Australija

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Skoči na: navigacija, pretraga


Koordinate: 11°–44° JGŠ, 113°–154° IGD

Australija još može označavati i kontinent Australiju
Komonvelt Australija
Commonwealth of Australia
Zastava Australije Grb Australije
Zastava Grb
krilatica: nema ¹
Himna
Advance Australia Fair ²
Položaj Australije
Glavni grad Kanbera
35°15′S 149°28′E
Najveći grad Sidnej
Službeni jezik engleski (de facto)
Oblik države ustavna monarhija
 — Kraljica Elizabeta II
 — Premijer Toni Abot
 — Generalni guverner Piter Kosgrouv
Nezavisnost: Od Velike Britanije, 1. januara 1901.
Površina  
 — ukupno 7.741.220 km² (6)
 — voda (%) 1
Stanovništvo  
 — 2009. 22.300.000[1] (53)
 — 2006. 19.855.288
 — gustina 2,6/km² (224)
BDP (PKM) 2006 približno
 — ukupno $822.1 milijardi (15)
 — po glavi stanovnika 39.320 (17)
Valuta Australijski dolar (AUD)
Vremenska zona UTC +8 do +11.5
Internet domen .au
Pozivni broj +61
¹ Prethodni moto je bio Advance Australia
² Kraljevska himna je God Save the Queen

Australija, ili zvanično Komonvelt Australija (engl. Commonwealth of Australia) je država na južnoj hemisferi koja obuhvata kopno istoimenog najmanjeg kontinenta[2] na svetu, ostrvo Tasmaniju, kao i brojna druga ostrva u Južnom, Indijskom i Tihom okeanu. Površina Australije iznosi 7.741.220 km² i po površini je 6. u svetu. Okružena je Indonezijom, Istočnim Timorom i Papuom Novom Gvinejom na severu, Solomonskim Ostrvima, Vanuatuom i francuskom prekomorskom teritorijom Novom Kaledonijom na severoistoku, i Novim Zelandom na jugoistoku.

Po popisu stanovništva iz 2006. Australija je imala 19.855.288 stanovnika. Glavni grad je Kanbera, smešten u Australijskoj prestoničkoj teritoriji. Najveći gradovi su Sidnej, Melburn, Brizbejn, Pert i Adelejd, u kojima živi većina stanovnika Australije.

Australijski domoroci naseljavaju australijsko kopno više od 42.000 godina. Nakon sporadičnih poseta ribara sa severa i evropskih istraživača i trgovaca u 17. veku, Velika Britanija je zaposela istočnu polovinu ostrva tokom 1770, gde je slala ljude po kazni u koloniju nazvanu Novi Južni Vels, koja je formirana 26. januara 1788. Kako je broj stanovnika rastao i kako su otkrivane nove teritorije, tokom 19. veka formirano je još pet velikih autonomnih Britanskih prekomorskih teritorija. Dana 1. januara 1901, šest kolonija formiralo je federaciju nazvanu Komonvelt Australija. Kao federacija, Australija je uspostavila stabilan liberalno-demokratski politički sistem, ostajući članica Krunskih zemalja Komonvelta.

Etimologija[uredi]

Pogled na Luku Džekson, mesto na kojem je osnovan Sidnej, slikano sa tzv. južne glave. (Iz Putovanja u južnu zemlju (Australiju))

Ime „Australija“ nastalo je od latinske reči Australis, što znači „sa juga“. Priče o „nepoznatoj južnoj zemlji“ (lat. terra australis incognita) iz doba starog Rima bile su uobičajene u srednjovekovnoj geografiji, iako nisu imale uporište u stvarnom znanju o kontinentu. U engleskom jeziku, reč Australia prvi put je upotrebljena 1625. u delu Mastera Haklita „Beleška o Australiji, zemlji posvećenoj Svetom duhu“. Pridev Australische koristili su holandski zvaničnici u Bataviji od 1638, u značenju novootkrivenog kopna na jugu. Ime Australija korišćeno je i 1693, u prevodu knjige „Avanture Žaka Sadera tokom istraživanja i putovanja u južnu zemlju“, francuskog autora Gabrijela de Fonija, koji je pisao pod pseudonimom Žak Sader.[3]

Aleksandar Dalrimpel koristio je isti termin u delu „Istorijski skup putovanja i otkrića u južnom Pacifiku“ iz 1771, u značenju čitave južnopacifičke oblasti. Džordž Šo i ser Džejms Smit objavili su 1793. knjigu „Zoologija i botanika Nove Holandije“, u kojoj su pisali o „ogromnom ostrvu, ili bolje — kontinentu Australiji, Australaziji ili Novoj Holandiji“.

Naziv „Australija“ raširio se pod uticajem knjige Metjua Flandersa, „Putovanje u južnu zemlju (Australiju)“, prvog čoveka za koga se zna da je oplovio kontinent. Ovom knjigom Flanders je dao toj reči opšte značenje. Guverner Novog Južnoj Velsa, Laklan Makvari, kasnije je koristio tu reč u zvaničnim izveštajima koje je slao u Englesku, da bi 1817. predložio da ona bude usvojena kao zvanično ime. Britanska mornarica je 1824. zvanično nazvala ovaj kontinent Australijom.

Geografija[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija videti Geografija Australije i Klima Australije
Topografska karta Australije

Australijski kontinent, površine 7.617.930 km²[4] je deo Indo-australijskog platoa. Okružena Indijskim, Južnim i Tihim okeanom, Australija je od Azije odvojena Arafurskim i Timorskim morem. Australijska obala duga je 34.218 km (ne računajući prekomorska ostrva),[5] a zemlja poseduje prostranu Ekskluzivnu ekonomsku zonu od 8.148.250 km², ne računajući Australijsku antarktičku teritoriju.

