Istanbul

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na: navigaciju, pretragu
Istanbul
İstanbul  (turski)
Istanbul collage 5j.jpg
Istanbul — kolažni prikaz znamenitosti
Administrativni podaci
Država  Turska
Region Mramorna regija
Vilajet Istanbul
Stanovništvo
Stanovništvo
 — 2017. 15029231 [1][2][3]
 — gustina 2.691/km2
Aglomeracija 14.657.434
Geografske karakteristike
Koordinate 41°02′43″ SGŠ; 29°02′04″ IGD / 41.0452° SGŠ; 29.0344° IGD / 41.0452; 29.0344Koordinate: 41°02′43″ SGŠ; 29°02′04″ IGD / 41.0452° SGŠ; 29.0344° IGD / 41.0452; 29.0344
Vremenska zona UTC+3
Ndm. visina 39 m
Površina 1.539 km2
Istanbul na mapi Turske
Istanbul
Istanbul
Ostali podaci
Gradonačelnik Mevlut Ujsal (PPR)
Pozivni broj 212, 216
Registarska oznaka 34
Veb-sajt
www.ibb.istanbul
www.istanbul.gov.tr

Istanbul (tur. İstanbul [isˈtɑnbuɫ]), kroz istoriju poznat kao Vizantion, Konstantinopolj i Carigrad, najnaseljeniji je grad u Turskoj Republici i ekonomsko, kulturno i istorijsko središte zemlje. Istanbul je transkontinentalni grad u Evroaziji, smješten na Bosforskom moreuzu (koji razdvaja Evropu i Aziju) između Mramornog i Crnog mora. Ekonomsko i istorijsko središte leži u evropskom dijelu, dok na azijskoj strani živi oko trećine stanovništva grada.[4] Grad je upravno središte Metropolitanske opštine Istanbul (koja se podudara sa Istanbulskim vilajetom), koje imaju više od 15 miliona stanovnika.[1] Istanbul je jedan od najnaseljenijih gradova na svijetu, sedmi najveći grad na svijetu i najveći grad u Evropi. Istanbul se smatra mostom između Istoka i Zapada.

Osnovan pod imenom Vizantion na rtu Sarajburnu oko 660. godine prije n. e, grad je po veličini i uticaju postao jedan od najvažnijih u istoriji. Nakon ponovnog osnivanja kao Konstantinopolj 330. godine n. e, grad je bio carska prijestonica za skoro 16 država, među kojima su Rimsko/Vizantijsko (330—1204. i 1261—1453), Latinsko (1204—1261) i Osmansko (1453—1922) carstvo.[5] Grad je bio polazna tačka širenja hrišćanstva tokom Rimskog i Vizantijskog carstva, prije osmanskog osvajanja 1453. godine, kada je pretvoren u islamsku tvrđavu i središte Osmanskog kalifata.[6]

Među važnim karakteristikama Istanbula su strateški položaj na Putu svile,[7] željeznička mreža ka Evropi i Bliskom istoku, kao i jedina pomorska veza između Crnog i Sredozemnog mora koja je stvorila kosmopolitansko društvo, iako je to manje od osnivanja Turske Republike 1923. godine. Iako je Istanbul u međuratnom periodu izgubio trku za novu tursku prijestonicu od Ankare, grad se od ponovo uzdigao u geopolitičkim i kulturnim pitanjima. Stanovništvo grad je od pedesetih godina 20. vijeka poraslo za deset puta, zbog priliva doseljenika iz cijele Anadolije, zbog čega su se granice grada proširile.[8][9] Umjetničke, muzičke, filmske i kulturne svečanosti održavaju se od kraja 20. vijeka i njihovo održavanje je nastavljeno sve do danas. Poboljšana infrastruktura dovela je do kompleksne saobraćajne mreže.

Otprilike 12,56 miliona stranih posjetilaca pristiglo je Istanbul 2015. godine, pet godina od kada je grad proglašen za Evropsku prijestonicu kulture, što je grad učinilo petom najpopularnijom turističkom odrednicom.[10] Najveća atrakcija grada je istorijsko središte, koje se djelimično nalazi na spisku Svjetske baštine Uneska, dok se kulturnim i zabavnim središtem smatra gradska prirodna luka, Zlatni rog, koji se nalazi u okrugu Bejoglu. Kao jedan od globalnih gradova,[11] Istanbul se smatra jednom od najbrže rastućih ekonomskih metropola na svijetu.[12] Grad je sjedište mnogih turskih preduzeća i medija i čini više od četvrtine bruto domaćeg proizvoda zemlje.[13] U nadi da će iskoristiti svoju revitalizaciju i ubrzano širenje, Istanbul je pet puta za dvadeset godina zatražio da bude sjedište održavalja Ljetnih olimpijskih igara.[14]

Naziv[uredi]

Prvi poznati naziv grada je Vizantion (grč. Βυζάντιον), koju su dali kolonisti Megare oko 660. godine prije n. e.[15] Smatra se da je ime izvedeno iz ličnog imena Bizas. Prema starogrčkoj tradiciji naziv grada počite od imena legendarno kralja koji je predvodio grčke koloniste. Savremeni naučnici iznose hipotezu prema kojoj je ime Bizas mjesnog tračkog ili dačkog porijekla i da je po njemu megarensko naselje dobilo ime.[16]

Nakon što je Konstantin Veliki grad učinio istočnom prijestonicom Rimskog carstva 330. godine n. e, grad je postao poznat kao Konstantinopolj (grč. Κωνσταντινούπολις; u prevodu „Konstatinov grad”).[15] Pokušao je promovisati naziv Novi Rim (grč. Νέα Ῥώμη), ali taj naziv nije zaživio.[17] Konstantinopolj je ostao najčešći naziv za grad sve do uspostavljanja Turske Republike. Naziv Konstantinopolj za grad tokom osmanske vladavine (od sredine 15. vijeka) danas se među Turcima smatra politički nekorektnim.[18]

Do 19. vijeka, grad je dobio druga imena koja su koristili stranci ili Turci. Evropljani su koristili naziv Konstantinopolj za cio grad, ali su naziv Stambol — kao i sami Turci — koristili za poluostrvo između Zlatnog roga i Mramornog mora. Naziv Pera (na grč. preko) korišten je za površinu između Zlatnog mora i Bosfora, ali Turci su koristili naziv Bejoglu (danas zvaničan naziv jednog od gradskih okruga).[19] Islambol (što znači „Grad Islama” ili „Pun Islama”) je bio naziv koji se ponekad kolokvijalno odnosio na grad, čak se nalazio i na osmanskom kovanom novcu,[20] ali vjerovanje da je to bio prethodnik današnjeg naziva grada, Istanbula, je očigledno zbog činjenice da je drugi naziv postojao mnogi prije prvog, čak prije osmanskog osvajanja grada.[15]

Uobičajeno je mišljenje da naziv Istanbul dolazi od srednjovjekovnog grčkog izraza „εἰς τὴν Πόλιν” (izgovor: [is tim ˈbolin]) „ što znači „u/ka gradu”[21] i na taj način je grad označavan u govoru mjesnih Grka. To je odrazivalo njegov status, kao jedinog velikog grada u blizini. Važnost Konstantinopolja u osmanskom svijetu održavalo je i njegovo osmansko ime „Vrata blagostanja” (otur. در سعادت, tur. Der Saadet). Alternativno mišljenje ukazuje da se naziv razvio neposredno iz imena Konstantinopolj, pri čemu su prvi i treći slogovi ispušteni.[15] Turska narodna etimologija ukazuje da naziv grada vodi od složenice „Islam bol” (tur. Islam bol — „mnoštvo Islama”),[22] jer je grad nazivan Islambol (mnoštvo Islama) ili Islambul („pronaći Islam”) kao središte Osmanskog kalifata. Prvi naziv je potvrđen ubrzo poslije osvajanja, a porijeklo imena pojedini savremeni pisci pripisuju sultanu Mehmedu II.[21] Pojedini osmanski izvori iz 17. vijeka, kao što si spisi Evlije Čelebije, opisuju naziv kao uobičajeni turski naziv iz tog vremena; između kraja 17. i kraja 18. vijeka, naziv je takođe bio u zvaničnoj upotrebi. Prva upotreba riječi „Islambol” bila je kovanom novcu iz 1703. godine iz perioda vladavine sultana Ahmeda III. Naziv Istanbul počeo se koristili širom svijeta tek poslije uvođenja latinice u turski jezik 1928. godine i poziva drugim zemljama da koriste turski naziv za grad.[23][24]

Među Slovenima učestalija je bila upotreba naziv Carigrad za prijestonicu Vizantijskog, a kasnije Osmanskog carstva. Naziv je staroslovenski prevod grčkog naziva „Βασιλὶς Πόλις” (Carev grad). Stambol je stari narodni naziv za Istanbul[25] u srpskom jeziku. Korišćen u slovenskim teritorijama pod osmanskom upravom (današnje Bosna i Hercegovina, Crna Gora, Srbija, Makedonija i Bugarska). Etimologija je očigledno od izmjenjenog izgovora naziva Istanbul. Naziv Stambol sreće se u staroj srpskoj narodnoj poeziji i folkloru.


Istorija[uredi]

Ostaci stuba pronađenog u akropolju Vizantiona, smješten u današnjem Topkapi saraju

Neolitski artefakti, koji su otkriveni početkom 21. vijeka, nagoviještavaju da je poluostrvo na kom se nalazi Istambul bilo naseljeno čak od 6. milenijuma prije n. e.[26] To rano naselje, važno u širenju neolitske revolucije sa Bliskog istoka u Evropu, postojalo je skoro milenijum prije nego što je poplavljeno zbog povećanja nivoa vode.[27][28][29][30] Prva ljudska naseobina na azijskoj strani, humka Fikirtepe, datira iz bakarnog doba, sa pronađenim artefaktima koji datiraju iz prioda od 5500. do 3500. godine prije n. e.[31] Na evropskoj strani, u blizini poluostrva (Sarajburnu), nalazilo se tračko naselje tokom ranog 1. milenijum prije n. e. Savremeni autori to naselje povezuju sa tračkim toponimom Ligos,[32] koje spominje Plinije Stariji kao rano ime za grad Vizantion.[33]

Istorija pravog grada počinje oko 660. godine prije n. e,[34] kada grčki doseljenici iz Megare osnivaju Vizantion on evropskoj strani Bosfora. Doseljenici su izgradili akropolj pored Zlatnog roga na mjestu ranijeg tračkog naselja, podstičući razvoj gradske ekonomije.[35] Grad se krajem 5. vijeka prije n. e. našao pod persijskom vlašću, ali su Grci vlast nad gradom povrtili tokom Grčko-persijskih ratova.[36] Vizantion se od tada nalazio u sastavu Delskog saveza i njegovog nasljednika, Drugog atinskog saveza, ponovo stičući nezavisnot 355. godine prije n. e.[37] Vizantion kao dugogodišnji saveznik Rimljana, 73. godine n. e. postao je dio Rimskog carstva.[38] Odluka Vizantiona da stane uz rimskog uzurpatora Pescenija Nigera protiv cara Septimija Severa koštala je grad veoma skupo; do predaje grada krejm 195. godine, dvogodišnja opsada devastirala je grad.[39] Pet godina kasnije, Sever je započeo obnovu Vizantiona i grad je povratio — po nekim izvorima, prevazišao — svoj prethodni prosperitet.[40]

Uspon i pad Konstantinopolja i Vizantijskog carstva[uredi]

Najstarija očuvana mapa Konstantinopolja, autora Kristofora Buondelmontija nastala 1422. godine

Konstantin Veliki na je prijesto Rimskog carstva stupio u septembru 324. godine.[41] Dva mjeseca kasnije, on je predstavio planove za novi hrišćanski grad, koji bi zamijenio Vizantion. Grad je kao istočna prijestonica carstva, nosio naziv Novi Rim; međutim poznatiji je bio kao Konstantinopolj, ime po kome je grad ostao prepoznatljiv sve do 20. vijeka.[42] Dana 11. maja 330. godine, Konsantinopolj je proglašen prijestonicom Rimskog carstva, koje su poslije smrti Teodosija I podijelili njegovi sinovi 17. januara 395. godine, kada grad postaje prijestonica Istočnog rimskog (Vizantijskog) carstva.[43]

Uspostavljanje Konstantinopolja bilo je jedno od posljednjih Konstantinovih dostignuća, koje je pomoglo da se rimska moć pomijeri na istok, s ozbirom da je grad postao središte grčke kulture i hrišćanstva.[43][44] Širom grada su izgrađene mnoge crkve, uključujući Aja Sofiju koja je izgrađena za vrijeme vladavine Justinijana I i koja je postala jedna od najvećih hramova na svijetu hiljadu godina.[45] Konstantin je takođe predvodio obnovu i proširenje Konstantinopoljskog hipodroma; sa kapacitetom od 10.000 gledaoca, hipodrom je postao središte građanskog života, u 5. i 6. vijeku, epicentar serije nemira, ukljućujući ustanak Nika.[46][47] Položaj Konstantinopolja obezbijedio je da izdrži test vremena; tokom mnogo vijekova, njegovi bedemi štitili su Evropu od osvajača sa istok i od napredovanja islama. Tokom većeg dijela srednjeg vijeka, za vrijeme obnovljenog Vizantijskog carstva, Konstantinopolj je bio najveći i najbogatiji grad na evropskom kontinentu i u to vrijeme najveći grad na svijetu.[48][49]

Napredak Konstantinopolja naglo je počeo da opada nakon kraja vladavine Vasilija II 1025. godine. Konačni udarac zadat je kada su grad osvojili Bonifacije od Monferata i Enriko Dandolo 1204. godine tokom Četvrtog krstaškog pohoda, kada je grad opljačkan i opustošen.[50] Grad je kasnije postao središte Latinskog carstva, koje su stvorili katolički krstaši kako bi zamijenili pravoslavno Vizantijsko carstvo.[51] Aja Sofija je 1204. godine pretvorena u katoličku crkvu. Vizantijsko carstvo je obnovljeno 1261. godine, mada veoma oslabljeno.[52] Konstantinopoljske crkve, odbrana i osnovne službe bile su lošem stanju,[53] dok se broj stanovnika grada smanjio na 100.000 sa 500.000 tokom 8. vijeka. Nakon oslobođenja grada 1261. godine, neki od gradskih spomenika su obnovljeni, a stvoreni su i neki novi, kao što su dva mozaika Deisusa u Aja Sofiji i Hori.

