Josif Pančić

S Vikipedije, slobodne enciklopedije
Josif Pančić
Panc.JPG
Josif Pančić
Rođenje(1814-04-17)17. april 1814.
Ugrini kod Bribira, Austrijsko carstvo
Smrt8. mart 1888.(1888-03-08) (73 god.)
Beograd, Kraljevina Srbija
Poljebotanika
Poznat pootkriću Pančićeve omorike

Josif Pančić (Ugrini kod Bribira, 17. april 1814Beograd, 8. mart 1888) bio je srpski lekar, botaničar i prvi predsednik Srpske kraljevske akademije.

Otkrio je novu vrstu četinara koja je po njemu nazvana Pančićeva omorika,[1] a po njemu je nazvan i najviši vrh Kopaonika (Pančićev vrh) na kome se nalazi mauzolej sa njegovim posmrtnim ostacima.

Biografija[uredi | uredi izvor]

Pančić je rođen u selu Ugrini kod Bribira, u Vinodolu (u to vreme Austrijsko carstvo, danas Hrvatska), u katoličkoj porodici kao četvrto dete Pavla i Margarite. Prema predanju, Pančići su poreklom iz Hercegovine i od davnina su se doselili u selo Ugrini, koje se nalazi na severnim ograncima Velebita u sastavu Vinodolske opštine.

Školovanje[uredi | uredi izvor]

Lazar Dokić, Jovan Žujović, Josif Pančić (snimljeno 1883. godine).

Roditelji su mu bili siromašni, a stric mu je bio arhiđakon u Gospiću, te ga je on uzeo sebi i starao se o njegovom školovanju . Osnovnu školu završio je u Gospiću u Lici, a gimnaziju u Rijeci. Josif je iz Rijeke prešao u Zagreb (1830) da bi nastavio školovanje u visokoj školi Regia Academica Scientiarum. U dodiru sa nekim Mađarima saznao je da u Pešti postoji Medicinski fakultet, na kome se u to vreme održavala i nastava iz prirodnih nauka. Pančić je završio medicinski fakultet u Pešti i postao doktor medicine 7. septembra 1842. godine izradivši tezu Taxilogia botanica, koju je posvetio svome stricu Grguru. Tokom studija u Pešti morao je da se izdržava, dajući privatne časove iz francuskog i italijanskog jezika. To mu je odnosilo mnogo vremena i usled toga se njegovo studiranje proteglo na 10 godina.

Služba[uredi | uredi izvor]

Pančić nije želeo da stupi u državnu službu i rešio je da radi privatno kao lekar. Od lekarske prakse nije mogao da se prehranjuje, jer nije imao dovoljno pacijenata, koji su većinom bili siromašni. Proveo je dve godine u Ruksbergu u Banatu, gde je se bavio i vaspitanjem dece vlasnika tamošnjih rudnika Hofmanova. Za to vreme je upoznao floru Banata, obišao je i Deliblatsku peščaru i peo se na Karpate, a u rudnicima je naišao na mnoge interesantne stene i minerale. Prikupio je dosta interesantnih biljaka iz flore Banata.

Posle dve godine otišao je u Liku da poseti svoga strica i dobrotvora Grgura i brata Matu. Tu je pravio izlete po okolini, peo se na Velebit i prikupio dosta biljaka iz flore Primorja.

Odatle se uputio u Beč da dovrši odredbu svoga herbara, koji je oko Pešte, Budima, i po Erdeljskim i Banatskim Alpima sakupio, a ujedno i da bolje Jestastvenicu prouči. U bečkom Prirodnjačkom muzeju je proučio i odredio svoje prikupljene biljke, a u isto vreme je pratio i predavanja čuvenog botaničara Endlera. U Beču se zadržao godinu dana. Baveći se u Beču on se upoznao sa Miklošićem i Vukom Karadžićem; Vuk ga uputi u Srbiju da stupi u državnu službu. Čekajući da Vuk dobije novčanu pomoć od Rusije (a koju na kraju nije ni dobio), Pančić je gotovo bio na izmaku svoga novca i to je priznao Vuku. Vuk mu je tada savetovao da odmah krene u Srbiju i da traži postavljenje u Užicu.