Veliki koralni greben, najveći te vrste na svetu,[6] nalazi se blizu severoistočne obale i prostire na više od 2.000 km². Planina Augustus, koja se smatra najvećim monolitom na svetu,[7] nalazi se u Zapadnoj Australiji. Sa 2.228 metara nadmorske visine, Košćuško je najveća planina na australijskom kopnu, iako je vrh Moson na udaljenoj australijskoj teritoriji Herd i Makdonald visok 2.527 metara.

Prirodne regije[uredi]

Australija se može podeliti na tri velike prirodne regije: Istočno pobrđe, Središnju niziju i Zapadni plato.

U Istočnom pobrđu nalazi se najviše planine Australije. Doduše, u poređenju s drugim visokim planinama u svetu te planine su srazmerno niske. Najviši planinski vrh regije i cele Australije je Košćuško, visok 2228 metara. Obalska ravan dodiruje peščane plaže i stenovite klifove duž tihookeanske obale. U području obalne ravni padne više kiše nego bilo gde u Australiji. To je osnovni razlog zašto je jugoistočni deo regije, od Brizbejna do Melburna, najgušće naseljeni deo Australije. Na nešto višim nadmorskim visinama nalaze se visoravni. Neke visoravni imaju plodno tlo i koriste se za gajenje useva, dok su druge pod pašnjacima i šumom. Šume su česte u Istočnom pobrđu, ali većinom su, osim daleko na severu, iskrčene radi poljoprivrednih površina i gradova.

Središnja nizija je najniži prostor u Australiji. U ovom krajoliku prevladava ravnica. Veći deo nizine je vrlo suv i vruć za useve. Zbog toga je nužno navodnjavanje poljoprivrednih površina. U zapadnom delu regije prostire se peščana pustinja. U nekim delovima, bliže severnoj ili južnoj obali, tlo je prekriveno grubom travom ili grmljem. Ti prostori se koriste za ispašu stoke. Na jugu Središnje nizine, gde ima više padalina, poljoprivrednici seju pšenicu. U regiji nema velikih gradova, tako da dva najveća (Maunt Isa i Broken Hil) imaju jedva oko 30.000 stanovnika. To su zapravo dva rudarska grada.

Zapadni plato zauzima 2/3 Australije. Regija je nešto viša od Središnje nizije, ali je većinom zapravo ravnica. Središnji deo Zapadne ravni je polupustinja i pustinja. Prema jugu i severoistoku pustinje postupno prelaze u prostor s travom i grmljem. Većina takve zemlje koristi se za ispašu stoke. Niže planine takođe su pašnjačko područje. Najviše kiše pada na krajnjem severu i jugozapadu, što omogućava razvoj poljoprivrede.

Klima[uredi]

Najveći deo Australije čine pustinje ili polusušne oblasti. Australija je najravniji kontinent sa najstarijim i najneplodnijim zemljištem, a ujedno je i nasuvlji naseljeni kontinent. Umerena klima prostire se samo na jugoistoku i jugozapadu zemlje, gde živi i najveći broj stanovnika. Pejzaž severa, sa tropskom klimom, obuhvata tropske šume, šumovite oblasti, travnate površine, mangrove močvare i pustinje. Na klimu značajno utiču okeanske struje, uključujući i El Ninjo - južno kolebanje, što utiče na periodične suše i sezonski sistem niskog vazdušnog pritiska, koji stvara ciklone u severnoj Australiji.

Flora i fauna[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija videti Flora Australije i Fauna Australije
Crveni kengur (Macropus rufus)

Iako najveći deo Australije čine pustinje i polusušne oblasti, ona obuhvata širok spektar prirodnih staništa, od planinskih vrhova do tropskih kišnih šuma, i ubraja se u jednu od zemalja sa najvećim biodiverzitetom. Zbog starosti i, kao posledica toga, niske plodnosti zemljišta, izrazito netipičnog rasporeda voda i dugotrajne geografske izolacije, australijski živi svet je raznovrstan i jedinstven. Oko 85% cvetnih biljaka, 84 % sisara, više od 45 % ptica i 89 % riba iz umerenog kopnenog pojasa pripadaju endemskim vrstama.[8] Čovekova aktivnost ugrožava mnoge australijske ekoregione i vrste koje ih naseljavaju. Federalni Akt o zaštiti životne sredine i konzervaciji biodiverziteta 1999 je pravni okvir za zaštitu ugroženih vrsta. U okviru nacionalnog Akcionog plana o biodiverzitetu, formirane su brojne zaštićene zone kako bi se sačuvali i zaštitili jedinstveni ekosistemi; 64 močvarna područja upisana su na listu Ramsarske konvencije, dok je 16 lokacija uvršteno u Svetsku baštinu. Australija je 2005. rangirana kao 13. zemlja na svetu prema Indeksu održivog razvoja okoline.[9]

Većina australijskih drvenih biljaka su zimzelene, a mnoge, poput eukaliptusa i akacije, prilagodile su se dugotrajnim sušama i čestim požarima. U Australiji rastu raznovrsne bobičaste vrste koje bujaju na solima siromašnom zemljištu. U dobro poznate australijske životinjske spadaju monotermati (kljunar i ehidna); torbari (kenguri, koale, vombati) i ptice emu i kokabura. Dingo je prenesen u Australiju oko 3.000 pre nove ere, trgovinom austronezijskih naroda sa australijskim urođenicima.[10] Mnoge biljne i životinjske vrste su izumrle nakon dolaska ljudi, uključujući i australijsku megafaunu; druge su nestale dolaskom Evropljana, među njima i tasmanijski tigar.[11]