Andronik II pokrenuo mnoge ekonomske i vojne reforme, kao što je smanjenje vojnih snaga, oslabivši time carstvo i učinivši ga ranjivim na moguće napade.[54] Tokom sredine 14. vijeka, Osmanlije su započele sa sprovođenjem staretegije postepenog zauzimanja manjih varoši i gradova, time prekinuvši puteve snadbijevanja Konstantinopolja i polako stežući obruč oko grada.[55] Dana 23. maja 1453. godine, poslije osmonedjeljke opsade (tokom koje je posljednji vizantijski car Konstantin XI ubijen) sultan Mehmed II „Osvajač” zauzeo je Konstantinopolj i proglasio ga za novu prijestonicu Osmanskog carstva. Nekoliko sati kasnije, Mehmed II je otišao u Aja Sofiju gdje je pozvao imama da izgovri šehadet, čime je veličanstvena pravoslavna crkva pretvorena u carsku džamiju zbog odbijanja grada da se mirno preda.[56] Mehmed II je sebe proglasio novim „Cezarom Rima” (tur. Kaysar-i Rûm) i osmanska država je reorganizovana u carstvo.[57][58]

Doba Osmanskog carstva i Turske Republike[uredi]

Tri slike Istanbula iz osmanskog perioda, autora Ivana Ajvazovskog

Nakon osvajanja Konstantinopolja, Mehmed II odmah je pokrenuo postupak vraćanja grada u život, koji je od tada postao poznat i kao Istanbul. Pozvao je na povratak svih onih koji su napustili grad tokom opsade, a naseljeni su i muslimani, judaisti i hrišćani iz svih dijelova Anadolije. Zahtijevao je da se u Konstantinopolj doseljli 5.000 domaćinstavca do septembra.[59] U grad su iz svih dijelova Osmanskog carstva postati ratni zarobljenici i deportovani ljudi; ovi ljudi su nazivni „izgnanici/prognanici” (tur. Sürgün).[60] Međutim, mnoštvo ljudi je ponovo napustilo grad, a nekoliko puta je došlo do epidemije kuge, tako da je Mehmed II 1459. godine dosvoli prognanim Grcima da se vrate u grad.[61] On je takođe pozvao ljude iz svih dijelova Evrope da se dosele u grad, stvarajući kosmopolitansko društvo koje je opstalo kroz veliki dio osmanskog perioda.[62] Kuga je ostala endemična u Istanbulu, tokom većine vijeka, pa je zabilježeno njeno izbijanje 1520, period mirovanja je bio između 1529. i 1533, 1549. i 1552. i od 1567. do 1570. godine; epidemija je vodila porijeklo iz zapadne Evope, Hedžaza i južne Rusije.[63] Porast broja stanovnika u Anadoliji nadomjestio je gubitke u gradu, održavši broj stanovnika na 500.000 do 1800. godine. Mehmed II je obnovio oštećenu gradsku infrastrukturu, uključujući cjelokupni sistem vodosnadbjevanja, započeo je izgradnju Velikog bazara i izgradio Topkapi saraj, sultanovu zvanično rezidenciju.[64] Prebivanjem prijestonice iz Jedrena u Konstantinopolj, nova država se proglasila za nasljednikom i nastavkom Rimskog carstva.[65][66]

Slika Istanbula iz osmanskog perioda, autor Tomas Alom
Galatsi most u 19. vijeku

Osmanlije su grad brzo iz hrišćanske tvrđave pretvorile u simbol islamske kulture. Uspostavljene su vjerske osnove za finansiranje izgradnje carskih džamija, često sa pridruženim školama, bolnicama i javnim kupatilima.[64] Osmanlije su pretendovale na titulu kalifa od 1517. godine, pa je grad bio prijestonica posljednje kalifata četiri vijeka.[6] Vladavina Sulejmana I (1520—1566) bila je period velikih umjetničkih i arhitektonskih dostignuća; „prvi graditelj” Mimar Sinan dizajnirao je nekoliko znamenitih objekata u gradu, dok su osmanska umjetnost kermike, vitraža, kaligrafije i minijature cvjetale.[67] Istanbul je na kraju 18. vijeka imao 570.000 stanovnika.[68]

Period pobuna je bio na početku 19. vijeka doveo je do uspona progresivnog sultana Mahmuda II, što je dovelo do tanzimatskih reformi, koje su dovele do političkih reformi i omogućile uvođenje novih tehnologija u gradu.[69] Tokom tog perioda izgrađeni su mostovi preko Zlatnog roga,[70] a Istanbul je povezan sa ostatskom evropske željeznike mreže tokom osamdesetih godina 19. vijeka.[71] Savremena postrojenja, kao što je mreža vodosnadbijevanja, električne enegrije, telefonska mreža i tranvajska, postepeno su uvođenje u Istanbul u narednim desetljećima, iako je to bilo znatno kasnije u poređenju sa ostalim evropskim gradovima.[72] Napori modernizacije nisu bili dovoljni da bi se se spriječilo slabljenje Osmanskog carstva.

Na početku 20. vijeka, Mladoturska revolucija svrgnula je sultana Abdula Hamida II i niz ratova opustošio je prijestonicu carstva.[73] Posljednji od ratova, Prvi svjetski rat, doveo je do britanske, francuske i italijanske okupacije grada. Jermensko stanovništvo grada je bilo znatno pogođeno deportacijom jermensih intelektualaca 24. aprila 1915. godine, poslije koje su predvodnici jermenske zajednice hapšeni i kasnije uglavnom ubijeni kao dio genocida nad Jermenima. U znak sjećanja na žrtve genocida nad Jermenima, 24. april je postao dan sjećanja.[74] Posljednjeg osmanskog sultana Mehmeda VI je prognano Kemal Ataturk u novembru 1922. godine; narednih godina, okupacije grada je prekinuta potpisivanjem Lozanskog mira i priznanjem Turske Republike, koju je proglasio Ataturk.[75]

Tokom prvih godina republike, Istanbul je u trci za glavni grad Turske izgubio od Ankare, koja je izabrana za glavni grad kako bi novu sekularnu zemlju udaljili od osmanske istorije.[76] Od kasnih četrdesetih do ranih pedesetih godina, u Istanbulu su izvršene velike strukturne promjene, jer su širom grada izgrađivani novi trgovi, bulevari i avenije, ponekad na štetu istorijskih zdanja.[77] Stanovništvo Istanbula je počelo munjevito da raste sedamdesetih godina, jer su ljudi iz Anadolije se doseljavali u grad kako bi pronašli zaposlenje u mnogim novim fabrikama koje su izgrađene na periferiji metropole. Ovaj iznenadni, nagli rast gradskog stanovništva doveo je do velike potražnje za stanovima, a mnoga udaljena sela i šume je progutalo metropolitansko područje Istanbula.[78]

Panormaski prikaz Istanbula iz osmanskog perioda

Geografija[uredi]

Rasjedi u zapadnoj Turskoj su koncentrisani jugozapadno od Istanbula, prolazeći iz Mramornog i Egejskog mora
Satelitski prikaz Istanbula i Bosforskog moreuza
Topografija Istanbula

Istanbul se nalazi na sjeverozapadu Turske u Mramornoj regiji u prostire se na ukupno 5.343 km2. Bosfor, koji spaja Mramorno more sa Crnim morem, razdvaja grad na evropski (trakijski) dio — na kome se nalazi istorijsko i ekonomsko središte — i na azijski (anadolijski) dio. Grad je dalje porijeljen Zlatnim rogom, prirodnom lukom koja okružuje poluostrvo na kome su osnovani bivši Vizantion i Konstantinopolj. Ušće Mramornog mora, Bosfora i Zlatnog roga u srcu današnjeg Istanbula odvraćalo je napadačke snage hiljadama godina i ostalo je istaknuta osobina gradskog pejzaža.[44]

Prateći model Rima, istorijsko poluostrvo karakteriše sedam brežuljaka, na kome se izdiže po jedna carska džamija. Na najistočnijem brežuljku nalazi se Topkapi saraj u Sarajburnu.[79] Suprotno od Zlatnog roga uzdiže se još jedan, konusni brežuljak, na kome se nalazi današnji okrug Bejoglu. Zbog topografije, građevine na prostoru Bejoglua su nekada bile izgrađene pomoću terastastih potpornih zidova.[80] Uskudar na azijskoj strani ima slične brdovite karakteristike, sa terenom koji se postepeno proteže do obale Bosfora, ali pejzaž u Šemsipaši i Ajazmi je grublji, sličan grebenu. Najviša tačka u Istanbulu je brdo Čamlika, sa nadmorskom vision od 288 m.[80] Sjeverna polovina Istanbula ima veću prosječnu visinu u odnosu na južnu obalu, sa tačkama koje prelaze 200 m i nekim obalama sa strmnim liticama koje liče na fjordove, posebne oko sjevernog dijela Bosfora, gdje se otvara ka Crnom moru.

Istanbul se nalazi u blizini Sjevernoanadolijskog rasjeda, nesporedno pored granica između Evroazijske i Afričke ploče. Ova zona rasjeda, koja se proteže od sjeverne Anadolije do Mramornog mora, odgovorna je za nekoliko smrtonosnih potresa tokom cijele istorije grada. Među najrazornijim zemljotresima najpoznatiji je zemljotres 1509. godine, što je uzrokovalo cunami koji je probio gradske zidine i usmrtio više do 10.000 ljudi. Skoriji zemljotres, iz 1999. godine, sa epicentrom u Izmiru usmrtio je 18.000 ljudi, uključujući 1.000 predgrađu Istanbula. Stanovnici Istanbula su i dalje zabrinuti zbog mogući katastrofalnih seizmičkih dešavanja koja mogu zadeseti grad u budućnosti, budući da hiljade građevina koje su nedavno izgrađene kako bi smjestile ubrzano rasteće stanovništvo možda nisu pravilno konstruisane.[81] Seizmolozi ističu da je vjerovatnoća od 60% da će zemljotres jačine od 7,6 magnituta ili više zadeseti grad do 2030. godine.[82][83]

Klima[uredi]

Magla, često se javlja ujutru
Konstrastujuće godišnje razlike u padavinama u Istanbulu, stvaraju raznovrsne mikroklime
Mikroklime Istanbula prema Kepenovoj klasifikaciji klimata

Prema Kepenovoj klasifikaciji klimata, Istanbul se nalazi na granici sredozemne, vlažne suptropske i morske klime, zbog svog položaja u prelaznoj klimatskoj zoni. Količina padavine u ljetnjem periodu se kreću od 20 do 65 mm, zavisno od mjesta, grad se ne može klasifikovati kao sredozemni ili vlažno suptropski.[84][85][86] Zbog veličine grada, raznovrsne topografije, položaja uz more i što obale grada izlaze na dvije različite vodene površine na sjeveru i jugu, Istanbul ima svoje mikroklime. Sjeverna polovina grada, kao i bosforska obala, izražava osobine morske i vlažne suptropske klime, zbog vlage koja dolazi iz Crnog mora i relativno visoke koncentracije vegetacije. Klima u naseljenim oblastima južne polovine grada, smještenim u blizini Mramornog mora, jeste toplija, suvlja i sa manjom vlažnošću.[87] Godišnje padavine u sjevernoj polovini grada mogu biti dvostruko veće (Bahčekej 1.166,5 mm), nego u južnoj polovini, mramornom priobalju (Florja 635,0 mm).[88] Postoji značajna razlika između godišnjih prosječnih temperatura na sjevernoj i južnoj obali, tako da je u Bahčekeju prosječna temperatura 12,8 °C, a u Kartalu 15,93 °C.[89] Na prostoru vilajeta koja su znatno udaljenija od priobalja klimatski uslovi imaju kontinentalne osobine, sa izraženim temperaturnim razlikama tokom dana i noći i ljeti i zimi. Tokom zime neki dijelovi vilajeta dostižu temperaturu 0 °C ili nižu za vrijeme zime.

Vlažnost u Istanbulu dostiže 80%, naročito u jutranjim časovima.[90] Zbog toga je magla veoma česta, a najčešća je u sjevernim dijelovima grada i dalje od centra grada.[87] Gusta magla dovodi do poremećaja saobraća u regionu, uključujući i na Bosforu, a često je prisutna tokom jesenjih i zimskih mjeseci kada vlažnost ostaje visoka i u popodnevnim časovima.[91][92][93] Vlažni uslovi i magla se tokom ljetnjih mjeseci često do podne raziđu tokom ljetnjih mjeseci, ali dugotrajna vlažnost pogoršava umjereno visoka ljetnja temperatura.[90][94] Tokom ljetnjih mjeseci prosječna visoka temperatura je 29 °C, a padavine su neuobičajene; između juna i avgusta samo mjerljive padavine padaju samo petnaest dana.[95] Ljetni mjeseci imaju najveću koncentraciju grmljavina.[96]

Zima je hladnija u Istanbulu nego u ostalim gradovima u Sredozemlju, sa prosječnim temperaturom 1—4 °C.[95] Sniježni efekat jezera iz Crnog mora je uobičajen, iako ga je teško prognozirati, sa potencijalom da bude štetan — kao i magla — remetilački za gradsku infrastrukturu.[97] Proljeće i jesen su blagi, ali često mokri i nepredvidljivi; hladni vjetrovi sa sjeverozapada i topli vihori sa juga — ponekad u istom danu — imaju tendenciju da izazovu fluktuacije temperature.[94][98] Istanbul ima godišnji prosjek od 130 dana sa znatnim padavinama, sa prosječno 810 mm po godini.[95][99] Najviša i najniža temperatura u centru grada na Mramornoj obali su 40,5 °C i −16,1 °C. Najveća kiša zabilježena u jednom danu je 227 mm, a najveći zabilježeni sniježni pokrivač je 80 cm.[100][101]

