Ljubljana

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Skoči na: navigacija, pretraga
Ljubljana
sl. Ljubljana

Ljubljana-skyline.jpg
Pogled na Ljubljanu i Ljubljanski grad

Grb

Zastava
Osnovni podaci
Država Zastava Slovenije Slovenija
Stanovništvo
Stanovništvo (2011) 270.000[1]
Gustina stanovništva 1.662 st/km²
Geografske karakteristike
Koordinate 46°03′N 14°30′E / 46.05, 14.5
Nadmorska visina 576,3 m
Površina 163,8 km²
Ljubljana na mapi Slovenije
{{{alt}}}
Ljubljana
Ljubljana na mapi Slovenije
Ostali podaci
Gradonačelnik Zoran Janković
(od 2006)
Poštanski kod 1000
Pozivni broj +386(0)1
Registarska oznaka LJ
Veb-strana www.ljubljana.si

Ljubljana (sl. Ljubljana, nem. Laibach) je glavni grad Slovenije. Ima 270.000 stanovnika (podaci iz 1. januara 2011.). Grad se nalazi u centralnom delu Slovenije, u takozvanoj ljubljanskoj kotlini, između Alpa i Jadranskog mora, na reci Ljubljanici približno 10 km od ušća u Savu.

Ljubljana je kulturni, naučni, ekonomski, politički i administrativni centar Slovenije. Grad je podeljen u nekoliko kvartova, bivših opština, od koje su najveće Šiška, Bežigrad, Vič, Moste-Polje i Centar. Simbol grada je Ljubljanski zmaj.

Ime[uredi]

Istoričari se ne slažu o izvoru imena Ljubljana. Po mišljenju nekih izvor treba tražiti u reči ljubljena, drugi smatraju da je u pitanju staro božanstvo Laburus, treći tvrde da je reč došla iz latinskog izraza za reku koja poplavljuje: aluviana, neki pak misle da potiče od nemačkog Laibach – mlačni potok.

Geografija[uredi]

Ljubljana se nalazi na 46,03° SGŠ, 14.30°IGD u Ljubljanskoj kotlini, blizu ušća reke Ljubljanice u Savu na prosečnoj nadmorskoj visini od 288 m. Prosečna temperatura varira od 0°C u decembru i 21,9°C u julu. Prosečna količina padavina u godini je 1350 mm.

Klima[uredi]

Mesec Jan Feb Mart Apr Maj Jun Jul Avg Sep Okt Nov Dec Godina
Prosečne visoke temperature (°C) 2 4 10 13 19 22 25 25 20 14 6 2 13
Prosečne niske temperature (°C) -5 -3 -1 2 7 11 12 12 9 5 1 -3 3
Broj dana sa padavinama 14 14 15 17 18 19 16 14 13 15 15 16 186
Izvor: Weatherbase

Istorija Ljubljane[uredi]

Ljubljansko polje i Barje večita su raskrsnica puteva između Alpa, Krasa i Panonije ka Jadranu i dolinom Save u unutrašnjost Balkana, a zapadno prema Italiji. Zato tragovi čoveka sežu unazad oko pet hiljada godina, smenjuju po epohama do rimske vojničke i trgovačke Emone (1-6. vek naše ere), pa dalje do doseljavanja Slovena.

Nemačko ime Lajbah (nem. Laibach) navodi se 1144. godine, kasnije dve godine Slovenačka Luvigana, a ubrzo ovo sadašnje. Grad-tvrđava na brdu spominje se 1220. godine; uništen 1511. godine u zemljotresu, pa obnovljen i 1848. godine dograđena kula sa vidikovcem. U posedu goričkih grofova 13/14. vek, a od 1335. godine Habzburga, pod čijom je vlašću ostala do kraja Prvog svetskog rata. Tokom tih godina grad je bio sedište vojvodstva Kranjska. Turci ga prvi put napadaju 1415. godine.

Od polovine 16. veka Ljubljana je jak centar reformacije, čija je centralna ličnost Primož Trubar (1508—1586). Prve dve knjige na slovenačkom jeziku objavljene su 1550, godine; 1563. godine otvorena latinska škola; od 1575. godine radi prva štamparija, koju je vodio Janez Mandelc (nem. Hans Mannel) (lat. Joannes Manlius).

Francuzi je prvi put osvajaju 1797. godine (ostaju do 1813. godine). Tada je središte Ilirskih provincija, a slovenački jezik ozakonjen u školama i administraciji. U Ljubljani je 1821. održan Lajbaški kongres, na kom su velike sile pokušale da reše svoje probleme nakon Napoleonovih ratova.

