Prizren
Iz projekta Википедија
 |
Ovom članku je potrebno hitno čišćenje. To podrazumeva gramatičke, jezičke, stilske i slične ispravke, da bi se dobio pravovopisno i gramatički korektan, a time i kvalitetan enciklopedijski članak. Pogledajte kako se menja strana za pomoć, ili stranu za razgovor. Uklonite ovu poruku kada završite. |
| Prizren Prizren |
|
 |
|
  Prizren
Prizren na mapi Srbije
|
|
| Lokacija | Srbija, Kosovo i Metohija |
| Gradonačelnik | Ekrem Krejziu |
| Stanovništvo | 165.227 (2006) |
| Pozivni broj | +381 (0)29 |
| Zvanična prezentacija grada | |
Koordinate: 42.23° sgš, 20.73 igd
Prizren (alb. Prizren ili Prizreni, tur. Prizren) je grad smešten u južnoj Metohiji u AP Kosovo i Metohija. Glavni je grad istoimene opštine i Prizrenskog okruga.
Prizren ima 165.227 stanovnika po podacima iz 2006. godine.
Grad se nalazi u podnožju Šar planine, blizu albanske i makedonske granice.
Prizren se prvi put pominje 1019. godine kao Prizdrijana (Призрѣнь) u povelji cara Vasilija II (976–1025). Njegov vekovni razvoj doprineo je da ovaj grad bude prepoznatljiv kao stecište mnogih istorijskih, duhovnih i kulturnih spomenika.
Sadržaj |
[uredi] Geografija
Prizren je smešten u južnoj Metohiji, u Prizrenskoj kotlini, koja sa Prizrenskim i Ljubiždanskim poljem, čine poseban region šarsko-pindske oblasti. Grad Prizren se nalazi na nadmorskoj visini 412–500 m i na prostoru između brda Cvilen (1381 m) i planina Ošljak (2212 m), Paštrik (1978 m) i Koritnik (2395 m) i planinskog lanca Šar planine. Kroz Prizren protiče reka Prizrenska Bistica koja ga deli na dva dela. Njen tok je promenjen dolaskom Turaka i skrenut desno od poznate crkve Bogorodice Ljeviške. Prizrenska Bistrica izvire na Šar planini i uliva se u Beli Drim. Na reci su se nekada nalazile vodenice i vunovlačare, kojih danas nema više. Prizrenska kotlina nalazi se na veoma trusnom području u kojem je od 1900. do 1936. bilo zabeleženo 125 zemljotresa.
[uredi] Klima
Ovaj kraj ima umereno kontinentalnu klimu sa primesama submediteranske klime. U višim predelima jače se osećaju uticaji planinske klime masiva Šar planine, dok se u niskim predelima Prizrenskog polja znatniji je uticaj Jadranskog mora, koja prodire dolinom Drima. Usled uticaja vazdušnih masa sa Jadranskog mora zime su manje hladnije i prosečne januarske temperature se kreću od +0,5°C do -0,5°C i ima u proseku 15 do 17 ledenih dana. Leta u Prizrenu su vrlo topla a prosečne temperature u najtoplijem mesecu julu kreću se od +21,5°C do 22,8°C . Trajanje sunčevog sjaja u Prizrenu je veliko i iznosi oko 2.150 časova godišnje.
[uredi] Istorija
Poznat u antičko vreme kao grad Teranda, Prizren se razvijao između VI i IX veka (tvrđava Kaljaja, podgrađe i manja naseobina oko bazilike na čijim delovima ostataka je kasnije podignuta crkva Bogorodica Ljeviška).
[uredi] Vizantijski period
U vreme Vizantije, Prizren je bio značajnije regionalno sedište i u to vreme u njemu su izgrađena utvrđenja Drvengrad i Višegrad, poznat kao prizrenski Gornji grad. U njemu je bilo sedište Vizantijske episkopije. Poveljom cara Vasliija iz 1019. godine, Ohridskoj arhiepiskopiji se poklanja prizrenska episkopija i ovo je prvi pisani dokument u kome se pominje Prizen tada pod imenom Prizdrijana. Za vreme vizantijske vlasti nad Prizrenom, u njemu je podignut ustanak protiv cara Mihaila VII Duke (1071–1078) i na saboru koji je tu organizovan 1072, učesnici ustanka, vlastelini i skopski boljari proglasili su kneza Bodina za vladara i krunisali su ga za bugarskog cara. Ustanak je nedugo zatim bio krvavo ugušen.