Klima Istanbul (Sarijer), 1950—2015.
Pokazatelj \ Mjesec .Jan. .Feb. .Mar. .Apr. .Maj. .Jun. .Jul. .Avg. .Sep. .Okt. .Nov. .Dec. .God.
Apsolutni maksimum, °C (°F) 22,0
(71,6)
23,2
(73,8)
29,3
(84,7)
33,6
(92,5)
34,5
(94,1)
40,0
(104)
41,5
(106,7)
39,6
(103,3)
36,6
(97,9)
34,0
(93,2)
26,5
(79,7)
25,8
(78,4)
41,5
(106,7)
Maksimum, °C (°F) 8,5
(47,3)
9,0
(48,2)
10,8
(51,4)
15,4
(59,7)
20,0
(68)
24,6
(76,3)
26,6
(79,9)
26,8
(80,2)
23,7
(74,7)
19,1
(66,4)
14,7
(58,5)
10,8
(51,4)
17,5
(63,5)
Prosjek, °C (°F) 5,7
(42,3)
5,7
(42,3)
7,0
(44,6)
11,1
(52)
15,7
(60,3)
20,4
(68,7)
22,9
(73,2)
23,1
(73,6)
19,8
(67,6)
15,6
(60,1)
11,5
(52,7)
8,0
(46,4)
13,88
(56,98)
Minimum, °C (°F) 3,2
(37,8)
3,1
(37,6)
4,2
(39,6)
7,7
(45,9)
12,1
(53,8)
16,5
(61,7)
19,5
(67,1)
20,1
(68,2)
16,8
(62,2)
13,0
(55,4)
8,9
(48)
5,5
(41,9)
10,88
(51,6)
Apsolutni minimum, °C (°F) −11,0
(12,2)
−8,4
(16,9)
−5,8
(21,6)
−1,4
(29,5)
3,0
(37,4)
8,5
(47,3)
12,0
(53,6)
12,3
(54,1)
7,1
(44,8)
0,6
(33,1)
−2,2
(28)
−7,0
(19,4)
−11
(12,2)
Količina padavina, mm (in) 105,0
(4,134)
78,0
(3,071)
70,8
(2,787)
45,2
(1,78)
34,1
(1,343)
35,0
(1,378)
31,6
(1,244)
40,7
(1,602)
59,5
(2,343)
90,0
(3,543)
101,3
(3,988)
122,0
(4,803)
813,2
(32,016)
Dani sa padavinama (≥ 0.1 mm) 17,5 15,3 13,8 10,4 8,1 6,1 4,2 4,9 7,4 11,3 13,2 17,2 129,4
Sunčani sati — dnevni prosjek 2,3 3,1 4,3 6,0 8,1 10,0 10,4 9,5 8,1 5,3 3,4 2,2 6,06
Sunčano vreme — mesečni procenti 23 28 36 46 58 67 69 68 68 48 34 24 47,4
Izvor: Turska državna meteorološka služba (sunce, 1960—2012)[95][99][102]
Klimatski podaci za Istanbul
Pokazatelj \ Mjesec Jan. Feb. Mar. Apr. Maj Jun Jul Avg. Sep. Okt. Nov. Dec. God.
Prosječna temperatura mora °C (°F) 8,4
(47,1)
7,7
(45,9)
8,3
(46,9)
10,2
(50,4)
15,5
(59,9)
21,3
(70,3)
24,6
(76,3)
24,9
(76,8)
22,8
(73,0)
18,4
(65,1)
13,8
(56,8)
10,5
(50,9)
15,5
(60,0)
Prosječna dnevna svjetlost 10,0 11,0 12,0 13,0 14,0 15,0 15,0 14,0 12,0 11,0 10,0 9,0 12,2
Prosječno ultraljubičasto zračenje 2 2 4 5 7 8 9 8 6 4 2 1 4,8
Izvor: Weather Atlas [105]

Znamenitosti[uredi]

Istanbul
İstanbul
Topkapı - 01.jpg
Pogled izbliza na Topkapi saraj, sa Prinčevim ostrvima u pozadini
Svetska baština Uneska
Zvanično ime Istorijske oblasti Istanbula
Mesto Istanbulski vilajet, Turska Uredi na Vikipodacima
Koordinate 41°00′36″ SGŠ; 28°57′37″ IGD / 41.01° SGŠ; 28.9603° IGD / 41.01; 28.9603
Površina 5.343 km2 (5,751×1010 sq ft)
Kriterijum kulturno: I, II, III, IV
Referenca 356
Upis 1985. (9. sednica)
Veb-sajt http://whc.unesco.org/en/list/356

Okrug Fatih, koji je ime dobio po sultanu Mehmedu II Osvajaču (tur. Fatih Sultan Mehmed, odgovara onime, što je do osmanskog osvajanja 1453. godine, bio cijeli Konstantinopolj (danas je glavni okrug i naziva se istorijskim poluostrvom Istanbula) koji se nalazio na južnoj obali Zlatnog roga, preko srednjovjekovne đenovljanske citadele Galate na sjevernoj obali. Đenovljansko utvrđenje Galata velikim dijelom je uništeno u 19. vijeku, ostavši samo kula Galata, kako se napravio prostor za širenje grada na sjeverozapad.[106] Galata (Karakoj) je četvrt u okrugu Bejoglu (Pera), koja čini istanbulsko komercijalno i zabavno središte uključujući i Istiklal aveniju i trg Taksim.[107]

Dolmabahče saraj, sjedište vlade za vrijeme kasnog osmanskog perioda, nalazi se u okrugu Bešiktaš na evropskoj obali Bosforskog moreuza, sjeverno od Bejoglua. Visoka porta (tur. Bâb-ı Âli), postala je metonim za osmansku vladu, prvobitno se odnosila na Carsku kapiju (tur. Bâb-ı Hümâyûn) koja se nalazila u naudaljenijem dijelu dvorišta Topkapi saraj; ali od 18. vijeka termin Visoka porta (ili samo Porta) počeo se odnositi na kapiju Velikog vezira koja se nalazila u četvrti Džagaloglu u blizini Topkapi saraja, gdje se nalazila služba Velikog vezira i drugih vezira i na tom mjestu su primane strane diplomate. Bivše selo Ortakoj nalazi se na prostoru današnjeg okruga Bešiktar i po njemu je dobila ime džamija Ortakoj na Bosforu, blizu Bosforskog mosta. Na evropskoj i azijskoj obali Bosfora nalaze se istorijske jalije, luksuzne vile koje su izgradili pripadnici osmanske aristokratije i elite kao ljetne kuće.[108] Dalje u unutrašnjosti, izvan unutrašnjeg gradskog putnog prstena, nalaze se Levent i Maslak, glavni istanbulski poslovni okruzi.[109]

Prvobitno izvan grad, jali rezidencije duž Bosfora sada su domovi u nekim istanbulskim elitnim naseljima

Za vrijeme Osmanskog carstva, Uskudar i Kadikoj bili su izvan urbanog Istanbula, a služili su kao spokojne ispostave sa primorskim jalijama i baštama. Tokom druge polovine 20. vijeka, azijska strana je doživjela ubrzani urbani razvoj; kasni razvoj ovog dijela grada dao je bolju infrastrukturu i bolje urbanističko planiranje u poređenju sa većinom drugih stambenim područijima u gradu.[4] Veliki dio grada na azijskoj strani Bosfora funkcioniše kao predgrađe ekonomskih i komercijalnih središta na evropskoj strani, što predstavlja trećinu stanovništva, ali samo četvrtinu zaposlenih.[4] Kao rezultat ekspanzivnog rasta Istanbula u 20. vijeku, značajan dio grada se sastoji od gedžekondua (doslovno „izgrađeno preko noći”), upućujući na nezakonito izgrađene zgrade.[110] U današnje vrijeme, većina gedžekondua se ruši i na njihovom mjestu se grade savremene stambene jedinice.[111] Pored toga, sprovode se i obimni projekti džentrifikacije i revitalizacije,[112] kao npr. u Tarlabaši;[113] neki od ovih projekata, kao što je jedan u Sulukuleu, suočili su se sa kritikama. Vlada Turske ima ambiciozne planove za širenje grada prema zapadu i sjeveru na evropskoj strani koji je povezan sa izgradnjom trećeg aerodroma; novi dijelo grada bi trebali uključivati četiri različita naselja sa određenom urbanom funkciom, a gdje bi živjelo oko 1,5 miliona ljudi.[114]

Istanbul nema primarni urbani park, ali ima nekoliko zelenih područja. Parkovi Gulhane i Jildiz prvobitno su bili dio dva istanbulska saraja — Topkapi i Jildiz saraji — ali im je u prvim desetljećima Turske Republike promjenjena svrha u javne parkove.[115] Drugi park, park Fethi-paše, nalazi se na brdu pored Bosforskog mosta u Aziji, nasuprot Jildiz saraja u Evropi. Duž evropske obale i u blizini mosta sultana Mehmeda Osvajača nalazi se park Emigran, koji je bio poznat i kao Šuma Čempresa (tur. Kyparades) za vrijeme Vizantije. U osmanskom periodu, prvo je dodjeljen nišandžiji Feridunu Ahmed-paši u 16. vijeku, prije nego što je sultan Murat IV dodjelio safavidskom emiru Gune-kanu u 17. vijeku, pa otuda naziv Emirgan. Park od 47 hektara kasnije je bio u vlasništvu kevida Ismail-paše u 19. vijeku. Park Emirgan poznat je po svojoj raznolikosti biljaka i godišnjem festivalu tupipana koje se održava od 2005. godine.[116] Plan gradskih vlasti da park Taksim-gezi zamijeni sa Taksim vojnim barakama (koji je pretvoren u Taksim stadion 1921. godine, prije nego što je srušen 1940. kako bi se izgradio park Gezi) koje su postojala u osmansko doba, izazvao je niz protesta 2013. godine. Među stanovništvom Istanbula u ljetnjem periodu popularna je Beogradska šuma, koja se prostire na 5.500 hektara na sjevernoj ivici grada. Šuma je prvobitno grad snadbijevala vodom, a dio rezervi je nadživio vizantijsko i osmansko doba.[117][118]

Panoramski prikaz Istanbula sa ušća Bosfora i Mramornog mora. Nekoliko znamenitosti — uključujući džamiju Sultana Ahmeda, Aja Sofiju, Topkapi saraj i Dolmabahče saraj — mogu se vidjeti duž obale

Arhitektura[uredi]

Prvobitno crkva, kasnije džamija, danas (od 1935) muzeh, Aja Sofiju u Konstantinopolju izgradio je vizantijski car Justinijan, a bila je najveća crkva ikad izgrađena na svijetu skoro hiljadu godina, do završetka Seviljske katedrale u Španiji
Dolmabahče, Čiragan i Bejlebeji saraji na evropskoj i azijskoj obali Bosfora izgradili su sultani Abdulmedžid I i Abdul Aziz, a dizajnirani su osmanske dvorske arhitekte iz jermenske porodice Baljan[119]

Istanbul je prvenstveno poznat po vizantijskoj i osmanskoj arhitekturit, ali njegove građevine održavaju sve narode i carstva koja su ranije vladala gradom. Primjeri đenovljanske i rimske arhitekture ostali su vidljivi zajedno sa osmanskim primjerima. Ništa od primjera starogrčke arhitekture nije preživjelo, ali rimska arhitektura se pokazala kao dugotrajnija. Obeliks koji je podigao Teodosije I u Carigradskom hipodromu i dalje je vidljiv kod Sultan Ahmedove džamije, dok je dio Valensovog akvadukta, koji je izgrađen krajem 4. vijeka, stoji relativno neoštećen na zapadnoj ivici okruga Fatih.[120] Konstantinov stub, podignut 330. godine da bi obilježio novu rimsku prijestonicu, stoji nedaleko od Hipodroma.[120]

Pogled na Sultan Ahmedovu džamiju sa Aja Sofije

Rana vizantijska arhitektura pratila je rimske modele kupola i lukova, ali se poboljšala po ovim elementima, na na primjeru crkve Svetih Srđa i Vaha. Najstarija vizantijska crkva u Istanbulu — iako u ruševinama — jeste Studitski manastir (kasnije pretvoren u Imrahorovu džamiju), izgrađena je 454. godine.[121] Nakon povratka Konstantinopolja 1261. godine, Vizantinci su izgrali dvije najvažnije crkve, crkva Hrista Spasitelja i Bogorodice Pamakaristos. Vrhunac vizantijske arhitekture i jedna od najistaknutijig građevina u Istanbulu jeste Aja Sofija. Sa kupolom prečnika od 31 m,[122] Aja Sofija je bila najveća crkva na svijetu vijekovima, kasnije pretvorena u džamiju, a danas ima status muzeja.[45]

Mađu najstarijim primjerima osmanske arhitekture u Istanbulu su Anadolijska i Rumelijski hisari, koje su osmanlijama pomogli pri opsadi grada.[123] Tokom naredna četiri vijeka, Osmanlije su ostavile neizbrisiv trag u Istanbulu, izgradnjom visokih džamija i ukrašenih saraja. Najveći saraj, Topkapi, obuhvata razne nizove arhitektonskog stial, od baroka u haremu, do klasicizma u biblioteci Enderun.[124] Carske džamije Fatihova džamija, džamija Bajazita II, džamija Selim Javuz, Sulejmanova džamija, Sultan Ahmedova džamija i Jeni džamija, izgrađene su na vrhuncu Osmanskog carstva, tokom 16. i 17. vijeka. U narednim vijekovima, a naročito tokom Tanzimat reformi, osmansku arhitekturu zamijenili su evropski stilovi.[125] Primjer je carska Nuruosmanijska džamija. Područje oko Istiklal avenije bilo je mjesto za velike evropske ambasade i redovima građevine izgrađenim u stilovima neoklasicizma, neorenesanse i secesije, koje i dalje imaju uticaj na arhitekturu u Bejogluu — uključujući crkve, prodavnice i pozorišta — i zvanične građevine kao što je Dolmabahče saraj.[126]

Administracija[uredi]

Istanbulski okruzi se protežu daleko od centra grada, duž cijelog Bosfora (sa Crnim morem na vrhu i Mramornim morem na dnu mape)

Od 2004. godine, opštinske granice Istanbula poklapale su se sa granicom vilajeta.[127] Gradom, koji se smatra glavni gradom vilajeta Istanbul, upravlja Metropolitanska opština Istanbul (MOI), koja nadgleda 39 okruga grada-vilajeta.

