Pirot

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na navigaciju Idi na pretragu
Pirot
Pirot collage.jpg
Kolaž slika (Centar grada, Zgrada okružnog načelstva u Pirotu, Zgrada opštine, Pirotski grad, Muzej Ponišavlja Pirot, Spomenik poginulima u Drugom srpsko-turskom ratu, Zgrada Zavoda za zapošljavanje u Pirotu, Gradska fontana)
Grb
Grb
Administrativni podaci
Država  Srbija
Upravni okrug Pirotski
Grad Pirot
Stanovništvo
Stanovništvo
 — (2011) Pad 38.785
Geografske karakteristike
Koordinate 43°09′07″ SGŠ; 22°35′06″ IGD / 43.151833° SGŠ; 22.585° IGD / 43.151833; 22.585Koordinate: 43°09′07″ SGŠ; 22°35′06″ IGD / 43.151833° SGŠ; 22.585° IGD / 43.151833; 22.585
Vremenska zona UTC+1 (CET), leti UTC+2 (CEST)
Nadm. visina 367 m
Pirot na mapi Srbije
Pirot
Pirot
Ostali podaci
Poštanski broj 18300
18303
18308
Pozivni broj 010
Registarska oznaka PI

Pirot je grad u Pirotskom okrugu. Prema popisu iz 2011. bilo je 57.928 stanovnika na teritoriji grada sa okolnim naseljima, dok je u samom gradu bilo 38.785 stanovnika (prema popisu iz 2002. bilo je 40678 stanovnika).

Ime[uredi]

Sa dosta se sigurnosti može tvrditi da je Pirot izgrađen na prostoru rimskog Turesa, važne stanice između antičkog Naisa i Serdike. Na mestu Turesa je u vizantijskom periodu izgrađeno utvrđenje Kvimedava (Quimedava), dok grad u 12. veku pominje i arapski putopisac Idrisi kao Atrubi.[1]

Prvi pomen naziva Pirot potiče iz 1498. godine. Dubrovčani su ga takođe nazivali Pirot. Turski izvori Pirot nazivaju isključivo Šehirkej (Şehirköy), dok su strani putopisci najčešće koristili iskvarenu verziju turskog imena: Sareck, Schardiu, Zarchin.[2]

Istorija[uredi]

Grad dobija na važnosti pred kraj 14. veka, kao pogranična srpsko-bugarska tvrđava. No, pred Kosovsku bitku grad je porušen i više nikad nije stekao važnost jednog velikog utvrđenja.[1] Bertrandon de la Brokijer je u svom putopisu 1432. primetio da u gradu živi malo Turaka.[3]

Pirot je pao pod osmansku vlast 1444. godine. Osmanlije su tvrđavu sasvim zapustili, te je putopisci iz 16. veka, kao i Evlija Čelebija, opisuju kao propalu.[4] U kontrastu sa tvrđavom, putopisci 16. veka varoš Pirot opisuju kao izuzetno lepu. Pirotska varoš, kao i put prema Carigradu, bili su početkom osmanske vladavine premešteni sa brda Sarlaka u aluvijalnu ravan. Naselje je bilo znatne veličine, i od samog početka osmanske vlasti je bilo sedište nahije.[3] Po svoj prilici su muslimani bili većina ili bar u znatnom broju tokom ovog perioda. Vrlo je verovatno da je Pirot jedan od gradova u kojima je vršena kolonizacija muslimanskog stanovništva, pošto se u gradu pominju vakuf sultana Mehmeda (koji su činili Velika džamija i dućani), kao i derviši.[3]

Osim toga, Pirot je postao i znatno trgovačko središte: 1498. se u njemu pominju trojica dubrovačkih trgovaca. Prva dvojica, Radoje Stjepanović i Miliša Radičević, razvili su veliki posao u samom gradu u okviru sopstvene kompanije, imajući mnogo dužnika u gradu i okruženju, naročito u Dubočici. Treći, Miho Žila, radio je samostalno kao posrednik između Dubrovčana u Dubrovniku i Vidinu.[5]

Najverovatnije pred kraj 15. veka dobio je kraj hamam i karavansaraj. Francuski diplomata i putopisac Mišel Kikle zabeležio je da grad ima dva hana, a Evlija Čelebija da grad ima još 7 osnovnih škola, 2 mala hamama i 200 dućana. Prema defteru s početka vladavine sultana Sulejmana Zakonodavca, u gradu su postojala 4 mesdžida i 1 džamija. Još jedan mesdžid se pominje 1544, a 1570. i nova džamija izvesnog Iskender-bega. Popis iz 1544. i Evlija Čelebija takođe pominju mali drveni most na Nišavi sa jednim lukom. Prema putopisu Štefana Gerlaha, hrišćani nisu imali crkava, dok drugi putopisac, Džon Burburi, pominje tri crkve, od kojih je jedna ranije pripadala dominikancima.[6]