[uredi] Srednjovekovni srpski period
Od 1275. godine pripada srpskoj srednjovekovnoj državi i postaje privredno i duhovno središte. U doba kralja Milutina (1282–1321), Prizren je postao najznačajnije trgovačko mesto u Srbiji. Grad na Bistrici ekonomski jača naročito u vreme kralja Milutina, cara Dušana i cara Uroša. U to vreme Prizren kuje i svoj novac. Iz tog perioda su najznačajniji istorijski spomenice srpske srednjovekovne baštine crkva Bogorodica Ljeviška i manastirski kompleks Sveti Arhanđeli zadužbina cara Dušana.
Povremeno je Prizren bio i prestonica careva Dušana i Uroša. Na dvorcu ovih careva izdate su i sačuvane njihove povelje u Prizrene i na Ribniku koje predstavljaju svedočanstvo o boravku srpskih vladara u XIV veku. U to vreme u Prizrenu se naseljavaju trgovci iz Dubrovnika i Kotora i tu se počinju organizovati poznati sajmovi (panađuri), u dane velikih verskih praznika.
Prizrenskim gradom upravljao je kefaliija koji je uvek bio Srbin, dok je trgom upravljao knez koji je po pravilu bio iz primorskih gradova Dubrovnika i Kotora. Srednjovekovno prizrensko stanovništvo bilo je raznorodno i većinu su u to vreme činili Srbi ali je bilo i Dubrovčana, Korčulana, Splićana, Zadrana, Vlaha, Mlečana, Grka, Sasa i Arbanasa. Oni su obično živeli u kolonijama. Najveću koloniju su sačinjavali Dubrovčani. Putopisci toga vremena Prizren nazivaju „carski grad“ i „carska prestonica“, a u narodnim epskim pesmama navodi se kao „srpski Carigrad“.
Posle smrti cara Uroša Prizrenom je ovladao kralj Vukašin i držao ga od 1362. do 1371. godine. Kralj Marko vlada Prizrenom do 1372, a Balšići od 1372. do 1376. godine i već od tada počinje opadanje Prizrena i pominje se 1433. među napuštenim trgovačkim mestima.
[uredi] Turski period
O tome kada su Turci osvojili Prizren istoričari se nisu usaglasili. Po nekim istoričarima (Jastrebov i Hasan Kaleši) tvrdi se da je Prizren pao pod tursku vlast 21. juna 1455. godine. Na osnovu turskih izvora, pretpostavlja se da je Prizren pao pod tursku vlast tek 1459. godine.
U periodu turske vlasti grad na obali Bistrice dobija novu urbanu strukturu formiranjem čaršija i mahala i izgradnjom monumentalnih islamskih građavina (Sinan pašina džamija, Mehmed pašina džamija, Amam, Sahat kula, Kameni most i dr). Ovaj period odlikuje i uništavanje srpskih srednjovekovnih crkava i njihovog pretvaranja u džamije. Tako je crkva Bogorodice Ljeviške pretvorena u džamiju a na delovima ruševina manastira Svetih Arhanđela sagrađena je Sinan pašina džamija. Godine 1878. na skupu muslimana sa Kosova i Metohije i delova Albanije u Bajrakli džamiji osnovana Prizrenska liga, sa ciljem sprečavanja ostvarenja odluka Berlinskog kongresa i onemogućavanja pripajanja teritorija koje su pripale Crnoj Gori i Srbiji, kao i postavljanja pitanja albanske autonomije u okviru Turske.
[uredi] Balkanski ratovi i Prvi svetski rat
Posle balkanskih ratova Prizren ponovo ulazi u sastav Srbije.
U jesen 1915. pri povlačenju srpske vojske u Prizrenu kralj Petar po poslednji put prima članove srpske vlade u zemlji i tu se donosi odluka o povlačenju srpske vojske preko Albanije. Prizren i njegova okolina bili su pod bugarskom okupacijom sve do oslobađanja 1918. godine.
[uredi] Između dva svetska rata
Po oslobađanju 1918. Prizren postaje sedište okruga i njemu se obrazuju Okružni sud. U ovom periodu u Prizrenu se otvaraju prve fabrike, osnivaju prva sportska društva, grade putevi i dr.