Istorija[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Istorija Australije

Procenjuje se da su prvi ljudi naselili Australiju pre 42.000 do 48.000 godina.[12] Ovi prvi Australijanci bili su preci današnjih australijskih domorodaca; kretali su se duž obala južne Azije i preko kopnenih mostova dospeli do današnje Australije. Većina ovih ljudi bili su lovci-skupljači, sa razvijenom govornom kulturom i verovanjem u duhove, poštovanjem zemlje i verovanjem u tzv. pravreme (engl. Dreamtime). Ostrvljani Toresovog moreuza, etnički Melanežani, naselili su Ostrva u Toresovom moreuzu i delove Kvinslenda na krajnjem severu; njihovi običaji bili su i ostali drugačiji od aboridžinskih.

Prvi Evropljanin koji je nesumnjivo zakoračio na australijsko tle bio je holandski moreplovac Vilem Janson, koji se 1606. iskrcao na obale poluostrva Kejp Jork. Tokom sedamnaestog veka, Holanđani su iscrtali karte priobalnog pojasa na zapadu i severu ostrva i nazvali ga Novom Holandijom, ali ga nisu naselili. Godine 1770. Džejms Kuk je oplovio i ucrtao istočnu obalu Australije koju je nazvao Novim Južnim Velsom i proglasio posedom Velike Britanije. Velika Britanija je u Australiji osnovala kažnjeničku koloniju u koju je slala prestupnike na odsluženje kazne.

Prva karta Australije iz atlasa Nikolasa Valarda iz 1547.

Britanska kraljevska kolonija Novog Južnog Velsa osnovana je formiranjem naseobine u Luci Džekson, 26. januara 1788. Ovaj datum je kasnije postao Dan državnosti Australije. Van Dimenova Zemlja, današnja Tasmanija, naseljena je 1803, a 1825. postala je zasebna kolonija. Ujedinjeno Kraljevstvo je 1829. formalno uspostavilo kontrolu nad zapadnim delom Australije. Od delova Novog Južnog Velsa formirane su odvojene kolonije: Južna Australija 1836, Viktorija 1851. i Kvinslend 1859. Severna Teritorija je osnovana 1911, izdvajanjem iz provincije Južna Australija. Južna Australija je uspostavljena kao „slobodna provincija“ i kao takva nikada nije bila kažnjenička kolonija. Viktorija i Zapadna Australija takođe su osnovane kao „slobodne“, ali su kasnije prihvatale i osuđenike.[13] Dovoz osuđenika u koloniju Novi Južni Vels prekinut je 1848, nakon pritisaka tamošnjih doseljenika.[14]

Australijski domoroci, čiji je broj u trenutku dolaska Evropljana procenjen na 350.000,[15] smanjivao se tokom narednih 150 godina, prevashodno zbog novih bolesti, prisilnog raseljavanja i kulturne dezintegracije. Odvajanje dece od porodica, koje neki istoričari i australijski starosedeoci nazivaji i genocidom,[16] verovatno je doprinelo tom smanjenju. Takve interpretacije aboridžinske istorije drugi istoričari kritikuju, smatrajući ih preteranim ili iskonstruisanim iz političkih ili ideoloških razloga.[17] Ova debata je u Australiji poznata pod nazivom Istorijski ratovi (engl. History Wars). Nakon referenduma iz 1967, federalna vlada je bila ovlašćena da sprovodi politiku i donosi zakone poštujući Aboridžine i njihovu tradiciju. Staro vlasništvo nad zemljom priznato je tek 1992, kada je u slučaju Mabo protiv Kvinslenda (br.2) odbačeno tumačenje Australije kao „prazne zemlje“ (lat. terra nullius) u vreme dolaska Evropljana.

Melburn 1839.

Zlatna groznica u Australiji započela je sredinom 19. veka, a pobuna rudara protiv poreza na dozvole za kopanje iz 1854. bila je prvi rani izraz građanske neposlušnosti i australijske demokratije. Između 1855. i 1890, u svakoj od šest kolonija uspostavnjene su lokalne vlade koje su rukovodile najvećim delom unutrašnjih poslova, ostajući pritom deo Britanskog carstva. Kolonijalna kancelarija u Londonu zadržala je ovlašćenja u nekim pitanjima, kao što su spoljni poslovi, odbrana i međunarodna plovidba. Nakon desetogodišnjih priprema, kolonije su 1. januara 1901. formirale federaciju, koja je nazvana Komonvelt Australija i organizovana je kao dominion Britanskog carstva. Australijska Prestonička Teritorija formirana je 1911, od dela teritorije Novog Južnog Velsa, kako bi bio obezbeđen prostor za predloženi glavni grad federacije — Kanberu (Melburn je bio prestonica od 1901. do 1927). Severna Teritorija je izopštena iz kontrole vlade Južne Australije i 1911. predata na upravu Komonveltu.

Australija je dobrovoljno učestvovala u Prvom svetskom ratu.[18] Mnogi Australijanci smatraju poraz Vojnih snaga Australije i Novog Zelanda na Galipolju kao događaj u kom je rođena australijska nacija.