Prvi popis, s početka vladavine sultana Sulejmana Zakonodavca, pominje u gradu 142 muslimanska domaćinstva (od čega 40 novopreverenih) i 23 neoženjena muškarca, dok je hrišćana bilo 23 domaćinstva i 3 udovice. Popis iz 1544. pominje 164 muslimanska domaćinstva, dok je hrišćanskih bilo 26 i 1 neoženjeni muškarac. Popis iz 1570. pominje 197 muslimanskih kuća i 5 neoženjenih (od toga novopreverene 42 kuće), a 35 hrišćanskih kuća, uz 1 neoženjenog. Pred kraj 16. veka bilo je 141 kuća muslimana, uz 16 neoženjenih, i 74 hrišćanske kuće, uz 2 neoženjena. Uz njih je upisan i džemat Cigana muslimana, 9 kuća i 2 neoženjena. U 16. veku se broj mahala povećao sa 5 na 7, da bi po popisu 1637. pao na 6.[7]

U 16. veku zanatlije su bile isključivo muslimani. Pominju se sarači, kožari, potkivači, krojadži, nedžari, kasapi, maseri, kovači, šapudžije, mutapdžije, berberi, zlatari, obućari, sapundžije, bakali, čizmari i drvodelje. Među hrišćanima jednom su zabeleženi grnčar, kasapin i krojač. Prihodi od trgovine (ihtisab i izhar) iznosili su krajem 16. veka oko 1.000 akči. Ukupan prihod od varoši iznosio je tada 12.125 akči.[2]

U Pirotu se nalaze Zapis obrok Sveti Georgije 1847 (Pirot) i Zapis obrok Sveti prorok Ilija 1841 (Pirot).

Geografske odlike[uredi]

Grad Pirot se graniči sa četiri srpske opštine Dimitrovgrad, Knjaževac, Bela Palanka i Babušnica, kao i sa Bugarskom na dužini od 65 km.

U okolini Pirota nalaze se brojne poznate planine kao što su: Stara planina, Vlaška planina, Belava, Suva planina, itd.

Kroz grad Pirot protiču reke: Nišava, Jerma, Rasnička reka, Temštica, Visočica... Ova opština ima i tri jezera - Zavojsko jezero, Krupačko jezero i Sukovsko jezero.

Pirotska opština ima površinu 1.235 km2, u njoj se nalazi preko sedamdeset naselja, među kojima je i grad Pirot. Prema popisu iz 2002. godine u opštini Pirot je živelo 63791 stanovnika. U samom gradu živi oko 45.000 stanovnika. Oko 22.000 stanovnika živi u selima opštine Pirot.

Grad Pirot deli Nišava na dve gradske četvrti: Tijabara i Pazar.

Geološke odlike[uredi]

Kotlina u kojoj je nastao Pirot je tektonskog porekla, verovatno još pre oligocene starosti, a sasvim sigurno oligocene[traži se izvor]. Preživevši jezersku fazu, koja je ostavila tragove u višim regijama na visinama iznad 570 i 600 m, u obliku abrazivnih tragova[traži se izvor]. Kotlinu su u toku jezerskog trajanja ispunile debele naslage jezerskih sedimenata.

Zgrada Suda u Pirotu
Pazarska Crkva u Pirotu
Pirot sa razglednice, 1900.
Stara kafana na pirotskom keju, 1980.

Po završetku jezerske faze, negde krajem pliocena kotlina je ušla u fluvijalnu, koja i sad traje[traži se izvor]. Preko osušenog jezerskog dna poteklo je pleistocena Nišava. Iznad i ispod neogenog pokrivača nalazi se vrlo živa geološka i tektonska struktura pirotske kotline.

Dominiraju krečnjaci različite starosti i sastava. Pored toga u dobroj meri su zastupljeni tercijarni lapori i peščari. Na rasednim linijama severozapadno od Pirota - na Momčilovcu, zapadno od žukovskog mosta i na Provaliji javljaju se u izdašnoj meri stene eruptivnog porekla - andeziti.

Pojava andezitskih stena, tektonski predisponirana vrela i terme (Banjica i Dag banjica) i geološko morfološka šarolikost prostora govori o vrlo živoj i interesantnoj tektonskoj i egzogenoj aktivnosti.

Na severu i severoistoku od Pirota pruža se Stara planina, najveća u Srbiji, sa vrhom Midžorom služi kao državna granica između Srbije i Bugarske. Spada u red najlepših srpskih planina. Rastojanje od Pirota do podnožja Midžora iznosi oko 30 km.