Sadašnja gradska struktura može se pratiti u vrijeme Tanzimatske reforme u 19. vijeku, prije koje su grad vodile kadije i imami pod pokroviteljstvom Velikog vezira. Prateći primjer francuskih gradova, ovaj vjerski sistem zamijenjen je gradonačelnikom i gradskim savjetom koje se sastoji od predstavnika svih mileta sa prostora Istanbula. Bejoglu je bilo prvo područje u gradu koje je imalo svog rukovodioca i savjet, sa članovima umjesto dotadašnjih dugogodišnjih mještana četvrti.[128] Zakoni usvojeni nakon donošenja Ustava Osmanskog carstva 1876. godine bili su za cilj širenje ove strukture širom grada, imitirajući dvadeset okruga Pariza, ali to nije u potpunosti sprovedeno do 1908. godine, kada je Istanbul proglašen za vilajet sa devet konstitutivnih okruga.[129][130] Ovaj sistem je zadržan i nakon osnivanja Turske Republike, a vilajet je preimenovan u opštinu, ali je opština raspuštena 1957. godine.[131][132]

Ataturkova statusa na Bujukadi, najvećem od Prinčevskih ostrva koje se nalaze jugoistočno od Istanbula, a koje kolektivno čine okrug Adalar Istanbuskog vilajeta

Mala naselja u blizini glavnih centara stanovništva u Turskoj, uključujući i Istanbul, spojena su sa njihovim primarnim gradovima početkom osamdesetih godina, čime su stvorene metropolitanske opštine.[133][134] Glavno zakonodavno tijelo Metropolitanske opštine Istanbul je Opštinski savjet, u kome se nalaze zastupnici iz okružnih savjeta.

Opštinski savjet odgovoran je za gradska pitanja, uključujući upravljanje budžetom, održavanje gradske infrastrukture i nadgledanje muzeja glavnih kulturnih centara.[135] S obzirom da vlast funkcioniše po pristupu „jak gradonačelnik, slab savjet”, rukovodilac savjet — metropolitanski načelnik — ima ovlašćenja da donosi odluke po skraćenom postupku, često na račun transparentnosti.[136] Opštinski savjet savjetuje Metropolitanski izvršni odbor, mada je Odbor ograničen u donošenju svojih odluka.[137] Sve zastupnike u Odboru postavlja metropolitanski načelnik i Savjet, sa načelnikom — ili nekim koga je načelnik postavio — na čelu.[137][138]

Pogled na Trg Taksim sa Spomenikom Republike, koji je otvoren 1928. godine

Okružni savjeti su uglavnom odgovorni za upravljanje otpadom i građevinskim projektima u okviru svojih okruga. Svaki od njih održava sopstvene budžete, iako metropolitanski načelnik zadržava pravo da razmatra odluke okruga. Jedna petina od svih članova savjeta, uključujući načelnika okruga, zastupnaju svoje okruge u Opštinskom savjetu.[135] Svi članovi okružnih savjeta i Opštinskog savjeta, uključujući i metropolitanskog načelnika, bira se na mandat u dužini od pet godina.[139] Mevlut Ujsal, član Partije pravde i razvoja, metropolitanski načelnik je od marta 2014. godine.[140]

S obzirom da Metropolitanska opština Istanbul i Istanbulski vilajet imaju jednake nadležnosti, vilajetska vlada ima nekoliko ovlašćenja. Slično kao i MOI, Istanbulska specijalna vilajetska administracija ima valiju (guvernera), demokratski izabrano zakonodavno tijelo — Vilajetska skupština — i imenovani Izvršni odbor. Izbor izvršnog odbora na opštinskom nivou, Vilajetski izvršni odbor uključuje generalnog sekreta i lidere odjeljenja koja savjetuju Vilajetsku skupštinu.[138][141] Dužnosti Vilajetske administracije su u velikoj mjeri ograničena na izgradnju i održavanje škola, rezidencija, vladinih zgrada i puteva, kao i za promociju umjetnosti, kulture i očuvanje prirode.[142] Husejin Avni Mutlu je valija Istanbulskog vilajet od maja 2010. godine.[143]

Demografija[uredi]

Istiklal aveniju posjeti skoro 3 miliona ljudi svaku nedjelju dana
Demografija
1990. 2000.
6.620.200 8.831.800
Poređenje velične urbanih područja Istanbula (označene kao sive zone) 1975. i 2011. godine

Tokom najvećeg dijela istorije, Istanbul se nalazio među najvećim gradovima na svijetu. Oko 500. godine, Konstantinopolj je imao između 400.000 i 500.000 stanovnika, prestigavši svog prethodnika, Rim, na položaju najvećeg grada na svijetu.[144] Do 13. veka Konstantinopolj se nalazio u stalnoj trci sa ostalim velikim istorijskim gradovima, kao što su Bagdad, Čanaj, Kajfeng i Merv, za položaj najnaseljenijeg grada na svijetu do 12. vijeka. Nikada više nije bio najveći grad na svijetu, ali je bio najveći grad u Evropi od 1500. do 1750. godine, kada ga je na tom položaju prestigao London.[145]

Turski institut za statistiku procjenjuje da je na prostoru Metropolitanske opštine Istanbul na kraju 2014. godine živjelo 14.377.019 stanovnika, što je 19% stanovništva zemlje.[3] Prema drugoj procjeni iz istog vremenskog perioda unutar granica grada je živjelo 14.657.434 stanovnika.[1] U to vrijeme je oko 97—98% stanovnika MOI živjelo unutar granica grada, dok je 2007. taj procenat bio 89%,[146] a 1980. godine 61%.[147] Na evropskoj strani je živjelo 64,9% stanovnika, a na azijskoj strani 35,1%.[148] Dok se danas grad rangira kao 7. najveći na svijetu, kao urbano područje pada na 24. mjesto i na 18. mjesto kao metropolitansko područje, jer su gradske granice približne jednake aglomeraciji. Danas, formira jedno od najvećih urbanih aglomeracija u Evropi, pored Moskve. Godišnji porast stanovništva od 3,45% grad smiješta među najbrže rastuće od 78 najvećih metropola u Organizaciji za ekonomsku saradnju i razvoj. Visok rast stanovništva oslikava trend urbanizacije širom zemlje, s obzirom da su posle Istanbula drugi i treći grad po rastu u zemljama OESR-a turski gradovi Izmir i Ankara.[13]

Istanbul je doživio munjeviti rast stanovništva u drugoj polovini 20. vijeka, kada je broj stanovnika udesetostručio između 1950. i 2000. godine.[8] Ovaj rast stanovništva je djelimično posljedica proširenja gradskih granica, naročito između 1980. i 1985. godine, kada je broj stanovnika skoro udvostručen.[131] Znatan rast je bio, i još je u velikoj mjeri, podstaknut dolaskom migranata iz istočne Turske koji su u Istanbul došlo zbog potrage za poslom i boljim uslovima života. Broj stanovnika Istanbula koji porijeklom vode iz sedam sjevernih i istočnih vilajeta veći je od broja stanovnika njihovih vilajeta; Sivas i Kastamonu zajedno imaju nešto više od pola miliona stanovnika.[9] Broj stranaca u Istanbulu je relativno mali sa samo 42.228 2007. godine.[149] Samo 28% stanovnika grada su porijeklom iz Istanbula.[150] Najgušće naseljene oblasti su sjeverozapadno, zapadno i jugozapadno od centra grada na evropskoj strani; najgušće naseljeni okrug na azijskoj strani je Uskudar.[9]

Religijske i etničke grupe[uredi]

Područje kanonske jurisdikcije Vaseljenske patrijaršije uključuje Istanbul, nekoliko turskih ostrva i dio Grčke koji je do 1912. godine pripadao Osmanskom carstvu
Grčko stanovništvo u Istanbulu i procenat gradskog stanovništva (1844—1997). Razmjena stanovništva između Grčke i Turske 1923, porez na bogatstvo 1942. i Septembarski pogrom 1955. doprinjeli su opštem smanjenju grčke zajednice u u Istanbulu

Istanbul je bio kosmopolitanski grad kroz veliki dio istorije, ali je postaje sve homogeniji od osnivanja Turske Republike. Većina vjerskih i etničkih manjine u Turskoj nalazi se u Istanbulu. Ogromna većina stanovništva u Turskoj, samim tim i u Istanbulu, su muslimani, određenije pripadnici su sunitskog ogranka islama. Većina sunita su sljedbenici hanifijske škole, dok je oko 10% sunita slijeti šafijsku školu. Najveća nesunitska muslimanska sekta, kojoj prpada oko 4,5 miliona Turaka, su alaviti; trećina od svih alavita u Turskoj živi u Istanbulu.[150] Mistični pokreti, kao što je sufizam, zvanično su zabranjeni od osnivanja Turske Republike, ali oni i dalje imaju veliki broj sljedbenika.[151]

Vaseljenski patrijarh od 6. vijeka se nalazi na čelu Carigradske patrijaršije, a kasnije je postao vjerski poglavar za oko 300 miliona pravoslavnih hrišćana širom svijeta.[152] Od 1601. godine, sjedište Patrijaršije se nalazi u crkvi Svetog Đorđa.[153] U 19. vijeku, hrišćani u Istanbulu su se izjašljvali kao pripadnici Grčke pravoslavne crkve ili Jermenske apostolske crkve.[154] Zbog dešavanja koja su se odvila tokom 20. vijeka — razmjena stanovništva između Grčke i Turske 1923, porez na bogatstvo 1942. i Septembarski pogrom 1955. — grčko stanovništvo, koje se prvobitno nalazi u Fanaru i Samatji, značajno se smanjilo. Na početku 21. vijeka, grčka stanovništvo u Istanbulu brojalo je 3.000 ljudi (130.000 1923. godine i 260.000 prema osmanskom popisu iz 1910. g. od ukupno 850.000).[155][156] Danas se u Istanbulu nalazi između 50.000 i 70.000 Jermena, što je mnogo manje od 164.000 1913. godine kada je izvršen genocid nad Jermenima. Hrišćani su činili polovinu stanovništva grada 1910. godine.ref>„Istanbul Population 2015”. World Population Review. 7. 7. 2015. </ref> Christians made up half the population of the city in 1910.[157]

Završena 1616. godine, Sultan Ahmedova džamija, poznatija kao Plava džamija, zbog plavih pločica koje prekrivaju unutrašnjost kupole[158]

Najveća etnička manjina u Istanbulu su Kurdi, porijeklom iz istočne i jugoistočne Turske. Iako prisustvo Kurda u gradu vodi porijeklo iz ranih godina Osmanskog carstva,[159] priliv Kurda u grad ubrzan je od početka turskog sukoba sa Kurdskom radničkom partijom (tj. od kraja sedamsetih godina 20. vijeka).[160] Oko 2—3 miliona stanovnika Istanbula su Kurdi, što znači da je više Kurda u Istanbulu nego u bilo kom drugom gradu na svijetu.[161][162][163][164][165] U gradu se nalaze i druge manjine, Bošnjaci su najbrojnije stanovništvo okruga Bajrampaša.[166] Četvrt Balat je dom znatnom broju sefardskih Jevreja, koji su se tu doselili nakon progona iz Španije 1492.[167] godine. Romanioniti i aškenaški Jevreji su živjeli u Istanbulu prije doseljavanja Sefarda, ali se njihov udio u stanovništvu grada znatno smanjio; danas samo 1% istanbulskih Jevreja su Aškenazi.[168][169] U velikoj mjeri zbog emigracije u Izrael, cjelokupno jevrejsko stanovništvo u Turskoj palo je sa 100.000 1950. godine na 18.000 2015. godine, od čega većina živi u Istanbulu ili Izmiru.[170] Levantinci (latinski hrišćani) koji su se doselil u Galatu za vrijeme Osmanskog carstva, odigrali su važnu ulogu oblikovanju kulture i arhitekture Istanbula tokom 19. i početkom 20. vijeka; njihova brojnost je opala, ali je mali broj ostao u gradu.[171] Zbog povećane saradnje Turske i nekoliko afričkih država kao što su Somalija i Džibuti, nekoliko studenata i radnika je emigriralo u Istanbul u potrazi za boljim obrazovanjem i mogućnosti zapošljavanja. U gradu postoji i mali nigerijska, kongoanska, kamerunska i sjevernoafrička zajednica.[172]

Politika[uredi]

Građani Istanbula su od 1995. godine većinom glasali za stranku koja je pobjedila na opštim izborima. Od 2002. godine, desničarska Stranka pravde i razvoja (SPR) osvajala je većinu glasova na svakim opštim i lokalnim izborima. Istanbulski birači su takođe podržali ustavne reforme vlade SPR predložene na referendumima 2007. i 2010. godine. Predsjednik Turske, i bivši predsjednik Vlade, Redžep Tajip Erdogan izabran je na dužnost gradonačelnik Istanbula na lokalnim izborima 1994. godine kao kandidat islamističke Stranke blagostanja sa 25,1% glasova, pobjedivši zbog rasutih glasova između glavnih centrističkih stranaka. Konzervativne stranke tradicionalnu dobijaju podršku iz starijih okruga sa visokom gustinom stanovništva, kao što su Bagčilar, Fatih, Sultanbejli i Esenler. Opoziciona kemalistička Republikanska narodna stranka (RNS), trenutno je druga najjača politička sila i u Istanbulu i u zemlji, a podršku dobija iz ruralnijih okruga kao što su Silivri, Čataldža i Sarijer. Urbani okruzi kao što su Bešiktaš, Barikoj, Šišli i Kadikoj dali su snažnu podršku RNS na prošlim izborima. RNS je uopšteno jača na zapadu, gdje odvijaju noviji stambeni tokovi. Istanbul ima 39 okruga, više od bilo koje pokrajine u Turskoj. S obzirom da je Istanbul najveći grad u Turskoj i obično glasa kao i cijela zemlja, u turskoj politici se u velikoj mjeri smatra da će pobjednika izbora u suštini odlučiti istanbulsko biračko tijelo. Politička stranke zbog toga izdvajaju velike količine sredstava za izbornu kampanju, kako bi dobiliti izbore u Metropolitanskoj opštini Istanbul. Zbog svog izbornog značaja, u Istanbulu su prijavljeni najveći i najozbiljniji slučajevi izbornih prevara na skorijim izborima, uključujući i lokalne izbore 2014. godine.

Trenutni gradonačelnik je Melvut Ujsal iz SPR, koje je izabran nakon što je prethodni gradonačelnik, Kadir Topbaš, podnio ostavku. Predsjednik RNS i parlamentarne opozicije, Kemal Kiličdaroglu, bio je protivkandidat Topbašu na lokalnim izborima 2009. godine. On je trenutno poslanik u gradskoj skupštini Istanbula. Između 2007. i 2014. godine, predsjednik Vlade Redžep Tajip Erdogan bio je poslanik u istanbulskoj skupštini. Tokom opštih izbora, grad je podijeljen na 3 izborna okruga i daje 85 poslanika Turskoj skupštini. Na predsjedničkim izborima 2014. godine, 49,83% gradskog biračkog tijela glasalo je za kandidata SPR Redžepa Tajipa Erdogana. Iako je Erdogan osvojio većinu glasova u Istanbulu, njegov neuspijeh da dostigne 50% smatra se bitnim. Opozicioni kandidat Ekmeledin Ihsanoglu bio je drugi sa 41,08%, dok je kandidat prokurdske i ljevičarske Narodne demokratske stranke Selahatin Demirtaš osvojio 9,09%.