Ljubljana u sebi nosi sklad celine – smenjuju se staro i novo poštujući uzajamne vrednosti, pa je lišena haotičnosti. Teško je nastradala u zemljotresu 1895. godine. Posle je podizana po urbanističkom planu, a gradsko jezgro stalno obogaćivano, ali ne i sužavano, iako je po broju stanovnika nekoliko puta veće.

Nakon raspada Austrougarske 1918, Ljubljana je postala nezvanična prestonica Slovenije u Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca, a od 1929. je postala sedište Dravske Banovine u Kraljevini Jugoslaviji. Aprila 1941. Ljubljanu su okupirale snage fašističke Italije, a 23. februara 1942. su kompletno okružili grad sa 32 km bodljikave žice. Septembra 1943. nacistička Nemačka je zamenila Italiju na mestu okupacione sile. Grad je oslobođen maja 1945. godine.

Ljubljana je 7. maja 1970. godine odlikovana Ordenom narodnog heroja i proglašena za grad-heroj, za hrabrost koju su pokazali njeni stanovnici tokom Drugog svetskog rata.

Grad je nakon rata postao glavni grad jugoslovenske republike Slovenije. Nakon kratkotrajnog rata 1991. Ljubljana je postala glavni grad samostalne Slovenije.

Kultura[uredi]

Narodna galerija.
Opera.

U Ljubljani se nalaze Narodna galerija Slovenije i Moderna galerija Ljubljane, u kojima su izložena dela najvećih slovenačkih umetnika. U Metelkovoj ulici je velik centar kontrakulture, smešten u bivšem kompleksu JNA. Tu se prikazju filmovi i održavaju predavanja, kao i koncerti uglavnom alternativne muzike.

Ljubljana je domaćin Ljubljanskom letnjem festivalu i festivalu svetske muzike Druga godba. Tokom 1980ih Ljubljana je bila centar pokreta Nova slovenačka umetnost (nem. Neue Slowenische Kunst), koji je uključivao grupu Lajbah, sa kojima je bio povezan sociolog Slavoj Žižek.

Obrazovanje[uredi]

U Ljubljani je 1693. osnovano Učeno društvo (lat. Academia operosorum Labacensis). Društvo, koje je ugašeno 1801, je bilo prethodnica današnjoj Slovenačkoj akademiji nauke i umetnosti koja je osnovana 1938.

Univerzitet u Ljubljani, jedini univerzitet u gradu, je osnovan 1919. Grad je takođe dom Filharmonijskog društva (lat. Academia Philharmonicorum) jedne od najstarije filharmonije u Evropi, koja je osnovana 1701.

Arhitektura[uredi]

Ljubljana ima očuvano staro gradsko jezgro. U mnoštvu starih građevina su Biskupska palata (iz 1512. godine), Stiški dvorac (1629), Katedrala Sv. Nikolaja (1708), župna crkva Sv. Jakoba (1615), franjevačka crkva (17. vek), Rotovž-većnica (1484), Semenište (1785), Auerspregova palata (polovina 17. veka), Lontvož (1786), Opera (1892). Naročito su lepe barokne zgrade.

Ljubljanu odlikuje mnoštvo zgrada arhitekte Jožeta Plečnika.

Gradska posebnost je Tromostovje na reci Ljubljanici (strogi centar). Tu je Prešernov spomenik u spomen najvećem slovenačkom pesniku Francetu Prešernu (1800—1849). S druge strane reke je glavna gradska pijaca (sl. Glavna tržnica), a duž obala niz prijatnih malih kafana i restorana, uređenih u starim kućama. Sve zajedno ima svoju ugodnu atmosferu.

Parkovi i bašte[uredi]

Dvorac Tivoli

U Ljubljani ima oko 30 hektara parkova, najveći deo zauzima park Tivoli sa 17,5 hektara, a ostalo zauzima 28 manjih parkova, koji su takođe uređeni. Nakon Drugog svetskog rata građanima Ljubljane nije bio otvoren nijedan novi park, šta je vrlo loše u poređenje sa ostalima evropskim metropoloma, npr. London ima 20 puta više parkova po stanovniku. Stvari su krenule na bolje sa početkom uređivanja parka u Bežigradu. Plan je i srediti celu obalu reke Save, koja se nalazi u ljubljanskoj opštini i sređivanje parka Ljubljansko barje, koji će postati pokrajinski park.