Stara planina je bogata raznom vrstom divljači. Poslednjih godina razvija se planinski turizam i podignuti su mnogi objekti na Planinarskom domu i Vrelu za sport i rekreaciju.

Južni obod pirotske kotline čine ogranci Vlaške planine u čijem južnom delu je reka Jerma usekla veoma živopisnu kompozitnu dolinu. Ovom dolinom, striktno prateći korito reke izgrađen je asfaltni put koji na 12 km od ivice kotline putnika vodi do manastira Sveti Jovan Bogoslov - Poganovski manastir. Još toliko dalje prema jugu put nastavlja do Zvonačke banje.

Zapadni deo pirotske kotline čine ogranci Suve planine, koja počinje kod Pirota Belavom, preko čijih prevoja na jugozapadu prolazi asfaltni put koji preko Babušnice, Vlasotinca i Leskovca odvodi do južnog Pomoravlja. Preko prevoja, na severozapadu, prolazio je stari Carigradski drum preko Bele Palanke do Niša.

Na severu se pirotska kotlina sužava i čini usku dolinu Nišave između ogranaka Suve i Svrljiških planina, koju magistralni put, međunarodna saobraćajnica dovodi putnike do Niša. Sićevačka klisura je posle Đerdapske najveća probojnica u Srbiji, dugačka 17 km. Omanjom ostrovičkom kotlinom podeljena je na gornji kanjonski i donji klisurasti deo.

Klima[uredi]

Klima Pirota je umerena. Proleća su vlažna i prijatna, leta topla, jeseni blage i duge a zime pretežno hladne[traži se izvor]. Često duvaju vetrovi iz raznih pravaca. U zimskim mesecima preovlađuju istočni i severni vetar ili severac (košava)[traži se izvor]. S proleća povremeno duva sa juga topliji vetar. Njega nazivaju i razvigorac jer povoljno utiče na razvoj biljaka. Za vreme ostalih godišnjih doba preovlađuju vetrovi sa severozapada i zapada koji donose kišu.

Pirot sa okolinom i gradovima Nišom, i drugim spada u najsuvlje gradove. Najviše padavina ima u maju, junu i oktobru, a najmanje u januaru februaru i julu[traži se izvor].

Najtopliji mesec je jul sa prosečnom temperaturom +25 °C, a najhladniji januar sa prosečnom temperaturom -1 °C[traži se izvor]. U zimskim mesecima duva severac sa prosečnom brzinom od 10 km/h[traži se izvor].

U pirotskom kraju najviše šuma ima na Staroj, Vlaškoj planini i Vidliču. Po planinama i brdima raste šumsko drveće: pored zimzelenog, tu je i bukva, cer, hrast, breza, grab i drugo. Na planinskim predelima ima livada i bujnih pašnjaka. Na Staroj planini na Koprenu, na površini od 10 ha raste veoma retka biljka Rosulja, Rosna trava, Muholovka[traži se izvor]. Ova čudna biljka tankog, crvenkastog stabla prilagođena je za hvatanje i varanje sitnih životinja koje se nađu na njoj. List ove biljke luči lepljiv, mirišljav sok koji privlači insekte. Ovo je višegodišnja biljka, visine 10-20 cm koja raste na vlažnim predelima i veoma retko naseljava Balkansko poluostrvo.

Privreda[uredi]

Pirot se nalazi u pograničnom prostoru Srbije prema Bugarskoj, raspolaže brojnim i po obliku pojavljivanja raznovrsnim turističkim vrednostima. Priroda dominira nad kulturno-istorijskim spomenicima ali se pri turističkoj valorizaciji mora uvažavati princip komplementarnosti kako bi se turistički potencijali iskazivali celovito.

Turistički potencijali Pirota i okoline su Planinarski dom, Zavojsko jezero, Vrelo, Zvonačka banja. U gradu se ističu Muzej Ponišavlja, uređuje se tvrđava Momčilov grad, rekonstruisan je manastir Sveti Đorđe kod sela Temska, manastir Sveti Jovan Bogoslov - Poganovski manastir; uređen je sportsko rekreativni centar između Nišave i HE „Pirot“.

Ovde se nalazi Železnička stanica Pirot.

