Jerusalim

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na: navigaciju, pretragu
Jerusalim
hebr. ירושלים
arap. ‏القدس‎
Jerusalem infobox image.JPG
Grb Zastava
Osnovni podaci
Država  Izrael
Okrug Jerusalim
Osnovan 4. milenijum p. n. e.
Stanovništvo
Stanovništvo (2013) 933,200 (2013) (procena)[1]
Aglomeracija 1.029.300
Geografske karakteristike
Koordinate 31°46′45″ SGŠ; 35°13′25″ IGD / 31.779167° SGŠ; 35.223611° IGD / 31.779167; 35.223611 Koordinate: 31°46′45″ SGŠ; 35°13′25″ IGD / 31.779167° SGŠ; 35.223611° IGD / 31.779167; 35.223611
Nadmorska visina 606–826 m
Površina 125,16 km2
Jerusalim na mapi Izraela
Jerusalim
Jerusalim
Jerusalim na mapi Izraela
Ostali podaci
Gradonačelnik Nir Barkat
Pozivni broj 02
Veb-sajt www.jerusalem.muni.il

Jerusalim (hebr. יְרוּשָׁלַיִם, Jerušalajm; arap. القُدس, El Kuds; grč. Ἱεροσόλυμα; lat. Hierosolyma) je glavni grad Izraela i drevni grad na Bliskom istoku u istorijskoj regiji Palestini, biblijski Svetoj zemlji, Zemlja Izraela. Palestinska Narodna Samouprava smatra istočni Jerusalim svojim glavnim gradom, iako Izrael to ne priznaje. Grad je pod de facto vlašću i administracijom Izraela. Rešenje o trajnom političkom statusu Jerusalima je jedna od glavnih tema u rešavanju Bliskoistočnog konflikta.

Jerusalim se nalazi među brdima Judeje, na 770 m nadmorske visine, između Sredozemnog i Mrtvog mora. U Jerusalimu je sedište izraelskog predsednika i izraelskog parlamenta (kneseta). Grad ima izuzetan značaj za tri velike religije: judaizam, hrišćanstvo i islam. Prema proceni iz 2007. u gradu je živelo 746.300 stanovnika.

Istorija grada seže unazad do četvrtog milenijuma pre nove ere, što ga čini jednim od najstarijih gradova u svetu[2]. Jerusalim je najsvetiji grad Judaizma i duhovni centar Jevrejskog naroda još od desetog veka pre nove ere. Takođe sadrži određeni broj istorijskih lokacija značajnih za Hrišćanstvo, a muslimani ga priznaju za treći najsvetiji grad Islama. Iako ima površinu od svega 0,9 kvadratnih kilometara.[3] Stari grad je dom istorijskim mestima od velike važnosti za tri najveće svetske monoteističke religije (između ostalih Džamija al Aksa, Zapadni zid (tzv. Zid plača), i Crkva svetog Groba). Stari grad, mesto svetskog nasleđa, je tradicionalno podeljen na četiri dela: jermensku, hrišćansku, jevrejsku i muslimansku četvrt. Stari grad je nominovan za uvrštavanje na listu Mesta svetskog nasleđa koja su u opasnosti od uništenja. Na ovu listu ga je nominovala država Jordan 1982. godine. U toku svoje istorije grad je bio uništen dva puta, pod opsadom 23 puta, napadnut 52 puta, a 44 puta je bio zauziman.

Status grada je pod velikim nesuglasicama. Od primirja 1949. godine između Izraela i Jordana tzv. Zelena Linija preseca grad. Nakon pobede u Šestodnevnom ratu 1967. godine Izrael kontroliše celi grad te ga zvanično prisvaja. Po Izraelskom Jerusalimskom zakonu, Jerusalim je glavni grad države Izrael i centar je Jerusalimskog okruga. Takođe je sedište državne uprave te uobičajeno služi kao glavni grad Izraela. Mnoge države ne priznaju izraelsko prisvojenje grada ili delova grada te podržavaju svoj stav s tim što zadržavaju svoje ambasade u Tel Avivu ili tek u predgrađu Jerusalima. Palestinci takođe smatraju čitav ili deo Jerusalima glavnim gradom buduće Palestine. Izraelska aneksija Jerusalima je više puta osuđivana od strane Ujedinjenih Nacija[4][5]. Palestinci su proglasili Istočni Jerusalim za glavni grad svoje buduće države [6]. U skladu sa rezolucijom Ujedinjenih Nacija 478. (usvojena 1980. godine) najveći broj ambasada je preseljen iz ovog grada, iako neke od država (kao SAD) još uvek poseduju zemlju u gradu namenjenu smještaju ambasade, kada bude postignut eventualni konsenzus međunarodne zajednice o tome.

Smeštaj i stanovništvo[uredi]

Grad je smešten na raskršću puteva koji vode od Sredozemnog mora i Tel Aviva prema Mrtvom moru i Jerihonu, te od Damaska i Šekema ili Nablusa na severu, prema Hebronu na jugu. Nalazi se na nadmorskoj visini između 650 i 840 metara, na području gde pustinja prelazi u polupustinju.

U gradu, kojem službeno pripadaju i mnoga okolna jevrejska naselja, živi 724.000 stanovnika (podaci od 24. maja 2006. Nacionalni, kulturni, socijalni i verski sastav stanovništva izrazito je raznolik, a često su pojedine nacionalne, kulturne i verske grupe međusobno odeljene.

Obično se grad deli na zapadni, koji je pretežno jevrejski, i istočni, koji je pretežno arapski. U okviru istočnog Jerusalima nalazi se i Stari grad, koji je podeljen u četiri četvrti: muslimansku, jevrejsku, hršćansku i armensku.

