Balkan
Iz projekta Википедија
Vidi još: Balkan (višeznačna odrednica)
 |
Ovaj članak ili poglavlje ne citira izvore, tako da postoji verovatnoća da su neke informacije iznete u ovom članku netačne.
|
Balkan je poluostrvo i geografski region, koji se nalazi na jugoistoku Evrope. Ovo poluostrvo okruženo je Jadranskim, Jonskim, Sredozemnim, Egejskim, Mramornim i Crnim morem. Prostire se između 35° i 46°53' severne geografske širine i 13°23' i 30° istočne geografske dužine.
Drevni naziv za Balkan je Hem (Haimos) po planini na severu Trakije. Prema jednoj legendi, planina Hem je nazvana po tračkom tiraninu Hemu, koga je u dvoboju ubio Posejdonov sin Bizant, koji se smatra osnivačem istoimenog grada na Bosforu. Po drugom kazivanju, Hem je sin boga Severnog Vetra Boreje, najjačeg od svih vetrova i personifikacija tračke planine. Bio je oženjen Rodopom, koja mu je rodila sina Hebra (reka Marica ili Hebar). Zbog svađe sa bogovima, oni su pretvoreni u planine. Naziv "Balkan" je kasnijeg datuma po starom italskom bogu vatre Vulcanus-u, prvenstveno bogu vulkanske vatre, a kasnije i bogu kovačke veštine. Ovaj naziv odnosi se na planinu Hem i čitavo poluostrvo. Pogrešno se smatra da je turskog porekla. Nauka o Balkanu je balkanologija, koja je osnovana u XVIII veku, radi izučavanja društveno-političkih, kulturno-istorijskih, filozofskih, folklornih i drugih osobenosti Balkana.
Sadržaj |
[uredi] Geografija Balkana
Geografske granice Balkana su: na severu reka Dunav i reka Sava, na jugu Sredozemno more, na istoku i jugoistoku Crno, Mramorno i Egejsko more, na zapadu Jonsko i Jadransko more. Njegove južne obale su jako razuđene. Poluostrvo presecaju veliki planinski sistemi sa severa prema jugu i jugoistoku, koji teže da se od Alpa, preko Egejskih ostrva spoje sa planinskim sistemom Male Azije. To su Dinarsko-Šarsko-Pindski, Karpatski, Balkanski i Rodopski sistemi, sa planinskim visovima do 3000 m. (Rila 2925 m, Olimp 2918 m, Pind 2914 m, Korab 2764 m, Šar 2748 m, Prokletije 2694 m, Durmitor 2522 m itd. Još u antičko doba opisane su i opevane mnoge planine Balkana, najviše svakako Olimp, zatim Hem i Rodopi, ali i Pind, Tajget, Parnas i druge. Filozof i geograf Strabon (66. g. p. n. e-19. g. n. e.) Šar planinu (Skardus) naziva "Verigom sveta" (Catena mundi). Dolaskom Slovena na to područje, dobila je sadašnji naziv-Šara.
Među rekama dominiraju Dunav, Sava, Morava, Drina, Drim, Timok, Ibar, Neretva, Bojana, Vardar, Bistrica, Struma, Marica, Pinej i dr. Jezera su Ohridsko jezero, Prespansko jezero, Skadarsko jezero, Ostrvsko jezero, Kostursko jezero itd.
U unutrašnjosti poluostrva klima je umereno kontinentalna, sa visokim temperaturama na jugu do 40° u toku leta i sušom, i planinska sa visokim snežnim padavinama. U primorju klima je mediteranska. Pogodni klimatski i plodološki uslovi pružaju dobre uslove za razvoj poljoprivrede, stočarstva, ribarstva i dr.
Između planina formirane su manje ili veće široke ravnice, od kojih je najveća Panonska nizija u slivu Dunava, Save, Drave, Tise i Morave. Ona predstavlja najniži deo zemljišta u Panonskom bazenu, između Alpa, Karpata, Dinarskih i Rodopskih planina. Nastala je povlačenjem i oticanjem Panonskog jezera (mora) kroz Đerdapsku klisuru. Jezero je bilo najveće za vreme pliocenske geološke epohe, a postepeno je oteklo krajem pleiocena i početkom holocena, kada se završava poslednje glacijalno Ledeno doba na Balkanu oko 10.000. g. p. n. e. Za to vreme bile su pod ledom mnoge planine, kao što su Olimp, Pind, Šar-planina, Pirin, Rila, Jakupica, Prokletije, Durmitor, Prenj i dr.
Ostale nizije u Srbiji, Bosni, Hrvatskoj, Bugarskoj, Makedoniji, Tesaliji, Peloponezu i dr. iznose oko 29% ukupne površine zemljišta. Pretežno na jugu i zapadu Balkana, između strmih planina, ravnice se međusobno spajaju jedino preko uskih prelaza-obično klisura. Ovakva konfiguracija zemljišta uticala je u prošlosti na oblikovanje manjih ljudskih zajednica, koje su kasnije prerastale u manje etničke grupe po sistemu polis-država.