Privreda[uredi]

Panorama poslovnog okruga Maslak, koji se nalazi u evropskom dijelu grada, u neposrednoj blizi Leventa

Sa paritetom kupovne moći prilagođenim bruto domaćem proizvodu od 301,1 milijardu $, Istanbul se 2011. godine nalazio na 29. mjestu među urbanim područjima na svijetu.[173] Od sredine devedesetih godina 20. vijeka, privreda Istanbula je jedna od najbrže rastućih među metro-regiona Organizacije za ekonomsku saradnju i razvoj.[13] Istanbul je odgovoran za 27% BDP Turske, sa 20% industrijske radne snage države koja živi u gradu.[13][174] BDP po glavi stanovnika i proizvodnost grada veće su od državnog prosjeka za 70% i 50%, odnosno djelimično zbog fokusa na djelatnosti visoke dodatne vrijednosti. Sa velikim brojem stanovnika i značajnim doprinosima privredi Turske, Istanbul je odgovoran za 25 poreskih prihoda.[13] To uključuje oporezivanje 37 milijardera koji stanuju u Istanbulu, što grad čini 5. na svijetu po broju milijardera.[175]

Pogled na Levent, jednog od glavnih poslovnih okruga u Istanbulu i domu najviših zgrada u gradu

Kao što se i očekuje za grad njegove veličine, Istanbul ima raznovstnu industrijsku privredu,koja proizvodi razne proizvode, kao što su maslinovo ulje, duvan, vozila i elektronika.[174] Uprkos tome što je grad fokusiran na rad sa visokom dodatnom vrijednošću, prizvodni sektor sa niskom dodatnim vrijednošću je značajan, čineću samo 26% BDP Istanbula, ali 45 ukupnog izvoza grada. Godine 2005, preduzeća sa sjedištem u Istanbulu izvezla su robu u vrijednosti od 41,4 milijarde $ i primile uvoz vrijednosti od 69,9 milijardi $; ove brojke su bile ekvivalente sa 57% i 60% od ukupnog državnog iznosa.[176]

Istanbul je sjedište Borsa Istanbula, jedine berze u Turskoj, koja je nastala kombinovanjem bivših Istanbulska berza vrijednosnih papira, Istanbulska berza zlata i Berza derivata Turske.[177] Bivša Istanbulska berza vrijednosnih papira prvobitno je osnovana kao Osmanska berza vrijednosnih papira 1866. godine.[178] Tokom 19. i početkom 20. vijeka, Bankalar ulica u Galati bila je finansijsko središte Osmanskog carstva, gdje se nalazila Osmanska berza vrijednosnih papira.[179] Bankalar ulica ostala je istanbulski glavni finansijski okrug sve do devedesetih godina 20. vijeka, kada se većina turskih banaka počelo prebacivati svoja središta u savremene poslovne okruge Levent i Maslak. Godine 1995, Istanbulska berza vrijednosnih papira (sada Borsa Istanbul) premjestila se na svoju sadašnju lokaciju u zgradu u četvrti Istinje u okrugu Sarijer.[180] Novi središnji poslovni okrug je u izgradnji u Atašerihu i biće sjedište raznih turskih banaka i finansijskih institucija poslije završetka radova.[181]

Koa ruta prema Crno moru, Bosfor je jedan od najprometnijih vodenih puteva na svijetu

Kao jedina stanica na putu između naftom bogatog Crnog mora i Sredozemnog mora, Bosfor je jedan od najprometnijih vodenih puteva na svijetu: više od 200 miliona tona nafte prođe kroz moreuze svake godine, a saobraćaj kroz Bosfor je tri puta veći nego kroz Suecki kanal.[182] Zbog toga, postojali su prijedlozi za igradnju kanala, poznatog pod imenom Kanal Istanbul, paralelno sa moreuzom, na evropskoj strani grada.[183] Istanbul ima tri glavne brodske luke — Hajdarpaša, Ambarli i Zejtinburnu — kao i nekoliko manjih luka i naftnih terminala duž Bosfora i Mramornog mora.[184][185] Hajdarpaša, smješten na južnoj strani Bosfora, bila je istanbulska najveća luka sve do početka prvog desetljeća 21. vijeka. Pomaci u poslovanju Ambarli, ostavili su Hajdarpašu da posluje ispod svojih kapaciteta i sa planovima za razgradnju luke.[186] Ambarli je 2007. godine imala godišnji kapacitet od 1,5 miliona TUE (u poređenju sa 354.000 TUE u Hajdarpaši), čineći je četvrtim najvećim kargo terminalom u Sredozemlju.Organisation for Economic Co-operation and Development (2008). str. 82.[187] Luka Zejtinburnu je pogodna zbog blizine auto-puta i međunarodnog aerodrom Ataturk[188] i dugoročni plan grada je za većom povezanošću svih terminala i putnih i željezničkih mreža.[189]

Istanbul je sve popularnije turističko odredište; dok je samo 2,4 miliona turista posjetilo grad 2000. godine, 2015. godine u grad je došlo 12,56 miliona turista, što ga čini 5. najposjećenijim gradom na svijetu.[10][190] Istanbul je druga najveća međunarodna mreža u Turskoj, nakon Antalije, u koje stiže četvrtina stranih turista u zemlji. Istanbulska turistička industrija nalazi se na evropskoj strani, gdje je smješteno 90% gradskih hotela. Niži i srednji hoteli pretežno se nalaze u Sarajburnu; dok se viši nalaze u zabavnim i finansijskim središtima svejerno od Zlatnog roga. Istanbulskih sedamdeset muzeja, od kojih su najposjećeniji Muzej Topkapi saraja i Aja Sofija, koji svake godine doprinose 30 miliona $. U gradskom planu za zaštitu životne sredine navodi se da u grad ima 17 saraja, 64 džamije i 49 crkava od istorijskog značaja.[191]

Kultura[uredi]

Dokolica i razonoda[uredi]

Sport[uredi]

Mediji[uredi]

Obrazovanje[uredi]

Glavni ulazu u Univerzitet u Istanbulu, gradsku najstariju tursku instituciju, osnovanu 1453. godine

Univerzitet u Istanbulu, osnovan 1453. godine, najstarija je turska institucija u gradu. Iako je prvobitno bio islamska škola, na univerzitetu su osnovana odjeljenja za pravo, medicinu i nauku u 19. vijeku, a nakon osnivanja Turske Republike je sekularizovan.[192] Tehnički univerzitet u Istanbulu osnovan je 1773. godine, treći je nastariji univerzitet na svijetu posvjećen isključivo inžinjerskim naukama.[193][194] Pored ova dva javna univerziteta u gradu postoji još šest univerziteta;[195] drugi istaknuti javni univerziteti u Istanbulu su Univerzitet likovnih umjetnosti Mimar Sinan, koji je bio glavna turska institucija umjetnosti sve do sedamdesetih godina 20. vijeka,[196] i Univerzitet Marmara, po veličini treći univerzitet u zemlji.[197]

Osnovan 1863. godine, Koledž Robert bio je američka škola-internat s obzirom da je odjeljenje višeg obrazovanja postalo Univerzitet Bogaziči 1971. godine

Većinu univerziteta u gradu podržava vlada, ali grad ima i nekoliko istaknutih privatnih institucija. Prvi savremeni privatni univerzitet u Istanbulu, istovremeno i najstarija američka škola koja postoji na svojoj prvobitnoj lokaciji izvan Sjedinjenih Američkih Država, jeste Koledž Robert osnovan 1863. godine, koji su osnovali Kristofer Robert, američki filantrop, i Sajrus Hemlin, misionar posvjećen obrazovanju. Tercijalni element obrazovnog programa Koledža postao je javni Univerzitet Bogaziči 1971. godine; dio koji je ostao u Arnavutkoju nastavio je da djeluje kao srednja škola pod nazivom Koledž Robert.[198][199] Privatni univerziteti su zvanično stavljeni izvan zakona u Turskoj prije donošenja ustava 1962. godine, ali je opstalo petnaest „viših škola”, koje su djelovale kao univerziteti, u Istanbulu sve do 1970. godine. Prvi privatni univerzitet osnovan u Istanbulu od 1982. godine bio je Univerzitet Koč (osnovan 1992), jedan je od desetine koji su osnovani u pretstojećem desetljeću.[198] Danas, u gradu postoji najmanje 30 privatnih univerziteta, uljučujući Komercijalni univerzitet Istanbul i Univerzitet Kadir Has.[200] U Bašakšehiru se gradi novi biomedicinski centar za istraživanje i razvoj, u kome će se nalazi 15.000 stanovnika, 20.000 radnika i univerzitet po završetku.[201][202]

Godine 2007, u Istanbulu je postojalo 4.350 škola, od čega su polova bile osnovne škole; u prosjeku, svaka škola ima je 668 učenika. U posljednjih nekoliko godina, obrazovni sistem u Istanbulu se znatno proširio, od 2000. do 2007. godine, broj razreda i učitelja se skoro udvostručio, a broj učenika je povećan za skoro 60%.[203] Galatasarajska srednja škola, osnovan je 1481. godine kao Carska škola Galatskog saraja, najstarija je srednja škola u Istanbulu u druga najstarija obrazovna institucija u gradu. Izgrađena je po nalogu sultana Bajazita II, koji je pokušavao da okupi učenike različitog porijekla kao sredstvo jačanja svog sve većeg carstva.[204] Jedna je od turskih Anadolijskih srednjih škola, elitnih javnih srednjih škola koje stavljaju jači naglasak na nastavu na stranim jezicima. Galatasaraj, na primjer, nudi nastavu na francuskom; druge anadolijske srednje škole prvenstveno nastavu izvode na engleskom ili njemačkom pored turskog jezika.[205][206] Grad ima i strane srednje škole, kao što je Italijanski državni licej u Istanbulu, osnovan je u 19. vijeku za obrazovanje stranaca.[207]

Vojna srednja škola Kuleli, duž obale Bosfora u Čengelkoju, i Turska pomorska srednja škola, smještena na Pričevim ostrvima, vojne su srednje škole, koje dopunjavaju tri vojne akademije — Tursku vazduhoplovnu, Tursku vojnu i Tursku pomorsku akademiju. Srednja škola Darušafaka pruža besplatno obrazovanje djeci širom zemlje koja nemaju jednog ili oba roditelja. Darušafaka započinje nastavu u četvrom razredu, pruža obrazovanje na engleskom i od šestog razreda nudi drugi strani jezik — njemački ili francuski.[208] Ostale istaknute srednje škole su Istanbul (osnovana 1884), Kabataš Erkek (osnovana 1908)[209] i Kadikoj Anadolu (osnovana 1955).[210]

Javne usluge[uredi]

Saobraćaj[uredi]

Most Sultana Mehmeda Osvajača jedan je od tri viseća mosta preko Bosforskog moreuza

Glavni istanbulski auto-putevi su A1, A2, A3 i A4. Autoput 1 formira unutrašnji gradski putni prsten, prelazeći preko Bosforskog mosta, dok Autoput 2 formira spoljašnji prsten oko grada, prelazeći preko Musta Sultana Mehmeda Osvajača. A-2 nastavlja zapadno ka Jedrenu, dok A-4 nastavlja istočno prema Ankari; A-2, A-3 i A-4 dio su Evropskog puta E80 (Transevropski autoput) koji preće iz Portugalije i vodi sve do tursko-iranske granice. Godine 2011, preko prvog i drugog mosta na Bosforu prešlo je 400.000 vozila dnevno. Most Sultana Selima Hrabrog u promet je pušten 26. avgusta 2016. godine. Ekološke grupe vjeruju da će treći most preko Bosfora dodatno ugroziti zelena područja u sjevernom Istanbulu. Pored tri mosta preko Bosfora, ispod moreuza prolazi Evroazijski tunel dužine od 14,6 km (u promet pušten 20. decembra 2016) kroz koji se odvoji saobraćaj motornim vozilima između evropske azijske strane Turske.

Gradski javni saobraćajni sistem u Istanbulu čini složena mreža tranvaja, uspinjača, metroa, autobusa, brzih autobusa i trajekti.