Istorija[uredi]

Glavni članak: Istorija Jerusalima

Arheološki nalazi koji upućuju na postojanje naselja na mestu ovog grada potiću iz 3. milenijuma p. n. e. Prvo spominjanje grada u pisanim izvorima je iz 2. milenijuma p. n. e.[7][8][9][10]

Davudova kula
Pogled na Jerusalim sa Maslinove gore

Proklinjući tekstovi (engl. execration - gnušanje, proklinjanje), poznati i kao Zabranjena lista (engl. Proscription Lists) (iz XIX veka p. n. e.), koji pominju grad po imenu Rošlamem ili Roš-ramen[9], kao i „Amarna“ pisma ili „Amarna“ tablice (engl. Amarna letters, Amarna tablets) (iz XIV veka p. n. e.) su verovatno najstarija pisana svjedočanstva o gradu[11]. Neki arheolozi, uključujući Katlin Kenjon, veruju da je Jerusalim [12] kao grad osnovan od strane zapadnosemitskog naroda koji su gradili naselja još oko 2.600 godine p. n. e. U skladu sa jevrejskim predanjima Jerusalim su osnovali Sam i "Eber", Ibrahimovi (Abrahaamovi) potomci. Prvo pominjanje u Bibliji navodi da je Jerusalem bio pod vlašću Melhisedeka (po sufijskoj tradiciji njegovo ime je al-Khidr) Ibrahimovog saveznika. Nešto kasnije grad se nalazio na teritoriji plemena Benjamin (jednog od dvanaest izraelskih plemena), ali još uvek pod vlašću Jebuzita (kananskog plemena), sve dok ga Davuda (Davida) nije načinio glavnim gradom ujedinjenog Izraelskog kraljevstva (oko 1.000 godine p. n. e.)[13][14] (zanimljivo je da prema ranijim arheološkim iskopavanjima nisu pronađeni tragovi nasilnog osvajanja grada). Skora iskopavanja velikih kamenih struktura su protumačena od strane pojedinih arheologa kao potvrda navoda iz svetih knjiga.

Kao grad pripadao je narodu Kanaanaca, a od 1600. do 1300. p. n. e. pao je pod egipatski uticaj, a kanaanski su vladari plaćali danak faraonu. Prema izvještajima tih vladara, koji su ostali zapisani u egipatskim arhivima, grad su u to doba ugrožavali "Habiru", verojatno preci Jevreja, to jest Hebreja.

Oko 1000. p. n. e. grad su od naroda Jebusejaca (verojatno kanaansko pleme) osvojili Jevreji. Prema biblijskom izvještaju, Jevreje je predvodio kralj David, a Jerusalim postaje središtem nove države, te se otada širi, a arheloški ostaci postaju sve brojniji. U sledećem je razdoblju izgrađen i Hram uz grad, a postupno se šire i zidine. Posebno je veliko proširenje grada bilo u doba kralja Jezekilja i Jošije u 8. i 7. veku p. n. e. 587. p. n. e. grad pada pod vavilonsku vlast, a razorene su i zidine i Hram.

Pod persijskim kraljem Kirom, Jevrejima je 537. p. n. e. omogućen povratak u Jerusalim, a potom i obnova grada i Hrama, koji će biti poznat kao Drugi hram. Grad je bio središte i jevrejske pobune protiv helenističke vlasti u 2. veku p. n. e, a potom i sedište jevrejskih etnarha i velikih sveštenika, sve dok vlast nije preuzeo Irod Veliki koji je postao kralj. On je dodatno utvrdio grad i dogradio Hram.

U 1. veku u Jerusalimu je razapet Isus, a grad postaje ishodištem hršćanstva.

Nakon Drugog jevrejskog ustanka pod vodstvom Bar Kohbe, Rimljani sravnjuju Jerusalim sa zemljom, grade novi grad i menjaju mu ime u Aelia Capitolina. Nakon 325. i davanja slobode hrišćanima u Rimskom carstvu, u gradu se podižu brojne crkve, od kojih je najpoznatija bazilika Svetoga groba.

Godine 638. Jerusalim osvajaju Arapi i njime vladaju do dolaska krstaša 1099, koji će njime vladati do 1187, kad ga osvajaju muslimani sa Saladinom na čelu. Gradom će vladati Arapi sve do 1517. Tada ga zauzima turski sultan Sulejman I, koji ponovno gradi veći dio zidina i većinu gradskih vrata koja su i danas vidljiva.

Kroz sve ovo vreme menjao se i izgled grada. Posebno su za vreme arapske i krstaške vlasti nastale današnje ulice Starog grada s tržnicama i trgovinama. Religozna arhitektura je takođe ostavila traga, kako ona islamska, tako i hrišćanska. U tursko vreme, osobito u prvih pedesetak gorina, izgrađene su brojne fontane i gradske palate.

Krajem Prvog svetskog rata grad 1917. pripada Britanskom mandatu nad Palestinom i otada se sve više doseljavaju Jevreji iz Evrope, te se grade naselja u zapadnom, novom delu grada. Događaji za vreme i nakon Drugog svetskog rata dovešće će do neizvesnog položaja Jerusalima, a status grada postaće će jednim od ključnih pitanja u mirovnim pregovorima.