  • Argentinski prak
  • Botanična bašta
  • Zoološki vrt
  • park Zvezda (Kongresni trg)
  • Miklošičev park
  • park Ajdovščina
  • Toskaninijev prak
  • sportski park Kodeljevo
  • sportski park Svoboda

Trgovi u gradskom centru[uredi]

Prešernov trg i Frančiškanska crkva u pozadini - centar Ljubljane.
  • Kongresni trg
  • Gornji trg
  • Prešernov trg
  • Vodnikov trg
  • Stari trg
  • Mestni trg
  • Levstikov trg
  • Novi trg
  • Pogačarjev trg
  • Hrvatski trg
  • Trg republike
  • Trg francuske revolucije
  • Riblji trg
  • Mali trg

Sport[uredi]

Dvorana Tivoli u Ljubljani.
Ljubljanski maraton krajem oktobra privuče svake godine oko 20.000 trkača.

Najveći sportski klubovi u Ljubljani su HK Ljubljana (desetostruki prvak Slovenije i osmostruki prvak Jugoslavije u hokeju na ledu, KK Union Olimpija, stalni učesnik košarkaške Evrolige i fudbalski klubovi NK Olimpija Ljubljana i Interblok Ljubljana.

Ljubljanska dvorana Tivoli je bila domaćin Svetskog prvenstva u košarci 1970. Glavni gradski stadion je Plečnikov stadion u Bežigradu, koji je dotrajan i ima kapacitet 10000 ljudi. U planu gradonačelnika Zorana Jankovića je izgradnja novog stadiona i obnova sadašnjeg.

Opštine[uredi]

Opštine Ljubljane

Trenutano Ljubljana ima 17 opština.

Demografija[uredi]

Broj stanovnika Ljubljane prema popisu iz 2002. je iznosio 265.881, a od toga su Slovenci činili 73% (196152).[2] Prema verskoj opredeljenosti Ljubljana je heterogen grad. Najbrojnija zajednica su katolici (104.219, 39%), dok broj pravoslavaca i muslimana iznosi 14.687 (5,5%), odnosno 13.268 (4,9%).[3] Novi gradonačelnik Zoran Janković je najavio izgradnju prve džamije u Ljubljani.

Ekonomija[uredi]

Ljubljansko gradsko biciklo - u upotrebi od maja 2011.
Ljubljanski gradski autobus.
Noćni pogled na Ljubljanu sa Šmarne gore.
Pogled na istok Ljubljane (Trnovo) sa gradskog rida u centru.

Broj zaposlenih u Ljubljani po poslednjem popisu iznosio je 130.122, a nezaposlenih 14.243. U Ljubljani se nalazi sedište trgovinskog lanca Merkator i Tuš, pivare Union, farmaceutske kompanije Lek, mašinskog produzeća Litostroj.

Saobraćaj[uredi]

Ljubljana je važan međunarodni saobraćajni čvor u području južno od Alpa, u kom se ukrštaju putevi koji vode od Italije do Mađarske i od Austrije do Hrvatske. Ovde se nalaze obilaznica i četiri završene magistrale prema Jesenicama, Kopru, Mariboru i Zagrebu.

Međunarodni aerodrom Jože Pučnik Ljubljana se nalazi u Brniku, 15 km severno od Ljubljane.

Ljubljana se nalazi na železničkoj trasi Maribor - Trst (bivša austrijska „južna pruga") kao i na trasi prema Jesenicama, tunelu Karavanke (granični prelaz) i Vilahu (nem. Villach) u Austriji. Obe trase su elektrificirane i omogućuju vezu brzim vozom, sa hrvatskim gradovima Zagreb, Rijeka i Pula. Osim toga postoji i neelektrificirana železnička trasa prema Karlovcu i Kamniku.

Gradski i prigradski saobraćaj se obavlja isključivo autobusima, tkzv. trolama (po ugledu na naziv, 60-ih godina 20. veka čestih trolejbusa). Tramvaji, uvedeni u gradski saobraćaj 1901. su 1961. godine ukinuti. Već duže godina se rade planovi za ponovnu izgradnju šinskog gradskog i prigradskog saobraćaja. Decembra 2006. je uvedena uspinjača do Ljubljanskog grada.

Biciklistički saobraćaj je ljeti veoma izražen, ali i prilično ograničen, zbog čestih ograničenja saobraćaja za ovo prevozno sredstvo, na mnogim važnijim saobraćajnicama. Godine 2000. je osnovano udruženje biciklista amatera[4].

Gradovi-pobratimi[uredi]

Galerija: Ljubljana[uredi]

Galerija: Stara Ljubljana[uredi]


Vidi još[uredi]

Reference[uredi]

Spoljašnje veze[uredi]

Sa drugih Vikimedijinih projekata :

title=Vikiputovanja

Vikiputovanja imaju više informacija na vezi:


Koordinate: 46° 3’ SG Š, 14° 30’ IGD