Vestminsterskim statutom 1931, koji je Australija prihvatila 1942, formalno su prekinute skoro sve ustavne veze između Australije i Ujedinjenog Kraljevstva. Šok izazvan porazom Velike Britanije u Aziji tokom 1942. i pretnja od japanske invazije, uticali su da se Australija okrene Sjedinjenim Državama kao novom savezniku i zaštitniku. Od 1951, Australija je i formalno postala vojni saveznik SAD pod okriljem ANZUS ugovora. Nakon Drugog svetskog rata, Australija je podsticala masovnu emigraciju iz Evrope; od sedamdesetih i ukidanja Bele politike Australije, osnažena je imigracija iz Azije i drugih neevropskih delova sveta. Kao posledica toga, australijska demografija, kultura i opšta slika dramatično su promenjeni. Poslednje ustavne veze između Australije i Velike Britanije pokidane su 1986, usvajanjem Australijskog akta 1986, čime je britanska uloga u australijskoj vlasti završena. Godine 1999, Australijanci su na referendumu pedesetpetoprocentnom većinom odbacili predlog da Australija postane republika, sa predsednikom koga bi birao parlament.[19] Od izbora Vitlama Gofa za premijera 1972, Australija je usmerena na budućnost u okviru azijsko-pacifičkog regiona.

Politika[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Politika Australije
Parlament u Kanberi otvoren je 1988, zamenjujući staru zgradu parlamenta iz 1927.

Australija je ustavna monarhija sa parlamentarnim sistemom vlasti. Kraljica Elizabeta II je australijski monarh, a njena uloga se razlikuje od pozicije koju ima u ostalim krunskim zemljama Komonvelta. Na saveznom nivou kraljicu predstavlja generalni guverner Australije, dok se guverneri nižeg ranga nalaze na čelu država članica. Iako ustav daje široka ovlašćenja generalnom guverneru, on ih koristi samo uz preporuku premijera. Najpoznatiji slučaj upotrebe ovih ovlašćenja mimo saglasnosti premijera bilo je raspuštanje Vitlamove vlade tokom ustavne krize iz 1975.[20]

Sistem podele vlasti u Australiji čine:

  • Izvršna vlast: Savezno izvršno veće, na čijem se čelu nalazi generalni guverner, kog „savetuju“ izvršni savetnici; u praksi, oni koji stvarno savetuju guvernera su premijer i državni ministri.

Dvodomni parlament čine kraljica, Senat (gornji dom) sa 76 senatora, i Predstavnički dom (donji dom) sa 150 članova. Članovi donjeg doma biraju se na izborima, u okviru posebnih izbornih jedinica, tzv. elektorata, koji daju po jednog predstavnika. Broj delegata iz svake države određen je na osnovu broja stanovnika, pri čemu je svakoj državi zagarantovan minimum od pet predstavnika. U Senatu, svaku državu predstavlja 12 senatora, a teritorije (Australijsku Prestoničku i Severnu) po dva. Izbori za oba doma održavaju se na svake tri godine; mandat senatora traje šest godina, pa se na svakim izborima bira polovina gornjeg doma, osim u slučaju tzv. dvostrukog raspuštanja. Stranka sa najvećim brojem predstavnika i Predstavničkom domu formira vladu, a njen lider postaje premijer.

Tri najveće političke partije su Australijska radnička partija, Liberalna partija i Nacionalna partija. Nekoliko malih partija, uključujući i Zelene i australijske demokrate, imaju svoje predstavnike u parlamentu, kao i nekoliko nezavisnih kandidata. Od izbora 2007, Australijska radnička partija koju trenutno predvodi premijer Džulija Gilard, nalazi se na vlasti u Kanberi. Radnička partija je na vlasti u svakoj državi i teritoriji. Glasačko pravo, na nivou teritorija, država i federacije, imaju svi punoletni građani (preko 18 godina starosti), a glasanje je obavezno u svim jedinicama, izuzev u Južnoj Australiji.[21]

Države i teritorije[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Države i teritorije Australije

Australia location map.svg

Australija se sastoji od šest država, tri teritorije na matičnom kopnu i sedam manjih prekomorskih teritorija.[22] Države su Novi Južni Vels, Kvinslend, Južna Australija, Tasmanija, Viktorija i Zapadna Australija. Dve značajnije kontinentalne teritorije su Severna Teritorija i Australijska Prestonička Teritorija. U mnogim pitanjima teritorije funkcionišu kao države. Jedini izuzetak je pravilo da federalni parlament može da poništi zakone teritorijalnih parlamenata. Nasuprot tome, akti federacije mogu da suspenduju državne samo u slučajevima koji su definisani Članom 51. Ustava Australije; sva ostala zakonodavna ovlašćenja, uključujući i oblasti zdravstva, obrazovanja, policije, pravosuđa, saobraćaja, javnog transporta i lokalne samouprave, isključivo su u nadležnosti državnih parlamenata.

Svaka država i teritorija ima svoje zakonodavne organe (jednodomne u slučaju Severne Teritorije, Prestoničke Teritorije i Kvinslenda, odnosne dvodomne u svim ostalim državama). Donji dom je poznat pod nazivom Zakonodavna Skupština (Skupštinski Dom u Južnoj Australiji i Tasmaniji), a gornji kao Zakonodavni Savet. Šefovi vlada u svakoj državi i teritoriji nazivaju se premijeri, odnosno glavni ministri. Državni guverner predstavlja kraljicu u svakoj državi, administrator u Severnoj Teritoriji, a glavni guverner (federalni) stoluje u Australijskoj Prestoničkoj Teritoriji.