Pančić je poslušao Vuka i došao u Srbiju u maju 1846. godine za vreme vladavine kneza Aleksandra Karađorđevića. Ali, kako je Vuk imao u Srbiji i dosta neprijatelja, njegova preporuka nije vredela ništa, pa je čak zbog toga i zbog želje da bude postavljen u Užicu, u čijoj se okolini skrivao veliki broj protivnika Karađorđevića, Pančić postao sumnjiv i nije mogao da dobije to mesto. Čekajući na postavljenje, obilazio je užički kraj, i bavio se izučavanjem biljnog sveta.

Pančić je gotovo ostao bez sredstava za život i dok je razmišljao da se vrati, dobio je poziv od Avrama Petronijevića, ministra inostranih poslova, koji je imao fabriku stakla u neposrednoj okolini Jagodine u Belici, da se privremeno primi za lekara u tome mestu i da kao lekar radi na suzbijanju zaraze trbušnog tifusa, koja se širila među radnicima fabrike. Pančić je pristao, bio na toj dužnosti pola godine i sa uspehom je završio svoj posao.

Baveći se tamo on se upozna sa letnjom i jesenjom florom Jagodine, Belice i Crnoga Vrha. Stanovnici Jagodine su zavoleli Pančića kao savesnog lekara i plemenitog čoveka i kada je Pančiću ponuđeno mesto za fizikusa u Negotinu, Jagodina je tražila da zadrži Pančića. U tome je i uspela i Pančić je u februaru 1847. godine postavljen za kontraktualnog lekara i fizikusa jagodinskog okruga, ali prethodne godine započeta ispitivanja nastavio je, obišavši Temnić, Levač u okolini Oparića (i Preveško jezero) i manastir Ljubostinje. Oko polovine juna otišao je u Aleksinačku Banju, odakle se prvi put popeo na Rtanj i Ozren. Iste godine je zatražio otpust iz austrougarskog podanstva i zatražio prijem u srpsko podanstvo.

Krajem iste godine dobio je premeštaj u Kragujevac i postavljen je na upražnjeno mesto za privremenog okružnog lekara 12. novembra 1847. godine. Za vreme boravka u Jagodini Pančić je odlazio i u Ćupriju i tu je upoznao Ljudmilu, ćerku barona inženjera Kordona, koju je zatim kao lekar u Kragujevcu isprosio i u januaru 1849. godine se venčao u pravoslavnoj crkvi u Ćupriji.

Profesor prirodnih nauka[uredi | uredi izvor]

Iduće godine, 8. januara 1850. godine primljen je za člana Društva srpske slovesnosti, a y 1853. godine je postavljen za profesora prirodnih nauka u Liceju, najpre za kontraktualnog profesora, a kada je 1854. godine primljen u srpsko podanstvo, dr Josif Pančić je postavljen za redovnog profesora u Liceju. Primljen je za člana Društva srpske slovesnosti i postavljen je za profesora u Liceju, iako do tada nije, sem doktorske disertacije, imao nijedan publikovan naučni rad. Postavljen je za profesora samo na osnovu saznanja i uverenja da je on najbolji poznavalac flore Srbije. Osnovao je Beogradsku botaničku baštu 1874. godine.

Selo Đurići na planini Tari, mesto gde je Pančić otkrio omoriku

Pančićeva omorika[uredi | uredi izvor]

Pančićeva omorika

Godine 1855. Pančić je prvi put čuo da u Zapadnoj Srbiji postoji posebna vrsta četinara - omorika. Deset godina kasnije je dobio dve njene grane. Trebalo je da prođe još deset godina da na planini Tari, u zaseoku Đurići, 1. avgusta 1877. (Prema nekim izvorima 1875.?). pronađe do tada nepoznati četinar - omoriku koja je po njemu dobila ime - Pančićeva omorika (Picea omorika (Pančić) Purkyne) Tokom svoga višegodišnjeg rada otkrio je 102 i opisao oko 2.500 biljnih vrsta. U Liceju i docnije u Velikoj školi Pančić je ostao do kraja života.

Po njemu je nazvana i Pančićeva potočarka.