Period hrama[uredi]

Prema hebrejskim zapisima, kralj David je vladao do 970 godine p. n. e. Nasledio ga je njegov sin Solomon[15] koji je izgradio hram na brdu Morijah. Solomonov hram (kasnije poznat kao Prvi hram) igrao je ključnu ulogu u jevrejskoj istoriji kao mesto gde je bio čuvan Kovčeg Saveza[16]. Preko 450 godina, sve do vavilonskog osvajanja 587. godine p. n. e., Jerusalim je bio politički glavni grad prvog ujedinjenog kraljevstva Izraela, a zatim Judejskog kraljevstva, dok je hram bio religiozni centar Izraelićana[17]. Ovaj period je u istoriji poznat kao doba Prvog hrama[18]. Nakon Solomonove smrti (oko 930. godine p. n. e.) deset severnih plemena su se odvojili od Kraljevstva Izraela. Pod vodstvom Kuće Davuda i Solomona Jerusalem je ostao glavni grad Judejskog kraljevstva.

Nakon što su Asirci osvojili Kraljevstvo Izrael, 722. godine p. n. e, Jerusalem je bio preplavljen izbjeglicama iz severnog kraljevstva. Period Prvog hrama se završio oko 586. godine p. n. e, nakon što su Vavilonci zauzeli Izrael i Jerusalem, te uništili Hram. Godine 538. p. n. e, nakon pedeset godina vavilonske okupacije, persijski kralj Kirus Veliki pozvao je Jevreje da se vrate u Judeju i obnove Jerusalem i Hram. Izgradnja drugog hrama je završena 516. godine p. n. e. tokom vladavine Darija Velikog, sedamdeset godina nakon uništenja Prvog hrama[19][20]. Tim je Jerusalem povratio svoju ulogu glavnog grada Judeje i centra judaizma. Nakon što je Makedonski vladar Aleksandar Veliki osvojio Persiju, Jerusalem i Judeja su potpali pod makedonsku kontrolu, tačnije pod kontrolu dinastije Ptolemeja sa Ptolemejom I. Godine 198. p. n. e. Ptolomej V je izgubio Judeju i nad njom su prevlast uspostavili Seleukidi sa Antiohom III na čelu. Seleukidi su pokušali da reorganizuju Jerusalem kao helenistički polis, a tim nastojanjima je došao kraj 168. godine p. n. e. sa Makabejskim ustankom vođenim od strane Matatijaa, velikog sveštenika, i njegovih pet sinova. Potom je uspostavljeno Hasmonejsko kraljevstvo (152. godine p. n. e.) sa glavnim gradom Jerusalimom[21].

Jevrejsko-rimski ratovi[uredi]

Kako je Rim postajao snažniji postavio je Iroda za marionetskog kralja. Irod je dao sebi zadatak razvoja i ulepšavanja grada. Gradio je palate, kule i zidove, a i proširio je Hram. Za vreme Irodove vladavine površina koju je Hram zauzimao se udvostručila[15][22] [23]. U 6. godini nove ere Jerusalim i okolina su došli pod direktnu vlast Rima kao provincija Judeja[24] a Irodovi naslednici su ostali kraljevi Judeje do 96. godine. Rimska vlast nad Jerusalimom i okolinom bola je uzdrmana Prvim jevrejsko-rimskim ratom, koji je doveo i do uništenja Hrama 70. godine. Grad je još jednom imao funkciju glavnog grada tokom trogodišnje bune poznate kao ustanak bar Kohbe, započet 132. godine ne. Rimljani su ugušili i taj ustanak 135. godine ne. Imperator Hadrijan je potom romanizovao grad, preimenovavši ga u Aelia Capitolina[25], i zabranio Jevrejima ulazak. Takođe je preimenovao provinciju Judeju nakon pokušaja Filistinaca da ponovo judaiziraju zemlju[26][27]. Zabrana ulaska Jevrejima u grad je trajala sve do 4. veka.

U pet vekova nakon Bar Kohbinog ustanka grad je menjao ime, prvo pod Rimljanima potom pod Vizantijom. Tokom četvrtog veka, rimski imperator Konstantin Veliki izgradio je određeni broj hrišćanskih građevina poput Bazilike Svetoga groba. Jerusalim je dostigao maksimum populacije na kraju perioda Drugog hrama: grad je ležao površini od 2 km2 i brojao 200.000 stanovnika[26][28]. Nakon Konstantina Velikog pa sve do 7. veka Jevreji su bili istjerani iz Jerusalima[29].

Rimsko - Persijski ratovi[uredi]

U rasponu nekoliko decenija, Jerusalim je prelazio iz rimskih ruku u persijske i još jednom se vratio pod rimsku vlast. U napredovanju Sasanid Hozroje II na Vizantijsku teritoriju (početkom sedmog veka), napredujući kroz Siriju, sasanidski generali Šahrabaraz i Shahin napadali su Jerusalim (persijski: Dej Houdkh). Oni su bili potpomagani od strane Jevreja u Palestini, koji su ustali protiv Vizantije[30].

U opsadi Jerusalima (614. godine), nakon 21 dana nemilosrdnog rata, Jerusalim je osvojen. Vizantijske hronike su navele kako su Sasanidska vojska i Jevreji zaklali desetine hiljada Hršćana u gradu, epizoda koja je predmet mnogih rasprava među istoričarima. Grad je ostao u rukama Sasanida nekih petnaest godina, dok ga Vizantijski car Heraklije nije zauzeo 629. godine[30].