U sastavu Australije je i nekoliko manjih teritorija; federalna vlada kontroliše odvojenu oblast u Novom Južnom Velsu — Teritoriju Džervis-bej, kao mornaričku bazu i luku za glavni grad. Uz ovu, Asutralija kontroliše i sledeće, naseljene teritorije van australijskog kontineta: ostrvo Norfok, Božićna ostrva, Kokosova ostrva, kao i nekoliko uglavnom nenaseljenih prekomorskih teritorija: Ostrva Ašmor i Kartijer, Koralna ostrva, Ostrvo Herd i ostrva Mekdonald, i Australijsku antarktičku teritoriju.

Spoljna politika i vojska[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija videti Spoljna politika Australije i Australijske odbrambene snage
Invazija australijskih snaga na Galipolje 1915.

Tokom poslednjih decenija, australijska spoljna politika počiva na tesnoj vezi sa Sjedinjenim Državama, kroz ANZUS pakt, ali i saradnji sa državama azijsko-pacifičkog regiona, preko ugovora ASEAN i Foruma pacifičkih ostrva. Australija je 2005. postala članica Istočnoazijskog samita, da bi potom potpisala i Ugovor o prijateljstvu i saradnji. Australija je članica Komonvelta nacija, čiji se lideri okupljaju na posebnim skupovima šefova zemalja Komonvelta. Zemlja se aktivno zalaže za liberalizaciju u svetskoj trgovini. Predvodila je formiranje Kairns grupe i APEK-a, članica je Organizacije za ekonomsku saradnju i razvoj i Svetske trgovinske organizacije. Australija je inicirala nekoliko važnih bilateralnih ugovora o slobodnoj trgovini, među kojima je najnoviji Australijsko-američki ugovor o slobodnoj trgovini. Jedna je od zemalja osnivača Ujedinjenih nacija, a učestvuje i u međunarodnom programu pomoći, koji deluje u više od 60 zemalja. U budžetu za 2005-2006. predviđeno je 2,5 milijardi australijskih dolara za programe pomoći zemljama u razvoju,[23] što je, u odnosu na australijski BDP manje nego što je zemlja trebalo da odvoji po strategiji UN o Milenijumskim razvojnim ciljevima.

Australijske odbrambene snage sastoje se od Australijske mornarice, Australijske kopnene vojske i Kraljevskih australijskih vazdušnih snaga, i čini ih više od 51.000 pripadnika u redovnom, odnosno 21.000 u rezervnom sastavu.[24] Svi vojni sektori angažovani su u regionalnim i svetskim mirovnim misijama Ujedinjenih nacija (poslednje u Istočnom Timoru, na Solomonskim ostrvima i u Sudanu), u saniranju posledica katastrofa, kao i u oružanim konfliktima, uključujući i invaziju na Irak iz 2003. Vlada postavlja šefa odbrambenih snaga, birajući ga iz redova jednog od tri sektora; aktuelnih šef odbrambenih snaga je šef vazdušnih snaga maršal Angus Hjuston. U budžetu za 2006/07. za oblast odbrane predviđena su 22 miliona dolara.[25]

Privreda[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Privreda Australije

Australija ima razvijenu, mešovitu privredu zapadnog tipa, sa nešto višim bruto domaćim proizvodom u odnosu na Veliku Britaniju, Nemačku i Francusku, posmatrano kroz paritet kupovne moći. Zemlja se nalazi na trećem mestu liste Indeksa društvenog razvoja UN za 2006, dok je u odnosu na opšti kvalitet života u 2005. zauzela šestu poziciju na listi magazina Ekonomist. Odsustvo izvozno orijentisane prerađivačke industrije najčešće označava kao ključna slabost australijske privrede. Međutim, sve razvijeniji turizam i rastući izvoz robe široke potrošnje učinili su ovu kritiku manje bitnom. Australija je ipak četvrta zemlja na svetu po visini tekućeg deficita, izraženo u apsolutnim ciframa (u relativnim, to iznosi oko 7 % BDP-a). Neki ekonomisti smatraju ovo problematičnim, posebno zbog toga što se podudara sa visokom trgovinskom razmenom i niskim kamatama koje smanjuju troškove otplate spoljnog duga.[26]

Houkova vlada započela je proces ekonomske reforme uvođenjem plivajućeg kursa australijskog dolara i delimičnom deregulacijom finansijskog sistema.[27] Hauardova vlada nastavila je proces mikroekonomskih reformi, uključujući i delimičnu deregulaciju tržišta rada i privatizaciju državnih firmi, pre svega u oblasti telekomunikacija.[28] Posredni poreski sistem suštinski je reformisan u julu 2000, uvođenjem poreza na dobra i usluge od 10 %, što je neznatno smanjilo čvrsto oslanjanje australijskog poreskog sistema na porez od prihoda pojedinaca i firmi.

U januaru 2007, nezaposlenost u Australiji bila je 4,6 %,[29] sa 10.033.480 zaposlenih ljudi. Tokom poslednje decenije, inflacija se uglavnom kretala između 2—3 %, a minimalne kamatne stope između 5—6 %. Sektor usluga, uključujući turizam, obrazovanje i finansijske usluge, čini 69 % bruto domaćeg proizvoda.[30] Poljoprivreda i prirodne sirovine čine između 3—5 % BDP-a, ali značajno doprinose ukupnoj spoljnotrgovinskoj sposobnosti zemlje. Australija najviše izvozi u Japan, Kinu, Sjedinjene Države, Južnu Koreju i Novi Zeland.[31]

Stanovništvo[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Stanovništvo Australije
Manje od 15% stanovnika živi u ruralnim predelima