Pančićev vrh - mauzolej

Značajna dela[uredi | uredi izvor]

Pančićevo najznačajnije pisano delo je prvi opis flore Srbije: Flora kneževine Srbije (Flora Principatus Serbiae). Ili vaskularne biljke, koje u Srbiji divlje rastu.[2] Knjiga je izašla iz štampe 1874. godine, a 1884. izdati su njeni dodaci (Additamenta).[3] Knjiga je doživela bezbroj posmrtnih izdanja. Iako je bio naučnik, način pisanja J. Pančića bio je svima razumljiv, i literarno veoma lep.

Ostala značajnija dela:

  • Živi pesak u Srbiji i bilje što na njemu raste, 1863.[4]
  • Flora u okolini Beogradskoj, 1865.[5]
  • Ptice u Srbiji, 1867.
  • Šumsko drveće i šiblje u Srbiji, 1871.
  • Ortoptere u Srbiji, 1883.
  • Ribarstvo u Srbiji, 1886.

Smrt i sahrana[uredi | uredi izvor]

Spomenik Josifu Pančiću na ulazu u Botaničku Baštu Jevremovac u Beogradu
Josif Pančić, spomenik u Akademskom parku na Studentskom trgu u Beogradu

Kada je Josif Pančić trebalo da bude izabran za člana Državnog saveta u Srbiji, nije ispunjavao osnovni (birokratski) uslov. Nije imao do tada ni jednu nepokretnost u državi. Zbog toga mu je u nepokretnu imovinu pribeležena zidana grobnica koju je sebi podigao na groblju kod crkve Sv. Marka u Beogradu.[6]

Pančić je umro 25. februara/8. marta 1888. godine usred rada, vedar, svestan i prilježan. Predgovor za „Botaničku baštu“ dovršio je nekoliko dana pre smrti. „Prvenac Balkanskog poluostrova“ radio je i za vreme bolovanja.

Prema jednom novinskom napisu iz 1940, želeo je da ga sahrane na Suvom rudištu, najvišem vrhu Kopaonika, a što je palo u zaborav u učenim krugovima, za razliku od "narodnog pesnika" koji je to zabeležio u stihovima.[7] Pančićev vrh, najviši vrh na planini Kopaonik, dobio je ime po poznatom srpskom botaničaru Josifu Pančiću. Na ovom vrhu se nalazi njegov mauzolej gde je prenesen 1951. godine.[8]

Učena društva[uredi | uredi izvor]

Ramonda nathaliae, primjerak iz Pančićevog herbarijuma

Bio je član u sledećim učenim društvima:

Dopisni član:

Odlikovanja[uredi | uredi izvor]

Po njemu su nazvani OŠ „Josif Pančić” Čukarica, Šablon:Poljoprivredna škola „Josif Pančić” Pančevo i Pančićev park.

Reference[uredi | uredi izvor]

  1. ^ "Težak", Beograd 1. januar 1886.
  2. ^ Josif Pančić (1874): Flora kneževine Srbije (Flora Principatus Serbiae). Prvo izdanje: Državna štamparija u Beogradu
  3. ^ Pančić, Josif (1976). Flora Kneževine Srbije: Dodatak flori Kneževine Srbije. Srpska Akad. Nauka i Umetnosti. 
  4. ^ Pančić, Josif - Živi pesak u Srbiji i bilje što na njemu raste – za listanje na stranici Digitalne Biblioteke Matice srpske.
  5. ^ Pančić, Josif - Flora u okolini beogradskoj – za listanje na stranici Digitalne Biblioteke Matice srpske.
  6. ^ "Kolo", Beograd 28. avgusta 1943.
  7. ^ "Politika", 26. dec. 1940
  8. ^ Neispunjeni zavet Josifa Pančića („Večernje novosti“, 23. februar 2014)
  9. ^ "Težak", Beograd 31. decembar 1888.

Spoljašnje veze[uredi | uredi izvor]


Prethodnik:
Stojan Marković
Rektor Velike škole
18681875.

Naslednik:
Emilijan Josimović
Prethodnik:
-
Predsednik Srpske kraljevske akademije
18871888.
Naslednik:
Čedomilj Mijatović