Partnerski gradovi[uredi]

Istanbul je zbratimljen sa 45 gradova širom sveta.[211] To su:

valign="top" * Grčka Atina, Grčka valign="top" * Italija Firenca, Italija valign="top" * Maroko Rabat, Maroko

Vidi još[uredi]

Reference[uredi]

  1. 1,0 1,1 1,2 „Turkey: Provinces and Major Cities”. www.citytpopulation.de. Citypopulation. 31. 12. 2014. Pristupljeno 18. 3. 2018. »The population of the Turkish cities and provinces according to census results and latest register-based tabulations« 
  2. „All urban agglomerations of the world with a population of 1 million inhabitants or more”. www.citypopulation.de. Citypopulation. 1. 4. 2015. Pristupljeno 18. 3. 2018. 
  3. 3,0 3,1 „The Results of Address Based Population Registration System, 2017”. Turkish Statistical Institute. 1. 2. 2018. Pristupljeno 18. 3. 2018. 
  4. 4,0 4,1 4,2 WCTR Society; Unʼyu Seisaku Kenkyū Kikō (2004). str. 281.
  5. Çelik (1993). str. xv.
  6. 6,0 6,1 Masters & Ágoston (2009). str. 114–5.
  7. Dumper & Stanley (2007). str. 320.
  8. 8,0 8,1 Turan (2010). str. 224.
  9. 9,0 9,1 9,2 „Population and Demographic Structure”. Istanbul 2010: European Capital of Culture. Istanbul Metropolitan Municipality. 2008. Pristupljeno 18. 3. 2018. 
  10. 10,0 10,1 „MasterCard Global Destination Cities Index”. 
  11. „The World According to GaWC 2010”. Globalization and World Cities (GaWC) Study Group and Network. Loughborough University. Pristupljeno 18. 3. 2018. 
  12. Berube, Alan (1. 12. 2010). „Global Growth on the Orient Express”. Brookings Institution blog "The Avenue". Pristupljeno 18. 3. 2018. 
  13. 13,0 13,1 13,2 13,3 13,4 OECD Territorial Reviews: Istanbul, Turkey. Policy Briefs. The Organisation for Economic Co-operation and Development. 2008. ISBN 978-92-64-04383-1. 
  14. „IOC selects three cities as Candidates for the 2020 Olympic Games”. The International Olympic Committee. 2012. Pristupljeno 18. 3. 2018. 
  15. 15,0 15,1 15,2 15,3 Room (2006). str. 177.
  16. Georgacas (1947). str. 352ff..
  17. Gregory (2010). str. 62–3.
  18. Masters & Ágoston (2009). str. 286.
  19. Masters & Ágoston (2009). str. 226–7.
  20. Finkel (2005). str. 57, 383.
  21. 21,0 21,1 Sakaoğlu, Necdet (1994). „İstanbul'un adları”. Ur.: Akbayar, Nuri. Dünden bugüne İstanbul ansiklopedisi (na jeziku: turski) (8 Cilt (Takım). izd.). İstanbul: Türkiye Ekonomik ve Toplumsal Tarih Vakfı. ISBN 975-7306-00-2. 
  22. „istanbul | Origin and meaning of the name istanbul by Online Etymology Dictionary”. www.etymonline.com (na jeziku: engleski). Pristupljeno 18. 3. 2018. 
  23. Room (2006). str. 177–8.
  24. Göktürk, Soysal & Türeli (2010). str. 7.
  25. „Šta znači STAMBOL?”. Šta znači. Pristupljeno 14. 8. 2016. 
  26. Rainsford, Sarah (10. 1. 2009). „Istanbul's ancient past unearthed”. BBC. Pristupljeno 21. 4. 2010. 
  27. Algan, O.; Yalçın, M. N. K.; Özdoğan, M.; Yılmaz, Y. C.; Sarı, E.; Kırcı-Elmas, E.; Yılmaz, İ.; Bulkan, Ö.; Ongan, D.; Gazioğlu, C.; Nazik, A.; Polat, M. A.; Meriç, E. (2011). „Holocene coastal change in the ancient harbor of Yenikapı–İstanbul and its impact on cultural history”. Quaternary Research. 76: 30. Bibcode:2011QuRes..76...30A. doi:10.1016/j.yqres.2011.04.002. 
  28. BBC: "Istanbul's ancient past unearthed" Published on 10 January 2007. Retrieved on 3 March 2010.
  29. „Bu keşif tarihi değiştirir”. hurriyet.com.tr. 
  30. „Marmaray kazılarında tarih gün ışığına çıktı”. fotogaleri.hurriyet.com.tr. 
  31. „Cultural Details of Istanbul”. Republic of Turkey, Minister of Culture and Tourism. Arhivirano iz originala na datum 12. 9. 2007. Pristupljeno 2. 10. 2007. 
  32. Janin, Raymond (1964). Constantinople byzantine. Paris: Institut Français d'Études Byzantines. str. 10f. 
  33. Pliny the Elder, book IV, chapter XI:
    "On leaving the Dardanelles we come to the Bay of Casthenes, ... and the promontory of the Golden Horn, on which is the town of Byzantium, a free state, formerly called Lygos; it is 711 miles from Durazzo, ..."
    Archived 1 January 2017[Date mismatch] at the Wayback Machine.
  34. Bloom & Blair (2009). str. 1.
  35. Çelik (1993). str. 11.
  36. De Souza (2003). str. 88.
  37. Freely (1996). str. 20.
  38. Freely (1996). str. 22.
  39. Grant (1996). str. 8–10.
  40. Limberis (1994). str. 11–2.
  41. Barnes (1981). str. 77.
  42. Barnes (1981). str. 212.
  43. 43,0 43,1 Barnes (1981). str. 222.
  44. 44,0 44,1 Gregory (2010). str. 63.
  45. 45,0 45,1 Klimczuk & Warner (2009). str. 171.
  46. Dash, Mike (2. 3. 2012). „Blue Versus Green: Rocking the Byzantine Empire”. Smithsonian Magazine (na jeziku: engleski). The Smithsonian Institution. Pristupljeno 25. 3. 2018. 
  47. Dahmus (1995). str. 117.
  48. Cantor (1994). str. 226.
  49. Morris (2010). str. 109–18.
  50. Gregory (2010). str. 324–9.
  51. Gregory (2010). str. 330–3.
  52. Gregory (2010). str. 340.
  53. Gregory (2010). str. 341–2.
  54. Reinert (2002). str. 258–60.
  55. Baynes (1949). str. 47.
  56. Gregory (2010). str. 394–9.
  57. Béhar (1999). str. 38.
  58. Bideleux & Jeffries (1998). str. 71.
  59. Inalcik, Halil (1969). „The Policy of Mehmed II toward the Greek Population of Istanbul and the Byzantine Buildings of the City”. Dumbarton Oaks Papers (na jeziku: engleski). 23: 236. doi:10.2307/1291293. 
  60. Müller-Wiener (1977)
  61. Müller-Wiener (1977). str. 27.
  62. Holt, Lambton & Lewis (1977). str. 306–7.
  63. Byrne, Joseph P. (2012). Encyclopedia of the Black Death (na jeziku: engleski). Santa Barbara, Calif.: ABC-CLIO. str. 87. ISBN 9781598842548. 
  64. 64,0 64,1 Holt, Lambton & Lewis (1977). str. 307.
  65. Tarasov & Milner-Gulland (2004). str. 121.
  66. El-Cheikh (2004). str. 22.
  67. Holt, Lambton & Lewis (1977). str. 735–6.
  68. Chandler, Tertius; Fox, Gerald (1974). „3000 Years of Urban Growth”. London: Academic Press. ISBN 978-0-12-785109-9. 
  69. Shaw & Shaw (1977). str. 4–6, 55.
  70. Çelik (1993). str. 87–9.
  71. Harter (2005). str. 251.
  72. Shaw & Shaw (1977). str. 230, 287, 306.
  73. Çelik (1993). str. 31.
  74. Freedman, Jeri (2009). The Armenian genocide (1st izd.). New York: Rosen Pub. Group. str. 21—2. ISBN 1-4042-1825-4. 
  75. Landau (1984). str. 50.
  76. Dumper & Stanley (2007). str. 39.
  77. Keyder (1999). str. 11–2, 34–6.
  78. Efe & Cürebal (2011). str. 718–9.
  79. „Istanbul from a Bird's Eye View”. Governorship of Istanbul. Arhivirano iz originala na datum 17. 5. 2009. Pristupljeno 19. 3. 2018. 
  80. 80,0 80,1 „The Topography of İstanbul”. Republic of Turkey Ministry of Culture and Tourism. Pristupljeno 19. 3. 2018. 
  81. Revkin, Andrew C. (24. 2. 2010). „Disaster Awaits Cities in Earthquake Zones”. The New York Times. Pristupljeno 19. 3. 2018. 
  82. Parsons, Tom; Toda, Shinji; Stein, Ross S.; Barka, Aykut; Dieterich, James H. (2000). „Heightened Odds of Large Earthquakes Near Istanbul: An Interaction-Based Probability Calculation”. Science. Washington, D.C.: The American Association for the Advancement of Science. 288 (5466): 661—5. Bibcode:2000Sci...288..661P. PMID 10784447. doi:10.1126/science.288.5466.661. 
  83. Traynor, Ian (9. 12. 2006). „A Disaster Waiting to Happen – Why a Huge Earthquake Near Istanbul Seems Inevitable”. The Guardian. UK. Pristupljeno 19. 3. 2018. 
  84. Kottek, Markus; Grieser, Jürgen; Beck, Christoph; Rudolf, Bruno; Rube, Franz (jun 2006). „World Map of the Köppen-Geiger climate classification updated” (PDF). Meteorologische Zeitschrift. 15 (3): 259—263. Bibcode:2006MetZe..15..259K. doi:10.1127/0941-2948/2006/0130. Pristupljeno 29. 3. 2013. 
  85. Peel, M. C.; Finlayson, B. L.; McMahon, T. A. (2007). „Updated world map of the Köppen-Geiger climate classification” (PDF). Hydrology and Earth System Sciences. 4 (2): 439—473. doi:10.5194/hessd-4-439-2007. Pristupljeno 29. 3. 2013. 
  86. „Total Participation Data: August” (na jeziku: turski). Turkish State Meteorological Service. Arhivirano iz originala na datum 16. 5. 2012. Pristupljeno 6. 7. 2012. 
  87. 87,0 87,1 Efe & Cürebal (2011). str. 716–7.
  88. „COMPARISONS OF ANNUAL MEANPRECIPITATION GRIDDED AND STATION DATA: AN EXAMPLE FROM ISTANBUL, TURKEY Yıllık Ortalama Gridlenmiş Yağış Verisi ve İstasyon Yağış Verisinin Karşılaştırılması, İstanbul Örneği – USTAOĞLU – Marmara Coğrafya Dergisi”. marmara.edu.tr. Pristupljeno 12. 2. 2016. 
  89. belgrat. „HÜSNÜ YAZICI YAZDIĞI KONULAR”. blogspot.com.tr. Pristupljeno 12. 2. 2016. 
  90. 90,0 90,1 „Weather – Istanbul”. World Weather. BBC Weather Centre. Pristupljeno 15. 10. 2012. 
  91. „Istanbul Enshrouded in Dense Fog”. Turkish Daily News. 14. 1. 2005. Pristupljeno 15. 10. 2012. 
  92. „Thick Fog Causes Disruption, Flight Delays in İstanbul”. Today's Zaman. 23. 11. 2009. Arhivirano iz originala na datum 4. 11. 2013. Pristupljeno 15. 10. 2012. 
  93. „Dense Fog Disrupts Life in Istanbul”. Today's Zaman. 6. 11. 2010. Arhivirano iz originala na datum 4. 11. 2013. Pristupljeno 15. 10. 2012. 
  94. 94,0 94,1 Pelit, Attila. „When to Go to Istanbul”. TimeOut Istanbul. Arhivirano iz originala na datum 14. 12. 2011. Pristupljeno 19. 12. 2011. 
  95. 95,0 95,1 95,2 95,3 „Resmi İstatistikler (İl ve İlçelerimize Ait İstatistiki Veriler)” [Official Statistics (Statistical Data of Provinces and Districts) – Istanbul] (na jeziku: turski). Turkish State Meteorological Service. Pristupljeno 10. 8. 2015. 
  96. Quantic (2008). str. 155.
  97. Kindap, Tayfin (19. 1. 2010). „A Severe Sea-Effect Snow Episode Over the City of Istanbul”. Natural Hazards. 54 (3): 703—23. ISSN 1573-0840. doi:10.1007/s11069-009-9496-7. Pristupljeno 15. 10. 2012. 
  98. „Istanbul Winds Battle Over the City”. Turkish Daily News. 17. 10. 2009. Pristupljeno 15. 10. 2012. 
  99. 99,0 99,1 „Yıllık Toplam Yağış Verileri” [Annual Total Participation Data: Istanbul, Turkey] (na jeziku: turski). Turkish State Meteorological Service. Pristupljeno 6. 7. 2012. 
  100. „İstanbul Bölge Müdürlüğü'ne Bağlı İstasyonlarda Ölçülen Ekstrem Değerler” [Extreme Values Measured in Istanbul Regional Directorate] (PDF) (na jeziku: turski). Turkish State Meteorological Service. Arhivirano iz originala (PDF) na datum 24. 5. 2011. Pristupljeno 27. 7. 2010. 
  101. Tayanç, Mete; Karaca, Mehmet; Dalfes, H. Nüzhet (1998). „March 1987 Cyclone (Blizzard) over the Eastern Mediterranean and Balkan Region Associated with Blocking”. Monthly Weather Review. American Meteorological Society. 126 (11): 3036. Bibcode:1998MWRv..126.3036T. doi:10.1175/1520-0493(1998)126<3036:MCBOTE>2.0.CO;2. Pristupljeno 27. 7. 2010. 
  102. „Resmi İstatistikler (İl ve İlçelerimize Ait İstatistiki Veriler)” (na jeziku: turski). Turkish State Meteorological Service. Arhivirano iz originala na datum 17. 12. 2008. Pristupljeno 3. 12. 2014. 
  103. The Yearly Measurements by Kirecburnu Station Between 1990–1999
  104. The Yearly Measurements by Bahcekoy Station Between 1990–1999
  105. „Istanbul, Turkey - Climate data”. Weather Atlas. Arhivirano iz originala na datum 30. 3. 2017. Pristupljeno 29. 3. 2017. 
  106. Çelik (1993). str. 70, 169.
  107. Çelik (1993). str. 127.
  108. Moonan, Wendy (29. 10. 1999). „ANTIQUES; For Turks, Art to Mark 700th Year”. The New York Times (na jeziku: engleski). Pristupljeno 27. 3. 2018. 
  109. Oxford Business Group (2009). str. 105.
  110. Karpat (1976). str. 78–96.
  111. Yavuz, Ercan (8. 6. 2009). „Gov't launches plan to fight illegal construction”. Today's Zaman. Arhivirano iz originala na datum 20. 1. 2012. Pristupljeno 20. 12. 2011. 
  112. Atkinson, Rowland; Gary Bridge (2005). Gentrification In A Global Context: The New Urban Colonialism. Routledge. str. 123. ISBN 978-0-415-32951-4. Pristupljeno 6. 5. 2013. 
  113. Bourque, Jessica (2012). „Poor but Proud Istanbul Neighborhood Faces Gentrification”. The New York Times. Pristupljeno 6. 5. 2013. 