Većina Australijanaca su potomci evropskih doseljenika iz 18. i 19. veka, posebno Britanaca i Iraca. Od kraja Prvog svetskog rata, australijska populacija se učetvorostručila,[32] podsticana ambicioznim programima za imigraciju. Nakon Drugog svetskog rata, pa do 2000, skoro 5,9 miliona ljudi imigraralo je u zemlju, što znači da je skoro dvoje od svakih sedam Australijanaca rođeno u inostranstvu.[33] Imigranti su uglavnom obučeni, ali imigraciona kvota obuhvata i kategorije za članove porodice i izbeglice. U 2001, pet najvećih grupa koje čine 23,1 % Australijanaca rođenih u inostranstvu, potiču iz Ujedinjenog Kraljevstva, Novog Zelanda, Italije, Vijetnama i Kine. Ubrzo nakon ukidanja Bele australijske politike 1973, vlada je organizovala i podsticala brojne inicijative, kako bi promovisala rasnu harmoniju baziranu na politici multikulturalizma. U Australiju je 2005. emigriralo ukupno 123.424 ljudi. Od njih, 17,736 bilo je iz Afrike (5.654 iz Sudana, 4.594 iz Južne Afrike itd), 54.804 iz Azije (4.239 sa Filipina, 3.036 iz Singapura, 2.936 iz Malezije, 1.936 iz Iraka itd), 1.506 iz Južne Amerike i 1.813 iz južnz Evrope (671 iz Srbije i Crne Gore, 310 iz Makedonije, 115 iz Albanije itd).[34]

Australijskih starosedelaca, Aboridžina i Ostrvljana Toresovog moreuza, prema popisu iz 2001. bilo je 410.003 (2,2 % ukupne populacije), što je značajno povećanje u odnosu na 1976, kada ih je bilo 115.953. Nivo nezaposlenosti kod australijskih domorodaca je iznad australijskog proseka, češće su predmet hapšenja, lošije su obrazovani i sa manje životnog iskustva u odnosu na ostalo stanovništvo[31].

Poput drugih visokorazvijenih zemalja, i Australija se suočava sa izraženim promenama u starosnoj strukturi stanovništva, koje su povećale broj odlazaka u penziju, smanjujući obim radno aktivnog stanovništva. Veliki broj Australijanaca (759.849 u periodu 2002-2003[35]) živi van države u kojoj su rođeni.

Zvanični jezik je engleski[36], kojim se govori i piše u obliku koji je poznat kao australijski engleski. Prema popisu iz 2001, engleski kao jedini jezik u kući koristi oko 80 % stanovništva. Sledeći najučestaliji jezik je kineski (2,1 %), pa italijanski (1,9 %) i grčki (1,4 %).

Mnogi pripadnici prve ili druge generacije potomaka migranata govore dva jezika. Veruje se da je u vreme prvih kontakata sa Evropljanima, postojalo između 200 i 300 australijskih aboridžinskih jezika. Do danas je preživelo svega 70, od čega samo njih 20 nije u opasnosti od izumiranja. Domoradački jezik ostao je osnovni jezik za oko 50.000 ljudi (0,25 %). Znakovni jezik poznat kao oslen (engl. Auslan) koristi oko 6.500 Australijanaca.

Australija nema državnu religiju. Na popisu iz 2006, 68 % Australijanaca smatra sebe hrišćanima: 26 % se izjasnilo kao katolici, a 19 % kao anglikanci. Australijanaca koji se ne izjašnjavaju kao hrišćani, ima oko 5 %. Oko 19 % ispitanih ne podržava ni jednu religiju (što obuhvata ateizam, humanizam, agnosticizam i racionalizam), dok je 12 % ispitanih odbilo da se izjasni ili dâ adekvatne odgovore. Poput drugih zapadnih zemalja, aktivno učešće građana u crkvenim aktivnostima je na znatno nižem nivou; crkvu jednom nedenjno posećuje oko 1,5 miliona Australijanaca, tj. oko 7,5 % populacije.[37]

Školsko obrazovanje je obavezno od 6-15. godine (16. u Južnoj Australiji i Tasmaniji, odnosno 17. u Zapadnoj Australiji), što je uticalo na to da stopa nepismenosti bude manja od 1 %. Australijska vlada je podržala osnivanje 38 univerziteta i, iako je u međuvremenu otvoreno nekoliko privatnih, većina se finansira sredstvima iz budžeta. Postoji i državni sistem koledža za stručnu obuku, poznat kao TAFE instituti, a mnogi sindikati organizuju obuku novih radnika. Oko 58 % Australijanaca između 25. i 64. godine ima stručno ili visoko obrazovanje, a sa 49 % fakultetski obrazovanog stanovništva, Australija je na prvom mestu među zemljama članicama Organizacije za ekonomsku saradnju i razvoj. Odnos domaćih i inostranih studenata na australijskim fakultetima najveći je u OECD-u.[38]

Najveći gradovi[uredi]

Sidnej
Sidnej
Melburn
Melburn
Brizbejn
Brizbejn
Pert
Pert
Poredak Grad Država/teritorija Populacija Adelejd
Adelejd
Gould Koust
Gould Koust
Kanbera
Kanbera
Njukasl
Njukasl
1 Sidnej Novi Južni Vels 3.641.422
2 Melburn Viktorija 3.371.888
3 Brizbejn Kvinslend 1.676.389
4 Pert Zapadna Australija 1.256.035
5 Adelejd Južna Australija 1.040.719
6 Gould Koust Kvinslend 454.436
7 Kanbera Australijska prestonička teritorija 356.120
8 Njukasl Novi Južni Vels 288.732
9 Gosford Novi Južni Vels 282.726
10 Vulongong Novi Južni Vels 234.482
11 Kalaundra Kvinslend 184.662
12 Džilong Viktorija 137.220
13 Taunsvil Kvinslend 128.808
14 Hobart Tasmanija 128.557
15 Kerns Kvinslend 98.349
16 Tuvumba Kvinslend 95.265
17 Balarat Viktorija 78.221
18 Bendigo Viktorija 76.051
19 Olberi Novi Južni Vels 73.497
20 Lonseston Tasmanija 71.395
Australian Bureau of Statistics (2006)[39]