Kultura[uredi]

Pirot je takođe pun kulturnih dešavanja, počevši od najvećeg, „Pirotskog kulturnog leta“ koji održava svakog leta i koji je prepun različitih dešavanja: Međunarodni folklorni festival, moto skup, skup raznih koncerata kako lokalnih, tako i veoma popularnih i poznatih domaćih izvođača. Možemo izdvojiti i jedinstveno svetsko takmičenje u Peglanoj Kobasici. Od kulturnih dobara, Pirot poseduje dosta objekata od kulturnog značaja kao što su: Stara Kuća ili Konak Malog Riste, Pazarska crkva ili Crkva Rođenja Hristovog, Momčilov grad, zgrada Opštinskog suda u Pirotu, zgrada Gimnazije u Pirotu, kuća Stojana Božilovića Belog. U okolini Pirota se takođe nalaze objekti od kulturnog značaja a među njima najpoznatiji su Poganovski manastir u opštini Dimitrovgrad, Sukovski manastir, Temački manastir, Begov most u Staničenju, crkva Sv. Petra i Pavla u Rsovcima i dr.

Ovde se nalazi Narodna biblioteka Pirot, Narodno pozorište, Istorijski arhiv kao i Muzej Ponišavlja.

Demografija[uredi]

U Pirotu živi 32414 punoletnih stanovnika, a prosečna starost stanovništva iznosi 38,7 godina (38,1 kod muškaraca i 39,2 kod žena). U naselju ima 13737 domaćinstava, a prosečan broj članova po domaćinstvu je 2,96.

Ovaj grad je velikim delom naseljen Srbima (prema popisu iz 2002. godine), a u poslednja tri popisa, primećen je porast u broju stanovnika.

Žerom-Adolf Blanki, prelazeći kroz Pirot, piše da je 1841. stanovništvo ovog grada bilo oko 15000.[8]

Demografija[9]
Godina Stanovnika
1948. 11.868
1953. 13.175
1961. 18.415
1971. 29.298
1981. 36.293
1991. 40.267 39.899
2002. 40.678 41.290
2011. 38.785

38785

Etnički sastav prema popisu iz 2011.[10]
Srbi
  
35.435 91,36 %
Romi
  
1.878 4,84 %
Bugari
  
376 0,87 %
Goranci
  
80 0,20 %
Makedonci
  
58 0,15 %
Jugosloveni
  
43 0,11 %
Hrvati
  
35 0,09 %
Albanci
  
19 0,05 %
Crnogorci
  
17 0,04 %
Muslimani
  
8 0,02 %
Mađari
  
6 0,01 %
Rusi
  
4 0,01 %
Ukrajinci
  
4 0,01 %
Nemci
  
3 0,01 %
Slovenci
  
3 0,01 %
Rusini
  
2 0,01 %
Slovaci
  
2 0,01 %
Bunjevci
  
1 0,01 %
Vlasi
  
1 0,01 %
Rumuni
  
1 0,01 %
ostali
  
21 0,54 %
Regionalna pripadnost
  
4 0,01 %
neizjašnjeni
  
636 1,64 %
nepoznato
  
148 0,38 %
ukupno: 38.785


Poznati stanovnici[uredi]

Galerija[uredi]

Vidi još[uredi]

Reference[uredi]

  1. 1,0 1,1 O. Zirojević, Carigradski drum od Beograda do Sofije (1459-1683), Beograd 1976, 185.
  2. 2,0 2,1 O. Zirojević, Carigradski drum od Beograda do Sofije (1459-1683), Beograd 1976, 189.
  3. 3,0 3,1 3,2 O. Zirojević, Carigradski drum od Beograda do Sofije (1459-1683), Beograd 1976, 186.
  4. ^ Putopis Evlije Čelebije: Odlomci o jugoslavenskim zemljama, ed. H. Šabanović, Sarajevo 1967, 60
  5. ^ O. Zirojević, Carigradski drum od Beograda do Sofije (1459-1683), Beograd 1976, 187.
  6. ^ O. Zirojević, Carigradski drum od Beograda do Sofije (1459-1683), Beograd 1976, 188.
  7. ^ O. Zirojević, Carigradski drum od Beograda do Sofije (1459-1683), Beograd 1976, 188-189.
  8. ^ Žerom Adolf Blanki, Voyage en Bulgarie pendant l’année 1841, pp. 162: ...que les Bulgares nomment Pirot. Cette ville importante renferme environ quinze mille habitants.
  9. ^ „Knjiga 9”. Stanovništvo, uporedni pregled broja stanovnika 1948, 1953, 1961, 1971, 1981, 1991, 2002, podaci po naseljima. webrzs.stat.gov.rs. Beograd: Republički zavod za statistiku. maj 2004. ISBN 86-84433-14-9. 
  10. ^ Etnička struktura nakon popisa 2011.
  11. ^ „Knjiga 2”. Stanovništvo, pol i starost, podaci po naseljima. webrzs.stat.gov.rs. Beograd: Republički zavod za statistiku. februar 2003. ISBN 86-84433-01-7. 

Literatura[uredi]

Spoljašnje veze[uredi]