12. ^ „Thietmarus Merseburgensis”. Arhivirano iz originala 10. 05. 2009. g. Pristupljeno 25. 4. 2013. 
  13. ^ Bernard Comrie, Greville G.; Corbett (2002). The Slavonic Languages. Taylor & Francis. str. 21. . Comrie & Corbett note that Cyril was familiar with Biblical scripts such as Greek, Hebrew, Armenian, and Syriac, so the Gosplel and Psalter he was shown were presumably not written in one of these scripts.
  14. ^ Ranije se smatralo da je Ćirilo stvorio ćirilicu, ali danas se uglavnom smatra da je stvorio glagoljicu. Postoje i svedočanstva da je slovensko pismo već postojalo od ranije.
  15. ^ „Cyril and Methodius established the Bulgarian alphabet by removing the 3 language dogma”. Arhivirano iz originala 15. 09. 2008. g. Pristupljeno 25. 4. 2013. 
  16. ^ Duthilleul 1935, str. 287-294.
  17. ^ Duthilleul 1963, str. 7-11.
  18. ^ Đorđić 1971, str. 22.
  19. ^ a b v g d đ e „Delovi studija iz knjige "Proglas" Konstantina-Ćirila (Bratislava: Perfekt, 2004)”. Pristupljeno 25. 4. 2013. [mrtva veza]
  20. ^ „Crkvenoslovensko pismo”. Arhivirano iz originala 24. 09. 2015. g. Pristupljeno 25. 4. 2013. 
  21. ^ „D. Petkanova, Apokrifnata literatura v Bъlgariя”. Pristupljeno 25. 4. 2013. 
  22. ^ „Branko Bjelajac, Srbi i rukopisno sveto pismo”. Pristupljeno 25. 4. 2013. 
  23. ^ „Gramatika staroslovenskog jezika” (PDF). Pristupljeno 25. 4. 2013. 
  24. ^ „Metodički priručnik za crkvenoslovenski jezik”. Arhivirano iz originala 22. 09. 2008. g. Pristupljeno 25. 4. 2013. 
  25. ^ Jos. Dobrovský, Institutiones linguae slavicae dialecti veteris quae quum apud Russos, Serbos, aliosque ritus graeci tum apud Dalmatas glagolitas ritus latini Slavos in libris sacris obtinet, Vindobonae 1822. Initium translatorum in linguam slavicam ab eo (i. e. Cyril) et fratre Methodio librorum sacrorum, ad officia Missae celebranda maximae necessariorum, in Bulgaria factum fuisse, testatur biographus Clementis Archiepiscopi Bulgariae.
  26. ^ Mladenović 1995, str. 21-27.
  27. ^ Grković-Mejdžor 2011, str. 43–51.
  28. ^ Stanišć, Slobodan (2019). Miroslavljevo jevanđelje : knjiga lepote i trajanja (drugo izd.). Čačak: Pčelica izdavaštvo. ISBN 978-86-6089-715-4. 

Literatura

[uredi | uredi izvor]

Spoljašnje veze

[uredi | uredi izvor]
Staroslovenski jezik na Vikimedijinoj ostavi.
Staroslovenski jezik na Vikipediji.
Preuzeto iz „https://sr.wikipedia.org/w/index.php?title=Старословенски_језик&oldid=30688469”