[uredi] Posle Drugog svetsktog rata
Posle aprilskog sloma Kraljevine Jugoslavije 1941. godine i okupacije, Prizren ulazi u sastav takozvane Velike Albanije. U toku ove okupacije dolazi do iseljavanja srpskog življa.
Za vreme okupacije 1941-1944. po oslobađanju Prizrena 17. novembra 1944. godine, on postaje središte autonomne oblasti Kosovo i Metohija, koje će kasnije biti premešteno u Prištinu.
Posle Drugog svetskog rata dolazi do svestranog razvoja Prizrena. Razvijaju se privreda, prosveta, kultura, zdravstvo, saobraćajnice, a to je praćeno velikim porastom broja stanovnika, velikim priraštajem i doseljavanjem u korist Albanaca. U ovom periodu dešavaju se i velika iseljavanja Srba i Turaka.
[uredi] Sukobi na Kosmetu 17. marta 2004.
Posle bombardovanja Jugoslavije i ulaska NATO snaga na Kosovo i Metohiju dolazi do velikog proterivanja nealbanskog stanovništva, uglavnom, Srba i Roma kao i rušenja i paljenja njihovih kuća, verskih objekata i sakralnih spomenika. U neredima koji su izbili tokom marta 2004. godine dolazi do uništavanja crkava važnih istorijskih spomenika srpske pravoslavne baštine od strane Albanaca. U tim neredima stradli su manastirski kompleks Sveti Arhanđeli, saborna crkva u Prizrenu kao i crkva Bogorodice Ljeviške.
[uredi] Stanovništvo
Posle napuštanja srpske vojske i dolaska NATO trupa došlo je do velikog progona nealbanskog življa i naglog naseljavanja Albanaca iz ruralnih sredina kao i jednog broja Albanaca iz Albanije.
Prema [1] u Prizrenu danas živi 200.584 stanovnika od čega je 78,5% Albanaca, 5,67% Srba i 9,60% Muslimana.
[uredi] Demografska istorija
U XVII veku je najmanje 20.000 pravoslavaca napustilo Prizren uoči turskog zauzimanja grada. Prizren su tada naseljavali Albanci koji su dolazili sa jugozapada.
Godine 1838. je Austrijanac Jozef Muler procenio da stanovništvo Prizrena i okoline čine Srbi (hrišćani i muslimani) sa 24.950 osoba ili 73,68%, te Albanci (katolici i muslimani) sa 16,63%.
Krajem XIX veka u Prizrenu i okolini je živelo oko 60.000 osoba, od kojih 11.000 hrišćanskih i 30.000 muslimanskih Srba. Ostali su bili Turci, Albanci, Cincari i Romi.
Demografska situacija Prizrena poslednjih godina (svi podaci osim za 1991. su procene):
| Godina | Albanci | Bošnjaci | Srbi | Turci | Romi | Ostali | Ukupno |
| 1991. | 132.591 (75,6%) | 19.423 (11,1%) | 10.950 (6,2%) | 7.227 (4,1%) | 3.963 (2,3%) | 1.259 (0,7%) | 175.413 |
| 1998. | np | 38.500 | 8.839 | 12.250 | 4.500 | np | np |
| 2000. | 181.531 (76,9%) | 37.500 (15,9%) | 258 (0,1%) | 12.250 (5,2%) | 4.500 (1,9%) | np | 236.000 |
| 2001. | 181.748 (81,9%) | 22.000 (9,9%) | 252 (0,1%) | 12.250 (5,5%) | 5.424 (2,4%) | np | 221.674 |
| 2002. | 180.176 (81,6%) | 21.266 (9,6%) | 194 (0,09%) | 14.050 (6,4%) | 5.148 (2,3%) | np | 221.374 |
[uredi] Poznate ličnosti
- Sima Andrejević Igumanov (1804-1882), privrednik
- Petar Bogdani (Pjetër Bogdani) (1630-1689), prvi albanski književnik
- Jovan Grković Gapon (1879-1912), pravoslavni monah
- Ivica Dačić (*1966), političar, predsednik SPS
- Ekrem Redža (Ekrem Rexha) (1961-2000), komandant OVK
- Zvonko Tilić (*1953), slikar
- Ali Hajdar Šen (Ali Haydar Şen) (*1939), turski privrednik, novinar
- Krist Štufi (Krist Shtufi) (*1974), filozof
- Prota Đorđe Kamperelić, treći Rektor priz. Bogoslovije (1880-1882)
- Petar Kostić, književnik i četvrti Rektor priz. bogoslovije (1882-1889)
[uredi] Spomeničko nasleđe
[uredi] Utvrđenja
U Prizrenu i njegovoj okolini postoje ostaci mnogih utvrđenja. Većina imaju slovenske nazive iako su mnoga bila građena pre dolaska Slovena u ove krajeve.