Kultura[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Kultura Australije
Kraljevska izložbena palata u Melburnu je prva građevina u Australiji koja je 2004. uvrštena na Uneskovu listu svetske baštine

Od 1788. pa sve do sredine 20. veka, anglo-keltska kulturna tradicija bila je osnov australijske kulture i razvijala se pod uticajem specifičnog okruženja i kultura starosedelaca. Tokom poslednjih 50 godina, australijska kultura se razvijala pod snažnim uticajem američke pop kulture (televizije i filma pre svega), masovne emigracije iz zemalja neengleskog govornog područja i azijskih suseda. Bogata i originalna australijska umetnost — književnost, film, opera, muzika, slikarstvo, pozorište, ples i zanati — poznata je i priznata širom sveta.

Australija ima dugu istoriju likovnih umetnosti, koju su začeli australijski domoroci, crtajući po pećinskim zidovima ili na koži. Od dolaska Evropljana krajem 18. veka, najčešći motiv australijskog slikarstva je australijski pejzaž, viđen u radovima Artura Stretona, Artura Bojda i Alberta Namatdžire, između ostalih. Tradicija starosedelaca uglavnom je prenošena usmeno i u uskoj je vezi sa običajima i predanjima o tzv. pravremenu (Dreamtime). Muzika australijskih Aboridžina, njihov ples i slikarstvo, vidljivo utiču na savremenu likovnu i scensku umetnost. Australija ima živu tradiciju u muzici, baletu i pozorišnoj umetnosti; mnoge pozorišne trupe se finansiraju iz federalnog budžeta, preko Australijskog Saveta. Svaki glavni grad ima simfonijski orkestar, dok je Australijska opera postala poznata sa čuvenom divom Džoan Saterlend; australijska muzika obuhvata klasičnu, džez, i mnoge popularne žanrove.

Sidnejska opera, izgrađena 1973, je jedna od najprepoznatljivijih znamenitosti Australije

I australijska književnost je inspirisana okruženjem; dela pisaca poput Bandžoa Petersona i Henrija Lousona donose upečatljiv doživljaj australijske divljine. Obeležja kolonijalne Australije, otelotvorena u ranoj književnosti, razležu se do perioda moderne Australije, naglašavajući ideje jednakosti, povezanosti među ljudima (tzv. mateship) i antiautoritarianizma. Patrik Vajt je jedini Australijanac koji je 1973. dobio Nobelovu nagradu za književnost; mnogi ga smatraju jednim od najznačajnijih pisaca na engleskom jeziku u 20. veku. Australijski engleski je osnovna varijanta engleskog jezika; njegova gramatika i izgovor uglavnom se baziraju na britanskom engleskom, ali je obogaćen brojnim lokalnim leksičkim pravilima i frazama, od kojih su neke ušle i u standardni engleski.

Australijski fudbal nastao je u Viktoriji kasnih pedesetih godina 19. veka, a igrao se kako na amaterskom, tako i na profesionalnom nivou. Reč je o sportu koji privlači najveću pažnju publike u Australiji; utakmice su veoma posećene, a člansto u klubovima masovno.

Australija ima dva javna servisa (Ej Bi Si i višejezični Es Bi Es), tri komercijalne televizijske mreže, nekoliko pretplatničkih TV servisa, i brojne javne, neprofitne televizijske i radio-stanice. Australijska filmska industrija doživela je kritički i komercijalni uspeh. Svi veći gradovi imaju dnevne novine, a na nivou cele zemlje izlaze dva dnevna lista, Ostrelian (engl. The Australian) i Ostrelian fajnenšel rivju (engl. The Australian Financial Review). Prema podacima Reportera bez granica, Australija je 2006. bila na 35. mestu na listi zemalja po slobodi medija, iza Novog Zelanda (19) i Ujedinjenog Kraljevstva (27), ali ispred Sjedinjenih Država. Ovako niska pozicija posledica je ograničenja u pogledu mogućnosti privatnog vlasništva nad medijima u Australiji; zapravo, većina australijskih štampanih medija su pod kontrolom Njuz korporejšna, odnosno Ferfaks midija.

Sport je važan deo australijske kulture. Specifična klima dopušta brojne spoljne delatnosti; 23,5 % Australijanaca starijih od 15 godina redovno učestvuje u organizovanim sportskim aktivnostima. Na međunarodnom nivou, Australija ima jake timove u kriketu, hokeju, netbolu (igra slična košarci), ragbiju, a dobre rezultate ostvaruje i u biciklizmu, veslanju i plivanju. Drugi popularni nacionalni sportovi su australijski fudbal, trke konja, fudbal i automobilizam. Australija je učestvovala na svim Letnjim olimpijskim igrama novog doba, kao i na svakim Komonveltskim igrama. Bila je domaćin Letnjih olimpijskih igara 1956. u Melburni i 2000. u Sidneju, a od 2000. godine nalazi se među prvih pet olimpijskih zemalja u odnosu na broj osvojenih medalja. Australija je takođe bila domaćin Komonveltskih igara 1938, 1962, 1982. i 2006. U ostale značajne međunarodni sportske događaje koji se redovno organizuju u Australiji spadaju Otvoreno prvenstvo Australije, prvi od četiri grend slem teniska turnira, godišnje međunarodni turniri u kriketu i Velika nagrada Australije u formuli jedan. U Australiji je uobičajeno da vlada ili kompanije stipendiraju uspešne sportiste. Televizijski prenosi sportskih takmičenja su veoma popularni; u najgledanije televizijske programe spadaju Letnje olimpijske igre i finala domaćih ili međunarodnih fudbalskih takmičenja (australijskog, odnosno evropskog fudbala).[40]