Arapska vladavina[uredi]

Jerusalim se smatra trećim najsvetijim gradom za Islam nakon Meke i Medine. Među muslimanima ranijeg doba bio je poznat kao Bayt al-Maqdes, kasnije je postao poznat kao al-Quds al-Sharif. Godine 638. islamski Halifat je proširio vlast na Jerusalim[31]. Sa arapskim osvajanjem, Jevrejima je dozvoljen povratak u grad [32]. Halifa Omer potpisao je ugovor s monofizitskim hrišćanskim patrijarhom Sofronijem Jerusalimskim, uveravajući ga da su hrišćanska sveta mesta i stanovništvo zaštićeni pod muslimanskom vlašću[33]. Tada je Omer odbio da se moli u crkvi, tako da naredne generacije muslimana ne bi zahtevale da se crkve pretvore u džamije. On se molio izvan crkve, gde je sagrađena Omerova džamija koja stoji i danas. Prema Galilejskom biskupu Arkulfu, koji je živeo u Jerusalimu 679 - 688. godine, Omerova džamija je pravougaona drvena struktura izgrađena preko ruševina koja bi mogla primiti 3.000 vernika[34]. Kada su muslimani prvi put došli u Bayt al-Maqdes, tražili su mesto Daleke Svete džamije (Al-Mesdžid Al-Aqsa) što je spomenuto u Kur'anu i hadisu. Pronašli su mesto puno smeća, očistili ga i nakon toga počeli koristiti za molitve. Omejadski halifa, Abd al-Malik naručio je izgradnju Kupole na steni u kasnom VII veku[35]. U X veku istoričar al-Mukvadasi piše da je Abd al-Malik izgradio svetilište, koje bi se moglo takmičiti po raskoši sa Jerusalimskim monumentalnim crkavama[34].

Turska vladavina[uredi]

Godine 1516. su Osmanlije pod vođstvom sultana Selima I pobedili su Mameluke u Siriji. U daljim napadima su Osmanlije osvojile i Egipat i Arabiju. Jerusalem je dobio status osmanlijskog Sandžaka. Prva dekade turske vladavine su donele Jerusalemu napredak.

Sultan Sulejman I je posle osvajanja Jerusalema obnovio gradske zidine i citadelu (tvrđavu). Obe se danas nalaze pod zastitom kao spomenici kulture i stoje na listi UNESCO - Svetskog nasledja.

Posle 1535. je Sultan Sulejman je sagradio utvrđenja grada, koja i danas čine zidine grada. Visoke zidine grada su trebale označiti novu vladavinu Osmana. Jerusalem je između ostaloga i zbog toga dobio na značaju u vremenu koje sledi.

Dana 9. Decembra 1917 je osmalijski guverner je grad predao bez borbe Britancima, da ne bi oštetili istorijske delove grada. General Edmund Alenbi je toga dana umarširao u grad.

Geografija[uredi]

Klima[uredi]

Grad karakteriše Mediteranska klima, sa toplim suvim letima i hladnim kišnim zimama. Malo snega padne jednom do dva puta godišnje, s tim da svake tri do četiri godine dođe do veće snežne padavine. Januar je najhladniji mesec u godini, sa prosečnim temperaturama od oko 8 °C; a juli i august su najtopliji meseci u godini, sa prosečnim temperaturama od oko 23 °C. Temperaturne razlike tokom dana i noći su velike, tako da su noći u Jerusalimu nešto hladnije čak i tokom leta. Prosečne godišnje padavine iznose oko 590 mm kiše, uz najveći intenzitet između oktobra i maja.[36]

Najveća količina zagađenja vazduha dolazi od saobraćaja. Mnoge glavne ulice u gradu nisu predviđene za trenutni opseg saobraćaja, što dovodi do zakrčenja i povećanog izbacivanja ugljen-dioksida u vazduh. Industrijsko zagađenje je nešto manje, međutim emisije fabrika na izraelskoj mediteranskoj obali mogu vazdušnim putem dospjeti čak do Jerusalema i tako doprinijeti njegovom zagađivanju.

Klima (Jerusalim)
Pokazatelj \ Mesec .Jan. .Feb. .Mar. .Apr. .Maj. .Jun. .Jul. .Avg. .Sep. .Okt. .Nov. .Dec. .God.
Apsolutni maksimum, °C (°F) 23,4
(74,1)
25,3
(77,5)
27,6
(81,7)
35,3
(95,5)
37,2
(99)
36,8
(98,2)
40,6
(105,1)
44,4
(111,9)
37,8
(100)
33,8
(92,8)
29,4
(84,9)
26
(79)
44,4
(111,9)
Srednji maksimum, °C (°F) 11,8
(53,2)
12,6
(54,7)
15,4
(59,7)
21,5
(70,7)
25,3
(77,5)
27,6
(81,7)
29,0
(84,2)
29,4
(84,9)
28,2
(82,8)
24,7
(76,5)
18,8
(65,8)
14,0
(57,2)
21,5
(70,7)
Prosek, °C (°F) 9,1
(48,4)
9,5
(49,1)
11,9
(53,4)
17,1
(62,8)
20,5
(68,9)
22,7
(72,9)
24,2
(75,6)
24,5
(76,1)
23,4
(74,1)
20,7
(69,3)
15,6
(60,1)
11,2
(52,2)
17,5
(63,5)
Srednji minimum, °C (°F) 6,4
(43,5)
6,4
(43,5)
8,4
(47,1)
12,6
(54,7)
15,7
(60,3)
17,8
(64)
19,4
(66,9)
19,5
(67,1)
18,6
(65,5)
16,6
(61,9)
12,3
(54,1)
8,4
(47,1)
13,5
(56,3)
Apsolutni minimum, °C (°F) −6,7
(19,9)
−2,4
(27,7)
−0,3
(31,5)
0,8
(33,4)
7,6
(45,7)
11
(52)
14,6
(58,3)
15,5
(59,9)
13,2
(55,8)
9,8
(49,6)
1,8
(35,2)
0,2
(32,4)
−6,7
(19,9)
Količina padavina, mm (in) 133,2
(52,44)
118,3
(46,57)
92,7
(36,5)
24,5
(9,65)
3,2
(1,26)
0
(0)
0
(0)
0
(0)
0,3
(0,12)
15,4
(6,06)
60,8
(23,94)
105,7
(41,61)
554,1
(218,15)
Izvor: Izraelski meteorološki servis[37][38][39][40][41]