- Kaljaja – vizantijska tvrđava, nalazi se iznad grada, i sagrađena je u XI veku ali prepravljana i doziđivana i XII veku i XIII veku. Ojačana i dozidana za vreme cara Dušana XIV veku. Prepravljana je u pet faza u turskom periodu najviše u XVII veku U podnožiju utvrđenja izgrađeno je naselje Potkaljaja.
- Višegrad – nalazi se nedaleko od Prizrena i sagrađen je za vreme cara Dušana da bi štitio put u ovom delu klisure i manastir Sveti Arhanđeli koji je podignut u okviru njegovih zidina.
- Ostaci Drvengrada – pored Kaljaje i Višegrada, ovo utvđenje je bilo razrušeno još u tursko doba, u narodu je bilo poznato kao drevangrad, ali je tokom vremena ime postalo Drvengrad. Teorija da je ovo utvrđenje bilo drveneo je netečna jer i danas postoje kameni ostaci. Inače ovo utvđenje je vidljivo sa starog puta od Sredačke župe ka Prizrenu.
[uredi] Crkve i manastiri
- Bogorodica Ljeviška – crkva podignuta za vreme kralja Milutina na ostacima crkve iz XII veka. Za vreme turske vladavine bila je pretvorena je u džamiju, ali posle povratka Prizrena pod srpsku vlast crkva je restaurisana.
- Manastirski kompleks Sveti Arhanđeli – nalazi se 3 km od Prizrena i zadužbina je cara Dušana. Crkva u kompleksu je posvećena Svetim Arhanđelima Mihailu i Gavrilu. Manastir je za vreme turaka uništen i ostataci su bili korišteni za izgradnju Sinan – pašine džamije.
- Crkva Svetog Spasa – nalazi se na brdu iznad Prizrena i posvećena je Vaznesenju Hristovom.
- Crkva Svetog Nikole – nalazi se u samom centru Prizrena i podignuta je 1331. godine.
- Crkva Svet Nedelje – nalazi se u podgrau tvrđave Kaljaja i zadužbina je Marka Mrnjavčevića iz 1371. godine.
- Crkva Svete Bogorodice – je katolička crkva sagrađena je na mestu crkve Svetog Dimitrija.
- Saborna Crkva Svetog Đorđa – nalazi se u samom centru Prizrena i sagrađena je 1887.
- Crkva Svetih Vrača i Svetog Tome su crkve sagrađene u XIX veku u naseljavu Potkaljaja.
[uredi] Džamije
Prizren je za vreme petovekovne vladavine bio važno islamsko sedište i u njemu su podignute brojne džamije, tekije, turbeta i medrese. U Prizrenu je bilo razvijeno prepisivanje arapskih, persijskih i turskih dela sa književnim i naučnim sadržajem. U jednom periodu u Prizrenu je bilo preko 23 džamija, 15 turbeta, 21 škola, 4 medrese i dva mesedžida. Najznačajnije džamije su:
- Bajrakli (Mehmed-pašina) džamija – sagrađena je 1549. godine. Podigao ju je Gazi Mehmed Paša.
- Sinan pašina džamija – sagrađena 1615. godine, a za njenu gradnju korišćen je materijal sa porušenog manastira Sv. Arhanđela. Karakteriše je visok i vitak minaret. Nalazi se u samom centru Prizrena.
[uredi] Hamam (tursko kupatilo)
U Prizrenu se i danas nalazi jedan od tri najveća hamama u Srbiji. Hamam je građen u vreme kada i Bajrakli džamija. U njemu su postojale posebne odaje za muškarce i žene.
[uredi] Kameni most
Kameni most u Prizrenu je i danas jedno od obeležja grada. Građen je u vreme gradnje Sinan pašine džamije. Stradao je u poplavama 1980. godine ali je obnovljen i vraćen mu je prvobitni izgled. Njegova lepota posebno se isticala u vreme kada je bilo jazova i vodenica.