Reference[uredi]

  1. ^ Official Population Clock, Pristupljeno 17. 4. 2013.
  2. ^ United Nations Statistics Division - Standard Country and Area Codes Classifications
  3. ^ Sidney J. Baker, The Australian Language, second edition, 1966.
  4. ^ Australia's Size Compared. Geoscience Australia. Poselednji, Pristupljeno 19. maj 2007.
  5. ^ State of the Environment 2006. Department of the Environment and Water Resources.
  6. ^ UNEP World Conservation Monitoring Centre (1980).}- Protected Areas and World Heritage - Great Barrier Reef World Heritage Area. Department of the Environment and Heritage.
  7. ^ Mount Augustus. The Sydney Morning Herald.
  8. ^ Department of the Environment and Heritage. About Biodiversity, Приступљено 17. 4. 2013.
  9. ^ 2005 Environmental Sustainability Index (стр.112). Yale University.
  10. ^ Savolainen, P. et al. 2004.A detailed picture of the origin of the Australian dingo, obtained from the study of mitochondrial DNA. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America. 101:12387–12390 PMID
  11. ^ Additional Thylacine Topics: Persecution. The Thylacine Museum (2006).
  12. ^ Gillespie, R. (2002). Dating the first Australians. Radiocarbon 44:455–72
  13. ^ Convict Records Public Record office of Victoria
  14. ^ Open Australian Bureau of Statistics 1998 Special Article - The State of New South Wales
  15. ^ Smith, L. (1980), The Aboriginal Population of Australia, Australian National University Press, Canberra
  16. ^ Tatz, C. (1999).}- Genocide in Australia, -{AIATSIS Research Discussion Papers No 8, Australian Institute of Aboriginal and Torres Strait Islander Studies, Canberra
  17. ^ Windschuttle, K. (2001). The Fabrication of Aboriginal History, The New Criterion Vol. 20, No. 1, September 20.
  18. ^ Bean, C. Ed. (1941). Volume I - The Story of Anzac: the first phase, First World War Official Histories, Eleventh Edition.
  19. ^ Australian Electoral Commission (2000).1999 Referendum Reports and Statistics, Приступљено 17. 4. 2013.
  20. ^ Parliamentary Library (1997). The Reserve Powers of the Governor-General, Приступљено 17. 4. 2013.
  21. ^ What happens if I do not vote?. Voting within Australia - Frequently Asked Questions. Australian Electoral Commission, Приступљено 21. 10. 2006.
  22. ^ State and Territory Government - australia.gov.au http://www.australia.gov.au/State_and_Territory_Government
  23. ^ Australian Government. (2005). Budget 2005–2006, Приступљено 17. 4. 2013.
  24. ^ Australia in brief, страна 65, 48. издање, WHH Publishing, 2007.
  25. ^ Australian Department of Defence (2006). Portfolio Budget Statements 2006–07. Стр. 19.
  26. ^ Colebach, T. We're on a long and slippery slide to disaster, 2. март 2005,The Age
  27. ^ Macfarlane, I. J. (1998). Australian Monetary Policy in the Last Quarter of the Twentieth Century. Reserve Bank of Australia Bulletin, October
  28. ^ Parham, D. (2002). Microeconomic reforms and the revival in Australia’s growth in productivity and living standards. Conference of Economists, Adelaide, 1 October
  29. ^ Australian Bureau of Statistics. Labour Force Australia. Cat#6202.0
  30. ^ Department of Foreign Affairs and Trade (2003). Advancing the National Interest, Appendix 1, Приступљено 17. 4. 2013.
  31. ^ а б Australian Bureau of Statistics. Year Book Australia 2005
  32. ^ Australian Bureau of Statistics, Population Growth - Australia’s Population Growth, Приступљено 17. 4. 2013.
  33. ^ Background note: Australia. -{US Department of State.
  34. ^ Inflow of foreign-born population by country of birth, by year, Pristupljeno 17. 4. 2013.
  35. ^ Parliament of Australia, Senate (2005). Inquiry into Australian Expatriates, Pristupljeno 17. 4. 2013.
  36. ^ Pluralist Nations: Pluralist Language Policies? Department of Immigration and Multicultural Affairs (1995). Poslednji, Pristupljeno 18. 9. 2005.
  37. ^ NCLS releases latest estimates of church attendance,National Church Life Survey, Media release, 28. februar 2004
  38. ^ Education at Glance 2005 by OECD: Percentage of foreign students in tertiary education.
  39. ^ „Australian Bureau of Statistics: 2006 Census QuickStats by Location“ Pristupljeno 6. 12. 2012.. 
  40. ^ Australian Film Commission. What are Australians Watching?, Free-to-Air, 1999–2004 TV, Pristupljeno 17. 4. 2013.

Spoljašnje veze[uredi]

Sa drugih Vikimedijinih projekata :


Sjajni članak Članak Australija je primer među sjajnim člancima.
Pozivamo i Vas da napišete i predložite neki sjajan članak.