Stanovništvo[uredi]

Prema proceni, u gradu je 2011. živelo 801.000 stanovnika, od čega oko 62% Jevreja, 35% muslimana, 2% hrišćana i 2% ostalih.[42]

Kretanje broja stanovnika
1983. 1995. 2011.
428.716 617.042[43] 801.000

Iako je u antičko vreme Jerusalim bio velik grad, u kasnijem istorijskom periodu, posebno za vreme Osmanskog carstva, njegova veličina bila je znatno smanjena. Tako je 1844. godine Jerusalim imao svega 15510 stanovnika, od čega oko 7120 Jevreja, 5000 Muslimana i 3390 hrišćana [44] Po britanskom popisu iz 1922. godine, Jerusalim je imao 62.578 stanovnika, od čega 33.971 Jevreja, 13.413 muslimana i 14.669 hrišćana.

Sveti grad tri velike religije[uredi]

Jerusalim je jedinstven po tome što označava sveto mesto za tri vere: hrišćanstvo, judaizam i islam. Zidine starog grada opasuju prostor na kojem je začeta čitava današnja jevrejska, hrišćanska i muslimanska civilizacija. Na tom mestu nalaze se najznačajniji istorijski spomenici kao i mesta na kojima su se, po predanju, odigrali događaji opisani u svetim knjigama - Bibliji i Kuranu.

Veroispovesti[uredi]

U Jerusalimu deluje veliki broj religijskih zajednica i pokreta. Misionarstvo je zabranjeno u celom Izraelu.

Najbrojnija verska zajednica u gradu su jevreji. Ovde su više nego u ostatku Izraela prisutni ultraortodoksni (ne-cionisti) i ortodoksni jevreji (cionisti).

Od islamskih zajednica zastupljeni su suniti, šiiti, alaviti i druzi.

Hrišćanske crkve koje deluju u Jerusalimu su: Grčka pravoslavna crkva, Ruska pravoslavna crkva, Gruzijska pravoslavna crkva, Sirijska pravoslavna crkva, Melkitska grkokatolička crkva, Starokatolička crkva, Rimokatolička crkva, Luteranska crkva, Anglikanska crkva, Jermenska apostolska crkva i Etiopska pravoslavna crkva.

Zid plača
Kupola na Steni

Statistički godišnjak grada Jerusalima govori da u gradskom području postoje 1204 sinagoge, 158 crkava i 73 džamije.[45] Neke lokacije, poput prostora gde se nekada nalazio Jerusalimski hram, su često povod za sukobe.

Judaizam[uredi]

Od 10. veka pre nove ere Jerusalim je za jevreje sveto mesto na kome se nalazio Solomonov i Drugi jerusalimski hram. U Starom zavetu Jerusalim se pominje 632 puta. Ovaj grad se stalno pominje kao mesto gde se objavljuju biblijska Božja proročanstva i zapovesti. Ovo je posebno karakteristično za knjige proroka Danijela, Jeremije, Isaije, Jezekilja, Zaharija i za psalme. Jedno od najposećenijih mesta u Jerusalimu je ostatak Solomonovog hrama- Jerusalimski Hram, Zapadni zid, nama poznatiji kao Zid plača. Jevreji iz celog sveta dolaze da se mole ispred ovog zida ostavljajući poruke na hartiji u pukotinama zida. Ovde se mole i hasidi - vernici sa dugačkim zulufima, crnom bradom, u crnim odorama i sa šeširima koji liče na cilindre. Značajna mesta za Jevreje su, pored Zapadnog zida, još i Davidov i Solomonov grob.

Hrišćanstvo[uredi]

Za hrišćane je Jerusalim sveti grad jer je to mesto gde je Isus Hristos mučen, razapet i vaskrsao. Jerusalim se pominje u Novom zavetu više od 100 puta. Po biblijskom verovanju, Isus je ovde donesen ubrzo posle rođenja, tu je kasnije isterao trgovce i menjače novca iz hrama, i tu je večerao sa apostolima. Neposredno izvan drevnog Jerusalima (verovatno mesto je danas unutar grada), Isus je raspet i sahranjen. Hrišćanski hodočasnici i turisti posećuju ulicu kojom je Hristos prošao kada je vođen na pogubljenje. Njeno ime je Via Dolorosa, što znači „Put bola“. U ulici su označena mesta na kojima je Isus padao noseći krst. Danas se tu nalazi pijaca. Na brdu Golgota, gde je razapet Hristos, danas se nalazi Crkva Vaskrsenja Hristovog (Crkva Svetog Groba), a u rupu u zemlji u koju je bio poboden krst posetioci stavljaju ruke.

Islam[uredi]

Za razliku od Biblije i Tanaha, Kuran nijednom ne pominje Jerusalim. Ipak, ovaj grad se tradicionalno smatra trećim najsvetijim mestom u islamu, posle Meke i Medine. Za pripadnike muslimanske vere značajna je džamija Al Aksa ispred koje se nalazi kamen sa otiscima kopita Muhamedovog konja. Predanje kaže da je konj svoje otiske u njemu ostavio neposredno pre nego što se Muhamed vazneo u nebo, gde se pridružio ostalim prorocima islama.

Stari grad[uredi]

Stari grad u Jerusalimu predstavlja stari deo grada Jerusalima, koji je utvrđen zidinama koje je poslednji put podigao Sulejman Veličanstveni. Prostire se na površini od 0.9 km² modernog grada Jerusalima.