  114. „New city construction to begin in six months”. Hurriyet Daily News. 22. 2. 2013. Pristupljeno 6. 5. 2013. 
  115. Boyar & Fleet (2010). str. 247.
  116. Taylor (2007). str. 241.
  117. „Water Supply Systems, Reservoirs, Charity and Free Fountains, Turkish Baths”. Republic of Turkey Ministry of Culture and Tourism. Arhivirano iz originala na datum 19. 11. 2010. Pristupljeno 29. 4. 2012. 
  118. Time Out Guides (2010). str. 212.
  119. Yenisehirlioglu, Filiz (2006). „Continuity and Change in Nineteenth-Century Istanbul: Sultan Abdulaziz and the Beylerbeyi Palace”. Ur.: Behrens-Abouseif, Doris; Vernoit, Stephen. Islamic art in the 19th century : tradition, innovation, and eclecticism (na jeziku: engleski). Leiden: Brill. ISBN 9789004144422. 
  120. 120,0 120,1 Chamber of Architects of Turkey (2006). str. 80, 118.
  121. Chamber of Architects of Turkey (2006). str. 176.
  122. Gregory (2010). str. 138.
  123. Freely (2000). str. 283.
  124. Necipoğlu (1991). str. 180, 136–137.
  125. Çelik (1993). str. 159.
  126. Çelik (1993). str. 133–34, 141.
  127. „Büyükşehir Belediyesi Kanunu” [Metropolitan Municipal Law]. Türkiye Büyük Millet Meclisi (na jeziku: turski). 10. 7. 2004. Pristupljeno 25. 3. 2018. »Bu Kanunun yürürlüğe girdiği tarihte; büyükşehir belediye sınırları, İstanbul ve Kocaeli ilinde, il mülkî sınırıdır. (On the date this law goes in effect, the metropolitan city boundaries, in the provinces of İstanbul and Kocaeli, are those of the province.)« 
  128. Gül (2012). str. 43–9.
  129. Çelik (1993). str. 42–8.
  130. Kapucu & Palabiyik (2008). str. 145.
  131. 131,0 131,1 „History of Local Governance in Istanbul”. Istanbul Metropolitan Municipality. Pristupljeno 21. 12. 2011. 
  132. Taşan-Kok (2004). str. 87.
  133. Wynn (1984). str. 188.
  134. Taşan-Kok (2004). str. 87–8.
  135. 135,0 135,1 Kapucu & Palabiyik (2008). str. 153–5.
  136. Erder, Sema (novembar 2009). „Local Governance in Istanbul” (PDF). Istanbul: City of Intersections. Urban Age. London: London School of Economics: 46. Pristupljeno 25. 3. 2018. 
  137. 137,0 137,1 Kapucu & Palabiyik (2008). str. 156.
  138. 138,0 138,1 „Metropolitan Executive Committee”. Istanbul Metropolitan Municipality. Arhivirano iz originala na datum 2. 1. 2012. Pristupljeno 21. 12. 2011. 
  139. Kapucu & Palabiyik (2008). str. 155–6.
  140. „The Mayor's Biography”. Istanbul Metropolitan Municipality. Pristupljeno 25. 3. 2018. 
  141. „Organizasyon” [Organization] (na jeziku: turski). Istanbul Special Provincial Administration. Arhivirano iz originala na datum 26. 11. 2011. Pristupljeno 25. 3. 2018. 
  142. Organisation for Economic Co-operation and Development (2008). str. 206.
  143. „Encümen Başkanı” [Head of the Council] (na jeziku: turski). Istanbul Special Provincial Administration. Arhivirano iz originala na datum 2. 1. 2012. Pristupljeno 25. 3. 2018. 
  144. Morris (2010). str. 113.
  145. Chandler (1987). str. 463–505.
  146. „2007 statistics”. tuik. Arhivirano iz originala na datum 3. 11. 2012. 
  147. „1980 Statistics”. tuik. Arhivirano iz originala na datum 3. 11. 2012. 
  148. „Istanbul Asian and European population details” (na jeziku: turski). 2013. Arhivirano iz originala na datum 2. 2. 2009. Pristupljeno 16. 6. 2015. »"İstanbul'da 8 milyon 156 bin 696 kişi Avrupa, 4 milyon 416 bin 867 vatandaş da Asya yakasında bulunuyor (In Istanbul there are 8,156,696 people in Europe, 4,416,867 citizens in Asia)"« 
  149. Kamp, Kristina (17. 2. 2010). „Starting Up in Turkey: Expats Getting Organized”. Today's Zaman. Arhivirano iz originala na datum 9. 5. 2013. Pristupljeno 27. 3. 2012. 
  150. 150,0 150,1 „Social Structure Survey 2006”. KONDA Research. 2006. Pristupljeno 27. 3. 2012.  (Note: Accessing KONDA reports directly from KONDA's own website requires registration.)
  151. „Turkey: International Religious Freedom Report 2007”. U.S. Department of State. 2007. Pristupljeno 27. 3. 2012. 
  152. „History of the Ecumenical Patriarch”. The Ecumenical Patriarch of Constantinople. Arhivirano iz originala na datum 8. 6. 2012. Pristupljeno 20. 6. 2012. 
  153. „The Patriarchal Church of Saint George”. The Ecumenical Patriarch of Constantinople. Arhivirano iz originala na datum 31. 5. 2012. Pristupljeno 20. 6. 2012. 
  154. Çelik (1993). str. 38.
  155. Athanasopulos (2001). str. 82.
  156. „The Greek Minority and its foundations in Istanbul, Gokceada (Imvros) and Bozcaada (Tenedos)”. Hellenic Republic Ministry of Foreign Affairs. 21. 3. 2011. Arhivirano iz originala na datum 26. 7. 2012. Pristupljeno 21. 6. 2012. 
  157. Khojoyan, Sara (16. 10. 2009). „Armenian in Istanbul: Diaspora in Turkey welcomes the setting of relations and waits more steps from both countries”. Armenia Now. Pristupljeno 21. 6. 2012. 
  158. „Blue Mosque”. bluemosque.co. Pristupljeno 12. 6. 2014. 
  159. Masters & Ágoston (2009). str. 520–1.
  160. Wedel (2000). str. 182.
  161. Nachmani, Amikam (2003). Turkey: Facing a New Millenniium : Coping With Intertwined Conflicts. Manchester University Press. str. 90. ISBN 978-0-7190-6370-1. Pristupljeno 5. 5. 2013. 
  162. Milliyet Konda Araştırma (2006). „Biz Kimiz: Toplumsal Yapı Araştırması” (PDF). Pristupljeno 4. 5. 2013. 
  163. Agirdir, Bekir (2008). „Kürtler ve Kürt Sorunu” (PDF). KONDA. Pristupljeno 4. 5. 2013. 
  164. Agirdir, Bekir. „Kürtlerin nüfusu 11 milyonda İstanbul"da 2 milyon Kürt yaşıyor”. Pristupljeno 4. 5. 2013. 
  165. Bird, Christiane (2007). A Thousand Sighs, A Thousand Revolts: Journeys in Kurdistan. Random House Publishing Group. str. 308. ISBN 978-0-307-43050-2. Pristupljeno 4. 5. 2013. 
  166. Gabela, Elma (5. 6. 2011). „Turkey's Bosniak communities uphold their heritage, traditions”. Today's Zaman. Arhivirano iz originala na datum 23. 8. 2011. Pristupljeno 20. 9. 2011. 
  167. Rôzen (2002). str. 55–8, 49.
  168. Rôzen (2002). str. 49–50.
  169. Brink-Danan (2011). str. 176.
  170. ʻAner (2005). str. 367.
  171. Schmitt (2005). passim
  172. „Going cold Turkey: African migrants in Istanbul see hopes turn sour”. IRIN. Pristupljeno 23. 2. 2016. 
  173. „Global MetroMonitor”. Brookings Institution. 30. 11. 2012. Arhivirano iz originala na datum 4. 6. 2013. Pristupljeno 13. 4. 2013. 
  174. 174,0 174,1 „Presentation of Reference City: Istanbul”. Urban Green Environment. 2001. Arhivirano iz originala na datum 17. 1. 2012. Pristupljeno 30. 12. 2011. 
  175. Geromel, Ricardo (14. 3. 2013). „Forbes Top 10 Billionaire Cities – Moscow Beats New York Again”. Forbes. Pristupljeno 27. 7. 2013. 
  176. „Dış Ticaretin Lokomotifi İstanbul” [Istanbul is the Locomotive of Foreign Trade] (na jeziku: turski). NTV-MSNBC. 13. 2. 2006. Arhivirano iz originala na datum 31. 5. 2013. Pristupljeno 28. 3. 2012. 
  177. Bilgic, Taylan (5. 4. 2013). „Istanbul Opens New Bourse as Erdogan Seeks to Build Finance Hub”. Bloomberg News. Pristupljeno 14. 4. 2013. 
  178. Odabaşı, Attila; Aksu, Celal; Akgiray, Vedat (decembar 2004). „The Statistical Evolution of Prices on the Istanbul Stock Exchange”. The European Journal of Finance. London: Routledge. 10 (6): 510—25. doi:10.1080/1351847032000166931. 
  179. „History of the Bank”. The Ottoman Bank Archives and Research Centre. Arhivirano iz originala na datum 13. 4. 2012. Pristupljeno 28. 3. 2012. 
  180. „Milestones in ISE History”. Istanbul Stock Exchange. 2012. Arhivirano iz originala na datum 25. 11. 2009. Pristupljeno 28. 3. 2012. 
  181. Bentley, Mark; Benjamin Harvey (17. 9. 2012). „Istanbul Aims to Outshine Dubai With $2.6 Billion Bank Center”. Bloomberg Markets Magazine. Pristupljeno 5. 5. 2013. 
  182. Oxford Business Group (2009). str. 112.
  183. Jones, Sam, and agencies (27. 4. 2011). „Istanbul's new Bosphorus canal 'to surpass Suez or Panama'. The Guardian. Pristupljeno 29. 4. 2012. 
  184. Organisation for Economic Co-operation and Development (2008). str. 80.
  185. „Ports of Turkey”. Cerrahogullari T.A.S. Arhivirano iz originala na datum 6. 9. 2012. Pristupljeno 28. 8. 2012. 
  186. Cavusoglu, Omer (mart 2010). „Summary on the Haydarpasa Case Study Site” (PDF). Cities Programme. London School of Economics. Pristupljeno 3. 4. 2012. 
  187. Zeybek, Hülya; Kaynak, Muhtesem (27—30. 5. 2008). „What Role for Turkish Ports in the Regional Logistics Supply Chains?” (PDF). International Conference on Information Systems and Supply Chain. Pristupljeno 28. 8. 2012. 
  188. Organisation for Economic Co-operation and Development (2008). str. 143.
  189. Organisation for Economic Co-operation and Development (2008). str. 81.
  190. Kerimoğlu, Ebra; Ciraci, Hale. „Urban Tourism: An Analysis of Visitors to Istanbul” (PDF). Vienna University of Economics and Business. Pristupljeno 12. 2. 2016. 
  191. „Istanbul '10” (PDF). Turkey Tourism Market Research Reports. Istanbul Valuation and Consulting. 2010. Arhivirano iz originala (PDF) na datum 16. 6. 2012. Pristupljeno 29. 3. 2012. 
  192. „History”. Istanbul University. 11. 8. 2011. Arhivirano iz originala na datum 13. 11. 2012. Pristupljeno 20. 8. 2012. 
  193. „History”. Istanbul Technical University. Pristupljeno 4. 7. 2012. 
  194. „University Profile: Istanbul Technical University, Turkey”. Board of European Students of Technology. Arhivirano iz originala na datum 16. 11. 2011. Pristupljeno 30. 3. 2012. 
  195. „State Universities”. The Turkish Council of Higher Education. Arhivirano iz originala na datum 30. 11. 2011. Pristupljeno 30. 3. 2012. 
  196. Göktürk, Soysal & Türeli (2010). str. 221–3.
  197. „About Marmara”. Marmara University. Arhivirano iz originala na datum 30. 6. 2012. Pristupljeno 4. 7. 2012. 
  198. 198,0 198,1 Doğramacı, İhsan (avgust 2005). „Private Versus Public Universities: The Turkish Experience” (DOC). 18th International Conference on Higher Education. Ankara. Pristupljeno 30. 3. 2012. 
  199. „History of RC”. Robert College. 2012. Pristupljeno 15. 10. 2012. 
  200. „Private Universities”. The Turkish Council of Higher Education. Arhivirano iz originala na datum 30. 11. 2011. Pristupljeno 30. 3. 2012. 
  201. „Baraja nazır en akıllı kent”. Hürriyet. 4. 5. 2013. Pristupljeno 5. 5. 2013. 
  202. „Aecom expands role on $2.2bn Istanbul scheme”. everythingturkish.com.au. EverythingTurkish. 5. 9. 2012. Arhivirano iz originala na datum 21. 9. 2016. Pristupljeno 31. 8. 2016. 
  203. „2007 Yılına Ait Veriler” [Data for 2007] (na jeziku: turski). Governorship of Istanbul. Arhivirano iz originala na datum 2. 8. 2011. Pristupljeno 30. 3. 2012. 
  204. „Historique” [History] (na jeziku: francuski). Galatasaray University. Arhivirano iz originala na datum 21. 3. 2012. Pristupljeno 30. 3. 2012. 
  205. „Millî Eğitim Bakanlığı Anadolu Liseleri Yönetmeliği” [Ministry of Education Regulation on Anatolian High Schools] (na jeziku: turski). Ministry of Education. 5. 11. 1999. Arhivirano iz originala na datum 15. 6. 2012. Pristupljeno 30. 3. 2012. 
  206. „Galatasaray Lisesi”. Galatasaray High School. Pristupljeno 4. 7. 2012. 
  207. „The History of the Italian School”. Liceo Italiano. Arhivirano iz originala na datum 20. 1. 2012. Pristupljeno 3. 7. 2012. 
  208. „Principles of Education”. Darüşşafaka High School. Arhivirano iz originala na datum 9. 5. 2012. Pristupljeno 6. 7. 2012. 
  209. „Kabataş Erkek Lisesi” (na jeziku: turski). Kabataş Erkek Lisesi. Arhivirano iz originala na datum 2. 4. 2012. Pristupljeno 31. 3. 2012. 
  210. „KAL Uygulamalı Yabancı Dil Laboratuvarı” [KAL Applied Foreign Language Lab] (na jeziku: turski). Kadıköy Anadolu Lisesi. Arhivirano iz originala na datum 20. 6. 2013. Pristupljeno 31. 3. 2012. 
  211. „Bratski gradovi Istanbula”. Pristupljeno 8. 9. 2007. 