[uredi] Bogoslovija
Bogoslovija u Prizrenu osnovana je 1. oktobra 1871. godine od strane velikog srpskog dobrotvora Sime Andrejevića Igumanova inače rođenog Prizrenca. Nalazila se u samom centru Prizrena ali je tokom martovskih nereda 2004. zapaljena. Inače po dolasku NATO snaga 1999. u Prizren, bogoslovija je prestala sa radom i premeštena je u Niš zbog sigurnosnih razloga, a u njoj su živeli raseljeni.
[uredi] Arhitektura
Prizren je najznačajnije i najvrednije staro gradsko naselje na Kosovu i Metohiji. Izgled ovog grada-spomenika čine ga jedinstvenim. Mahale – Potkaljaja, Pantelija, Maraš, Potok i Terzi – slikoviti su kompleksi stambenih zgrada, krivudavi sokaci omeđeni su visokim belo okrečenim ogradnim zidovima, iza kojih su raskošna dvorišta bogata bujnim zelenilom.
U unutrašnjim kaldrmisanim dvorištima, kroz koja su proticali mali kanali sa vodom bile su negovane bašte. Daleko od velike ulazne kapije, uz koju su ekonomski objekti sa istaknutom velikom kuhinjom mutvakom, u dubini dvorišta smeštene su udobne kuće za stanovanje, prefinjene organizacije, sa prostranim tremom.
Kuće u Prizrenu pripadaju tipu tradicionalne balkanske bondručne (drvena skeletna konstrukcija sa različitom ispunom i malterisanje blatom) jednospratne građevine sa doksatima i rezbarenim tavanicama, i velikim, daleko u prostor isturenim strehama. Krovovi su pokriveni mrkom plitkom ćeramidom.
Prizrenska posebnost su fasade okrečene koloristički smelo – jarkim bojama. Posebna pažnja posvećivana je zidanju kamenom, naročito slogu i naglašavanju spojnica. Arhitektonske, konstruktivne i likovne vrednosti ovih zdanja svrstavaju ih u spomenike graditeljske tradicije najvišeg dometa. Posle 1912. godine u više talasa urbanizacije i izgradnje jezgro dobija današnje oblike.
[uredi] Privreda
Prizren je do početka XX veka bio poznat kao zanatski i trgovački centar. Prizren je stekao reputaciju po obradi metala i obradi kože. Posle Balkanskih ratova dolazi do otvaranja prvih firmi i banaka. Ipak tek posle Drugog svetkog rata dolazi do otvaranja prvih većih fabrika koji su postali nosioci razvoja Prizrena:
- Farmakos – proizvodnja lekova
- Famipa – proizvodnja metalne galanterije
- Filigran – obrada plemenitih metala i proizvodnja nakita
- Progres – industrija hrane
- Perlonka – proizvodnja celuloze
- Printeks – tekstilna industrija
- Komuna – proizvodnja obuće
[uredi] Nošnja
Uticaji više naroda i kultura na prostoru Prizrena uticali su i na nošnju koja se nosila. Prizrenska nošnja pogotovu ženska je vrlo koloritna i totalno atipična u odnosu na nošnju iz drugih krajeva Srbije. Jedna od karakteristika prizrenske ženske nošnje jesu dimije, što predstavlja jasan uticaj Turske. Razlike u nošnji između sva tri dominantna naroda u Prizrenu, Turaka, Srba i Albanaca nisu bile velike.
Prizrensko platno i prizrenski vez jesu nešto po čemu je Prizren prepoznatljiv.
[uredi] Literatura
- Mihajlo Čemerikić, Prizren i okolina 1019-1941, Prvo slovo, Beograd, 2003. (ISBN 86-7620-002-5)
- Mirjana Detelić, Gradovi u hrišćanskoj i muslimanskoj epici, Beograd, 2004. (ISBN 86-7179-039-8)
[uredi] Vidi još
[uredi] Spoljašnje veze
- Službena prezentacija na engleskom
- Službena prezentacija na albanskom
- Eparhija raško-prizrenska i kosovsko-metohijska
- Eparhija raško-prizrenska i kosovsko-metohijska – tekst o Prizrenu
- Pravoslavna eparhija raško-prizrenska
- Prezentacija univerziteta u Prizrenu na albanskom