Unutar Starog grada se nalaze neke od najvažnijih verskih obeležja: Hramovna gora i Zid plača (za jevreje), Hram Vaskrsenja Hristovog (za hrišćane), i Kupola na steni i džamija Al-Aksa (za muslimane).

Stari grad je tradicionalno podeljen u četiri nejednaka dela, a današnji nazivi su uvedeni tek u 19. veku.

Danas je Stari grad u Jerusalimu, podeljen na:
  • Muslimansku četvrt
  • Hrišćansku četvrt
  • Jevrejsku četvrt
  • Jermensku četvrt

Na zidinama Starog grada su u početku postojale četiri porte (kapije), kasnije jedanaest, od kojih je danas otvoreno sedam porti (kapija) na Starom gradu.

Privreda[uredi]

Kroz istoriju, jerusalemska ekonomija se uglavnom oslanjala na priliv religijskih hodočasnika, s obzirom da je grad bio daleko od glavnih luka Jafe i Gaze[46]. Danas grad bileži porast poseta stranih turista koji uglavnom posećuju Zapadni zid i stari grad. Ipak u zadnjih pola veka postalo je jasno da se razvoj gradske ekonomije ne može zasnivati isključivo na njegovom religioznom značaju.

Transport i komunikacije[uredi]

Aerodrom koji je najbliži gradu je Atarot aerodrom, i on je bio korišten za domaće letove do 2001. godine. Nakon toga je preuzet od strane Izraelskih oružanih snaga (zbog nemira u Ramalahu i na Zapadnoj Obali). Svi letovi s Atarota su preusmjereni na Međunarodni aerodrom Ben Gurion, najveći izraelski aerodrom (opslužuje devet miliona putnika godišnje).

Jerusalimska Centralna autobuska stanica

Egged Bus Cooperative, druga po veličini autobuska kompanija na svetu[47], opslužuje najveći broj lokalnih i vangradskih vožnji sa Centralne autobuske stanice (na Jafa cesti). Godine 2008. lokalni autobusi, taksi vozila i privatna vozila su bili jedini oblici prevoza u gradu. U planu je gradnja Jerusalimske željeznice, novog transportnog sistema. Očekuje se da će ova željeznica moći da prevozi do 200.000 osoba dnevno, sa 24 stajališta. Drugi projekt u toku je nova brza željeznička linija od Tel Aviva do Jerusalima.

Begin Expressway je jedna od najvažnijih jerusalemskih tranzitnih ruta; započinje na zapadu, spajajući se na severu sa Rutom 443. (koja se pruža prema Tel Avivu). Ruta 60. ide kroz centar grada blizu Zelene linije između Istočnog Jerusalema i Zapadnog Jerusalema. U izgradnji su delovi 35-kilometarskog "prstena" oko grada koji ima za cilj efikasnije povezivanje predgrađa. Istočna polovina projekta je planirana još krajem 1990-tih, međutim reakcije na taj plan su još uvek različite.

Obrazovanje[uredi]

Jerusalem je dom nekoliko prestižnih univerziteta koji nude predavanja na hebrejskom, arapskom i engleskom. Jedan od njih, osnovan 1925. godine, Hebru univerzitet Jerusalima (u daljem tekstu: Hebrejski univerzitet) je bio rangiran u najboljih stotinu škola u svetu[48]. Upravni odbor Univerziteta je uključivao neka poznata imena poput Alberta Ajnštajna i Sigmunda Frojda. Univerzitet je dao nekoliko dobitnika Nobelove nagrade, poput Avrama Herške, Davida Grosa i Danijela Kanemana. Jedan od najbitnijih delova univerziteta je Jevrejska nacionalna i univerzitetska biblioteka (Jewish National and University Library) koja sadrži preko pet miliona knjiga. Biblioteka je otvorena 1892. godine, tri decenije pre osnivanja Univerziteta, i to je jedno od mesta sa najvećim izborom literature sa jevrejskom tematikom. Danas je ona i glavna biblioteka univerziteta i nacionalna i univerzitetska biblioteka Izraela. Hebrejski univerzitet ima tri kampusa u Jerusalemu (u Skopskoj gori, u Giv'at Ram i medicinski kampus u bolnici Hadassah Ein Kerem.

Kampus Hebrejskog univerziteta u Skopskoj gori

Al-Kuds univerzitet je osnovan 1984. godine i namenjen je uglavnom Arapima i Palestincima. Opisuju se kao „jedini arapski univerzitet u Jerusalimu“[49]. Al-Kuds univerzitet je smešten u jugoistočnom delu grada i poseduje kampus veličine oko 190.000 kvadratnih metara. Jerusalemska akademija muzike i plesa i Bezalel akademija umetnosti i dizajna su smeštene u kampusima Hebrejskog Univerziteta.

Jerusalimski koledž tehnologije, osnovan 1969. godine, kombinuje nastavu iz stručnih oblasti sa programom jevrejskih nauka[50]. To je jedna od mnogih škola u Jerusalimu, od osnovne škole naviše, koje kombinuju sekularnu i versku nastavu. Veliki broj verskih obrazovnih institucija postoji u gradu, a najveća od njih je Mir ješiva. U školskoj 2003—2004. godini bilo je oko 8.000 učenika u dvanaestogodišnjim školama (kombinacija naše osnovne i srednje škole) u gradu. Da bi privuklo više studenata na fakultete, grad je počeo sa ponudom specijalnih programa sa finansijskim podsticajima i pomoći kod plaćanja rente (studentima koji iznajmljuju apartmane u stambenom delu grada).