Literatura[uredi]

  • ʻAner, Nadav (2005). Pergola, Sergio Della; Gilboa, Amos; Ṭal, Rami, ur. The Jewish People Policy Planning Institute Planning Assessment, 2004–2005: The Jewish People Between Thriving and Decline. Jerusalem: Gefen Publishing House Ltd. ISBN 978-965-229-346-6. 
  • Athanasopulos, Haralambos (2001). Greece, Turkey, and the Aegean Sea: A Case Study in International Law. Jefferson, N.C.: McFarland & Company, Inc. ISBN 978-0-7864-0943-3. 
  • Barnes, Timothy David (1981). Constantine and Eusebius. Cambridge, Mass.: Harvard University Press. ISBN 978-0-674-16531-1. 
  • Baynes, Norman H. (1949). Baynes, Norman H.; Moss, Henry S. L. B., ur. =Byzantium: An Introduction to East Roman Civilization. Oxford, Eng.: Clarendon Press. ISBN 978-0-674-16531-1. 
  • Béhar, Pierre (1999). Vestiges d'Empires: La Décomposition de l'Europe Centrale et Balkanique. Paris: Éditions Desjonquères. ISBN 2-84321-015-1. 
  • Bideleux, Robert; Jeffries, Ian (1998). A History of Eastern Europe: Crisis and Change. New York and London: Routledge. ISBN 0-415-16111-8. 
  • Boyar, Ebru; Fleet, Kate (2010). A Social History of Ottoman Istanbul. Cambridge, Eng.: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-13623-5. 
  • Bloom, Jonathan M.; Blair, Sheila (2009). The Grove Encyclopedia of Islamic Art and Architecture: Delhi to Mosque. Oxford University Press. str. 1. ISBN 978-0-19-530991-1. Pristupljeno 11. 4. 2013. »Whatever the prehistoric antecedents of Istanbul, the continuous historical development of the site began with the foundation of a Greek colony from Megara in the mid-7th century BCE...« 
  • Brink-Danan, Marcy (2011). Jewish Life in Twenty-First-Century Turkey: The Other Side of Tolerance. New Anthropologies of Europe. Bloomington, Ind.: Indiana University Press. ISBN 978-0-253-35690-1. 
  • Brummett, Palmira Johnson (2000). Image and Imperialism in the Ottoman Revolutionary Press, 1908–1911. Albany, N.Y.: SUNY Press. ISBN 978-0-7914-4463-4. 
  • Cantor, Norman F. (1994). Civilization of the Middle Ages. New York: HarperCollins. ISBN 978-0-06-092553-6. 
  • Çelik, Zeynep (1993). The Remaking of Istanbul: Portrait of an Ottoman City in the Nineteenth Century. Berkeley, Calif., & Los Angeles: University of California Press. ISBN 978-0-520-08239-7. 
  • Chamber of Architects of Turkey (2006). Architectural Guide to Istanbul: Historic Peninsula. 1. Istanbul: Chamber of Architects of Turkey, Istanbul Metropolitan Branch. ISBN 978-975-395-899-8. 
  • Chandler, Tertius (1987). Four Thousand Years of Urban Growth: An Historical Census. Lewiston, N.Y.: St. David's University Press. ISBN 978-0-88946-207-6. 
  • Connell, John (2010). Medical Tourism. CAB Books. Wallingford, Eng.: CABI. ISBN 978-1-84593-660-0. 
  • Dahmus, Joseph (1995). A History of the Middle Ages. New York: Barnes & Noble Publishing. ISBN 978-0-7607-0036-5. 
  • De Sélincourt, Aubery (2003). Marincola, John M, ur. The Histories. Penguin Classics. London: Penguin Books. ISBN 978-0-14-044908-2. 
  • De Souza, Philip (2003). The Greek and Persian Wars, 499-386 B.C. London: Routledge. ISBN 978-0-415-96854-6. 
  • Dumper, Michael; Stanley, Bruce E., ur. (2007). Cities of the Middle East and North Africa: A Historical Encyclopedia. Santa Barbara, Calif.: ABC-CLIO. ISBN 978-1-57607-919-5. 
  • Efe, Recep; Cürebal, Isa (2011). „Impacts of the "Marmaray" Project (Bosphorus Tube Crossing, Tunnels, and Stations) on Transportation and Urban Environment in Istanbul”. Ur.: Brunn, Stanley D. Engineering Earth: The Impacts of Megaengineering Projects. London & New York: Springer. str. 715—34. ISBN 978-90-481-9919-8. 
  • El-Cheikh, Nadia Maria (2004). Byzantium Viewed by the Arabs. Cambridge, MA: Harvard University Press. ISBN 0-932885-30-6. 
  • Finkel, Caroline (2005). Osman's Dream: The Story of the Ottoman Empire, 1300–1923. New York: Basic Books. ISBN 978-0-465-02396-7. 
  • Freely, John (1996). Istanbul: The Imperial City. New York: Viking. ISBN 978-0-670-85972-6. 
  • Freely, John (2000). The Companion Guide to Istanbul and Around the Marmara. Woodbridge, Eng.: Companion Guides. ISBN 978-1-900639-31-6. 
  • Freely, John (2011). A History of Ottoman Architecture. Southampton, Eng.: WIT Press. ISBN 978-1-84564-506-9. 
  • Georgacas, Demetrius John (1947). „The Names of Constantinople”. Transactions and Proceedings of the American Philological Association. The Johns Hopkins University Press. 78: 347—67. JSTOR 283503. doi:10.2307/283503. 
  • Göksel, Aslı; Kerslake, Celia (2005). Turkish: A Comprehensive Grammar. Comprehensive Grammars. Abingdon, Eng.: Routledge. ISBN 978-0-415-21761-3. 
  • Göktürk, Deniz; Soysal, Levent; Türeli, İpek, ur. (2010). Orienting Istanbul: Cultural Capital of Europe?. New York: Routledge. ISBN 978-0-415-58011-3. 
  • Grant, Michael (1996). The Severans: The Changed Roman Empire. London: Routledge. ISBN 978-0-415-12772-1. 
  • Gregory, Timothy E. (2010). A History of Byzantium. Oxford, Eng.: John Wiley and Sons. ISBN 978-1-4051-8471-7. 
  • Gül, Murat (2012). The Emergence of Modern Istanbul: Transformation and Modernisation of a City (Revised Paperback izd.). London: IB.Tauris. ISBN 978-1780763743. 
  • Harter, Jim (2005). World Railways of the Nineteenth Century: A Pictorial History in Victorian Engravings (illustrated izd.). Baltimore: Johns Hopkins University Press. ISBN 978-0-8018-8089-6. 
  • Holt, Peter M.; Lambton, Ann K. S.; Lewis, Bernard, ur. (1977). The Cambridge History of Islam. 1A (illustrated, reprint izd.). Cambridge, Eng.: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-29135-4. 
  • Isaac, Benjamin H. (1986). The Greek Settlements in Thrace Until the Macedonian Conquest (illustrated izd.). Leiden, the Neth.: BRILL. ISBN 978-90-04-06921-3. 
  • Kapucu, Naim; Palabiyik, Hamit (2008). Turkish Public Administration: From Tradition to the Modern Age. USAK Publications. 17. Ankara: USAK. ISBN 978-605-4030-01-9. 
  • Karpat, Kemal H. (1976). The Gecekondu: Rural Migration and Urbanization (illustrated izd.). Cambridge, Eng.: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-20954-0. 
  • Keyder, Çağlar, ur. (1999). Istanbul: Between the Global and the Local. Lanham, Md.: Rowman & Littlefield. ISBN 978-0-8476-9495-2. 
  • King, Charles (2014). Midnight at the Pera Palace, The birth of modern Istanbul. Norton & Cy. ISBN 9780393089141-. 
  • Klimczuk, Stephen; Warner, Gerald (2009). Secret Places, Hidden Sanctuaries: Uncovering Mysterious Sights, Symbols, and Societies. New York: Sterling Publishing Company, Inc. ISBN 978-1-4027-6207-9. 
  • Knieling, Jörg; Othengrafen, Frank (2009). Planning Cultures in Europe: Decoding Cultural Phenomena in Urban and Regional Planning. Urban and Regional Planning and Development. Surrey, Eng.: Ashgate Publishing, Ltd. ISBN 978-0-7546-7565-5. 
  • Köksal, Özlem, ur. (2012). World Film Locations: Istanbul. Bristol, Eng: Intellect Books. ISBN 978-1-84150-567-1. 
  • Köse, Yavuz (2009). „Vertical Bazaars of Modernity: Western Department Stores and Their Staff in Istanbul (1889–1921)”. Ur.: Atabaki, Touraj; Brockett, Gavin. Ottoman and Republican Turkish Labour History. Cambridge, Eng: Cambridge University Press. str. 91—114. ISBN 978-0-521-12805-6. 
  • Landau, Jacob M. (1984). Atatürk and the Modernization of Turkey. Leiden, the Neth.: E.J. Brill. ISBN 978-90-04-07070-7. 
  • Limberis, Vasiliki (1994). Divine Heiress: The Virgin Mary and the Creation of Christian Constantinople. London: Routledge. ISBN 978-0-415-09677-5. 
  • Lister, Richard P. (1979). The Travels of Herodotus. London: Gordon & Cremonesi. ISBN 978-0-86033-081-3. 
  • Masters, Bruce Alan; Ágoston, Gábor (2009). Encyclopedia of the Ottoman Empire. New York: Infobase Publishing. ISBN 978-1-4381-1025-7. 
  • Morris, Ian (2010). Social Development (PDF). Stanford, Calif.: Stanford University. Pristupljeno 5. 7. 2012. 
  • Necipoğlu, Gülru (1991). Architecture, Ceremonial, and Power: The Topkapi Palace in the Fifteenth and Sixteenth Centuries. Cambridge, Mass.: The MIT Press. ISBN 978-0-262-14050-8. 
  • Necipoğlu, Gülru (2010). „From Byzantine Constantinople to Ottoman Kostantiniyye”. Ur.: ölcer, Nazan. From Byzantion to Istanbul. Istanbul: SSM. ISBN 978-605-4348-04-6. 
  • Norris, Pippa (2010). Public Sentinel: News Media & Governance Reform. Washington, D.C.: World Bank Publications. ISBN 978-0-8213-8200-4. 
  • Organisation for Economic Co-operation and Development (2008). Istanbul, Turkey. OECD Territorial Reviews. Paris: OECD Publishing. ISBN 978-92-64-04371-8. 
  • Oxford Business Group (2009). The Report: Turkey 2009. Oxford, Eng.: Oxford Business Group. ISBN 978-1-902339-13-9. 
  • Papathanassis, Alexis (2011). The Long Tail of Tourism: Holiday Niches and Their Impact on Mainstream Tourism. Berlin: Springer. ISBN 978-3-8349-3062-0. 
  • Quantic, Roy (2008). Climatology for Airline Pilots. Oxford, Eng.: John Wiley & Sons. ISBN 978-0-470-69847-1. 
  • Reinert, Stephen W. (2002). „Fragmentation (1204–1453)”. Ur.: Mango, Cyril. The Oxford History of Byzantium. Oxford, Eng.: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-814098-6. 
  • Reisman, Arnold (2006). Turkey's Modernization: Refugees from Nazism and Atatürk's Vision. Washington, D.C.: New Academia Publishing, LLC. ISBN 978-0-9777908-8-3. 
  • Roebuck, Carl (1959). Ionian Trade and Colonization. Monographs on Archaeology and Fine Arts. New York: Archaeological Institute of America. ISBN 978-0-89005-528-1. 
  • Room, Adrian (2006). Placenames of the World: Origins and Meanings of the Names for 6,600 Countries, Cities, Territories, Natural Features, and Historic Sites (2nd izd.). Jefferson, N.C.: McFarland & Company. ISBN 978-0-7864-2248-7. 
  • Rôzen, Mînnā (2002). A History of the Jewish Community in Istanbul: The Formative Years, 1453–1566 (illustrated izd.). Leiden, the Neth.: BRILL. ISBN 978-90-04-12530-8. 
  • Sanal, Aslihan (2011). Fischer, Michael M. J.; Dumit, Joseph, ur. New Organs Within Us: Transplants and the Moral Economy. Experimental Futures (illustrated izd.). Chapel Hill, N.C.: Duke University Press. ISBN 978-0-8223-4912-9. 
  • Schmitt, Oliver Jens (2005). Levantiner: Lebenswelten und Identitäten einer ethnokonfessionellen Gruppe im osmanischen Reich im "langen 19. Jahrhundert" (na jeziku: nemački). München: Oldenbourg. ISBN 978-3-486-57713-6. 
  • Shaw, Stanford J.; Shaw, Ezel K. (1977). History of the Ottoman Empire and Modern Turkey. 2. Cambridge, Eng.: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-29166-8. 
  • Tarasov, Oleg; Milner-Gulland, R. R. (2004). Icon and Devotion: Sacred Spaces in Imperial Russia. London: Reaktion. ISBN 1-86189-118-0. 
  • Taşan-Kok, Tuna (2004). Budapest, Istanbul, and Warsaw: Institutional and Spatial Change. Delft, the Neth: Eburon Uitgeverij B.V. ISBN 978-90-5972-041-1. 
  • Taylor, Jane (2007). Imperial Istanbul: A Traveller's Guide: Includes Iznik, Bursa and Edirne. New York: Tauris Parke Paperbacks. ISBN 978-1-84511-334-6. 
  • Tigrek, Sahnaz; Kibaroğlu, Ayșegül (2011). „Strategic Role of Water Resources for Turkey”. Ur.: Kibaroğlu, Ayșegül; Scheumann, Waltina; Kramer, Annika. Turkey's Water Policy: National Frameworks and International Cooperation. London & New York: Springer. ISBN 978-3-642-19635-5. 
  • Time Out Guides, ur. (2010). Time Out Istanbul. London: Time Out Guides. ISBN 978-1-84670-115-3. 
  • Turan, Neyran (2010). „Towards an Ecological Urbanism for Istanbul”. Ur.: Sorensen, André; Okata, Junichiro. Megacities: Urban Form, Governance, and Sustainability. Library for Sustainable Urban Regeneration. London & New York: Springer. str. 223—42. ISBN 978-4-431-99266-0. 
  • Society, WCTR; Unʼyu Seisaku Kenkyū Kikō (2004). Urban Transport and the Environment: An International Perspective. Amsterdam: Elsevier. ISBN 978-0-08-044512-0. 
  • Wedel, Heidi (2000). Ibrahim, Ferhad; Gürbey, Gülistan, ur. The Kurdish Conflict in Turkey. Berlin: LIT Verlag Münster. str. 181—93. ISBN 978-3-8258-4744-9. 
  • Wynn, Martin (1984). Planning and Urban Growth in Southern Europe. Studies in History, Planning, and the Environment. Los Altos, Calif: Mansell. ISBN 978-0-7201-1608-3. 
  • Müller-Wiener, Wolfgang (1977). Bildlexikon zur Topographie Istanbuls : Byzantion-Konstantinupolis-Istanbul bis zum Beginn des 17. Jahrhunderts (na jeziku: nemački). Tübingen: Wasmuth. ISBN 978-3-8030-1022-3. 

Spoljašnje veze[uredi]