Izrael se često kritijue zbog toga što ne nudi jednako kvalitetan obrazovni program za studije na arapskom jeziku u poređenju sa programima na hebrejskom jeziku[51]. Dok su mnoge škole u pretežno arapskom delu Jerusalima pretrpane, Jerusalimska opština gradi veliki broj škola u drugim delovima grada. U martu 2007. izraelska Vlada je odobrila novi petogodišnji plan za gradnju novih 8.000 učionica u gradu, od toga 40% u arapskom delu, a 28% u Haredi delu. Za ovaj Projekt je predviđen budžet od 4,6 milijardi šekela. U 2008. godini, jevrejski filantropi iz Velike Britanije su donirali 3 miliona dolara za izgradnju škola u arapskom delu Jerusalema. Inače programi škola na arapskom jeziku se u većem delu podudaraju sa programima škola na hebrejskom jeziku, tako da imaju i određene predmete jevrejske tematike.

Galerija[uredi]

Panorama[uredi]

Panorama Jerusalima, pogled sa Maslinove gore

Reference[uredi]

  1. „40th Anniversary of the Reunification of Jerusalem”. Israel Ministry of Foreign Affairs. 2007-05-16. Pristupljeno 19. 5. 2007. 
  2. Jewish Virtual Library - Timeline for the History of Jerusalem
  3. Kollek, Teddy (1977). "Afterword". in John Phillips. A Will to Survive - Israel: the Faces of the Terror 1948-the Faces of Hope Today. Dial Press/James Wade. "about 225 acres (0.91 km2)"
  4. Jewish Virtual Library United Nations Security Council Resolution 252
  5. Resolution 298 of 25 September 1971
  6. Segal, Jerome M. - Negotiating Jerusalem 1997
  7. "Timeline for the History of Jerusalem". Jewish Virtual Library. American-Israeli Cooperative Enterprise. Retrieved on 2007-04-16
  8. Freedman, David Noel (2000-01-01). Eerdmans Dictionary of the Bible. Wm B. Eerdmans Publishing. ISBN 978-0-8028-2400-4. 
  9. 9,0 9,1 Freedman (2000). стр. 694–695.
  10. Killebrew Ann E. "Biblical Jerusalem: An Archaeological Assessment" in Andrew G. Vaughn and Ann E. Killebrew, eds., "Jerusalem in Bible and Archaeology: The First Temple Period" (SBL Symposium Series 18; Atlanta: Society of Biblical Literature,) 2003
  11. Shalem, Yisrael (1997-03-03) "History of Jerusalem from Its Beginning to David". Jerusalem: Life Throughout the Ages in a Holy City. Bar-Ilan University Ingeborg Rennert Center for Jerusalem Studies. Retrieved on 2007-01-18
  12. the original name URU URU salem KI in Akkadian, found listed in the Amarna letters when it was still a fortified well of the Egyptians and ruled by Abi Heba meant city of peace
  13. Greenfeld (2005). str. 32.
  14. "Timeline" City of David. Ir David Foundation. Retrieved on 2007-01-18
  15. 15,0 15,1 Michael, E.; Rusten, Sharon O.; Comfort, Philip; Elwell, Walter A. (2005). The Complete Book of When and Where: In The Bible And Throughout History. Tyndale House Publishers, Inc. стр. 20—1,67. ISBN 978-0-8423-5508-7. 
  16. Merling, David (1993-08-26). "Where is the Ark of the Covenant?" Andrew's University. Retrieved on 2007-01-22.
  17. Jerusalem: Illustrated History Atlas Martin Gilbert, Macmillan Publishing, New York, (1978). стр. 11
  18. Zank, Michael. "Capital of Judah I (930–722)" Boston University. Retrieved on 2007-01-22.
  19. {Sicker, Martin (2001). Between Rome and Jerusalem: 300 Years of Roman-Judaean Relations. Praeger Publishers. ISBN 978-0-275-97140-3. 
  20. Zank, Michael. "Center of the Persian Satrapy of Judah (539–323)" Boston University. Retrieved on 2007-01-22.
  21. Schiffman, Lawrence H. (1991). From Text to Tradition: A History of Second Temple and Rabbinic Judaism. Ktav Publishing House. стр. 60—79. ISBN 978-0-88125-371-9. 
  22. Har-el, Menashe. This Is Jerusalem. Canaan Publishing House.
  23. Zank, Michael. "The Temple Mount" Boston University. Retrieved on 2007-01-22.
  24. Crossan (1993). str. 92.
  25. Lehmann, Clayton Miles. "Palestine: People and Places". The On-line Encyclopedia of the Roman Provinces. The University of South Dakota. http://www.usd.edu/erp/Palestine/people&p.htm. Retrieved on 2007-04-18.
  26. 26,0 26,1 Lehmann, Clayton Miles (2007-02-22). "Palestine: History". The On-line Encyclopedia of the Roman Provinces. The University of South Dakota. http://www.usd.edu/erp/Palestine/history.htm. Retrieved on 2007-04-18.
  27. Cohen, Shaye J. D. (1996). "Judaism to Mishnah: 135–220 C.E". in Hershel Shanks. Christianity and Rabbinic Judaism: A Parallel History of their Origins and Early Development. Washington DC: Biblical Archaeology Society. стр. 196.
  28. Har-el, Menashe. This Is Jerusalem. Canaan Publishing House.
  29. Zank, Michael. "Byzantian Jerusalem". Boston University. http://www.bu.edu/mzank/Jerusalem/p/period3-2.htm. Retrieved on 2007-02-01.
  30. 30,0 30,1 Conybeare, Frederick C. (1910). The Capture of Jerusalem by the Persians in 614 AD. English Historical Review 25. стр. 502–517.
  31. Gilbert, Martin (1978). Jerusalem: Illustrated History Atlas. New York: Macmillan Publishing. стр. 7. 
  32. Gil, Moshe (1997). A History of Palestine, 634–1009. Cambridge University Press. стр. 70—71. ISBN 978-0-521-59984-9. 
  33. Runciman, Steven (1951). A History of the Crusades: The First Crusade and the Foundation of the Kingdom of Jerusalem. Penguin Books. стр. 3—4. ISBN 978-0-521-34770-9. 
  34. 34,0 34,1 Shalem, Yisrael. "The Early Arab Period – 638–1099". Ingeborg Rennert Center for Jerusalem Studies, Bar-Ilan University. Приступљено 2008-07-20.
  35. Hoppe, Leslie J. (2000). The Holy City: Jerusalem in the Theology of the Old Testament. Michael Glazier Books. стр. 15. ISBN 978-0-8146-5081-3. 
  36. The Weather Channel
  37. „Long Term Climate Information for Israel”. 2016. (hebrejski)
  38. „Record Data in Israel”. (hebrejski)
  39. „Temperature average”. Israel Meteorological Service. Pristupljeno 8. 12. 2011. (hebrejski)
  40. „Precipitation average”. Pristupljeno 12. 7. 2011. (hebrejski)
  41. „BBC Weather – Jerusalem”. BBC Weather. 
  42. http://www.cbs.gov.il/population/new_2009/table3.pdf
  43. Izraelski centralni biro za statistiku: Popisi stanovništva 1983. i 1995., Pristupljeno 4. 5. 2013.
  44. Ernst-Gustav Schultz, Prussian consul Harrel and Stendel, 1974
  45. Guinn (2006). str. 142.
  46. Dumper, Michael (1996-04-15). The Politics of Jerusalem Since Columbia University Press. 1967. ISBN 978-0-231-10640-5. стр. 207–10.
  47. Solomon, Shoshanna (2001-11-01). "Facets of the Israeli Economy – Transportation". Israel Ministry of Foreign Affairs
  48. Times Higher Education
  49. "Urgent Appeal" by Genevieve Cora Fraser*
  50. JCT stranica
  51. Summary. Second Class Discrimination Against Palestinian Arab Children in Israel's Schools. Human Rights Watch. September 2001

Литература[uredi]

  • Gilbert, Martin (1978). Jerusalem: Illustrated History Atlas. New York: Macmillan Publishing. стр. 7. 
  • Crossan, John Dominic (1993). The Historical Jesus: the life of a Mediterranean Jewish peasant. San Francisco: HarperCollins. стр. 92. ISBN 978-0-06-061629-8. 
  • Schiffman, Lawrence H. (1991). From Text to Tradition: A History of Second Temple and Rabbinic Judaism. Ktav Publishing House. стр. 60—79. ISBN 978-0-88125-371-9. 
  • Sicker, Martin (2001). Between Rome and Jerusalem: 300 Years of Roman-Judaean Relations. Praeger Publishers. ISBN 978-0-275-97140-3. 
  • Michael, E.; Rusten, Sharon O.; Comfort, Philip; Elwell, Walter A. (2005). The Complete Book of When and Where: In The Bible And Throughout History. Tyndale House Publishers, Inc. стр. 20—1,67. ISBN 978-0-8423-5508-7. 
  • Greenfeld, Howard (2005). A Promise Fulfilled: Theodor Herzl, Chaim Weizmann, David Ben-Gurion, and the Creation of the State of Israel. Greenwillow. стр. 32. ISBN 978-0-06-051504-1. 
  • Freedman, David Noel (2000-01-01). Eerdmans Dictionary of the Bible. Wm B. Eerdmans Publishing. ISBN 978-0-8028-2400-4. 
  • Guinn, David E. (2006). Protecting Jerusalem's Holy Sites: A Strategy for Negotiating a Sacred Peace. Cambridge University Press. стр. 142. ISBN 978-1-139-45912-9. 
  • Cheshin, Amir S.; Hutman, Bill; Melamed, Avi (1999). Separate and Unequal: the Inside Story of Israeli Rule in East Jerusalem. Harvard University Press. ISBN 978-0-674-80136-3. 
  • Cline, Eric Jerusalem Besieged: From Ancient Canaan to Modern Israel. Ann Arbor: University of Michigan Press. 2004. ISBN 978-0-472-11313-2.
  • Collins, Larry; La Pierre, Dominique (1988). O Jerusalem!. New York: Simon and Schuster. ISBN 978-0-671-66241-7. 
  • Gold, Dore The Fight for Jerusalem: Radical Islam, The West, and the Future of the Holy City. International Publishing Company J-M, Ltd. 2007. ISBN 978-1-59698-029-7.
  • Köchler, Hans The Legal Aspects of the Palestine Problem with Special Regard to the Question of Jerusalem Vienna: Braumüller. 1981. ISBN 978-3-7003-0278-0.
  • The Holy Cities: Jerusalem produced by Danae Film Production, distributed by HDH Communications; 2006
  • Wasserstein, Bernard (2002). Divided Jerusalem: The Struggle for the Holy City. New Haven and London: Yale University Press. ISBN 978-0-300-09730-6. 
  • "Keys to Jerusalem: A Brief Overview", The Royal Islamic Strategic Studies Center, Amman, Jordan, 2010. http://www.rissc.jo/docs/J101-10-10-10.pdf
  • Simon Sebag Montefiore Jerusalem: The Biography, London: Weidenfeld and Nicolson. 2011. ISBN 978-0-297-85265-0.
  • Young, Robb A (2012) Hezekiah in History and Tradition Brill Global Oriental Hotei Publishing, Netherlands


Spoljašnje veze[uredi]