Razuđene obale Balkanskog poluostrva, mnoge reke, ravnice i prevoji, pružale su pogodne uslove ranog naseljavanja sa juga prema severu i sa istoka prema zapadu, duž velikih reka i plodnih ravnica. Svojim geografskim položajem Balkansko poluostrvo je od pamtiveka bilo most i glavna saobraćajnica između Azije i Evrope, Istoka i Zapada, što je doprinelo multietničkom sastavu, raznovrsnosti kulturnih i političkih uticaja i nemirima u istoriji. To ubedljivo potvrđuju arheološki nalazi raznih drevnih kultura. Ni manjeg prostora ni više istorije. Poimanje Balkana, Evrope i sveta u celini u antičko doba najbolje je opisao Herodot (IV, 36), "otac istorije", koji naglašava, da se čovek mora smejati kako su mnogi naučnici nacrtali zemlju. Oni su prikazali da je zemlja okrugla kao krug, da oko nje teku okeani i da postoje svega tri kontinenta: Evropa, Azija i Libija (Afrika), koji su međusobno spojeni.
Po tom shvatanju Evropa je najveća i najduža, te otuda i njen naziv od kovanice evris-širok, prostran i ops, opos-veoma je nalik, lice, oko, tj. Evropa. Nju okružuje Severno more; Evropa nije imala ime, a sada se tako zove po Kadmovoj sestri iz Fenikije (Liban) po imenu Evropa. Međutim, prema Hesiodu (između 800.-700. g. p. n. e.) u Teogoniji (357) o stvaranju sveta i mitovima o bogovima Evropa je Okeanova i Tetina kći, sestra Trakije, Azije i Libije. Zevsu je rodila sina Dodona, eponimnog heroja Dodone, prvog hrama na Balkanu. Najseverniji narodi Evrope bili su u početku Boreji, koji su stanovali u Trakiji i u dolini Strimona, a kasnije Hiperborejci, koji su živeli na krajnjem severu, sa one strane Severnog Vetra, tj. Hema. Herodot dalje iznosi da je najveća reka Evrope Istar (Danubius) i da je okružuju okeani, kako na istoku, tako i na zapadu.
U geografskom pogledu Podunavlje je velika oblast koja povezuje Istočnu i Zapadnu Evropu, Crnomorske regije i Mediteran, preko svojih pritoka i severne delove kontinenta sa centralnim oblastima Balkana. Gigantski Alpski i Karpatski planinski sistemi dele Podunavlje na Alpski ili zapadni, Panonski ili središnji i Pontski ili istočni deo. Reka Dunav takođe deli Srednje Podunavlje na Zapadni deo koji gravitira Dinaridima, Jadranskom moru i Apeninskom poluostrvu i na veliki Panonski bazen na istoku. Ova nizijska oblast, koja predstavlja najmarkantniju crtu reljefa Evrope, oivičena je sa istočne strane lučno planinskim sistemom Karpata, Transilvanskih Alpa i Starom planinom.
U predelu Južnih Karpata, Dunav prolazi kroz Đerdapsku klisuru i time spaja Panonsku i Vlaško-Pontsku niziju. Đerdap je najveća klisura u Evropi, duga oko 100 km, između Golupca i Kladova. Deli se na mali i veliki Đerdap. Najuži deo Đerdapa je kod Kazana, gde u dužini od 9 km ima širinu 150-170 m i dubinu od 20-50 m, a najveća dubina mu je 74 m. U Đerdapskoj klisuri Dunav ima veliki pad, ukupno oko 30 m, brzinu do 3 m/s, sa prosečnom količinom proticanja vode oko 5.800-6.000 2m³ /s. Klisurske strane izdižu se oko 600-700 m iznad rečnog toka. U ovom delu Dunav je veoma bogat raznovrsnom ribom, a pre svega morunom, koja ikru baca u proleće.
Inače, Karpatski luk pripada grupi Alpskog orogenog sistema, sa visinama do 2500 m. On je obezbeđen zbijenim naborima, koji se sastoje od raznovrsnih petroloških materijala, kao što su kreda, glinovito-peskovitih škriljaca itd, koji predstavljaju sastavne delove kamena u vidu oblutaka u rečnim dolinama. Oni će biti glavni materijali za alatke i umetnička ostvarenja najstarije kulture Srednjeg Podunavlja kamenog doba.
[uredi] Države i druge teritorije Balkana
Geopolitički prostor Balkana obuhvata nešto šire područje od onog koje se u geografskom smislu smatra Balkanskim poluostrvom. Generalno gledano, ovaj prostor obuhvata 13 država:
Slovenija
Hrvatska
Bosna i Hercegovina
Srbija
Crna Gora
Makedonija
Bugarska
Rumunija
Moldavija
Albanija
Grčka
Turska
Kipar
Ostale teritorije u Balkanskom regionu:
- Republika Srpska, entitet u Bosni i Hercegovini
- Federacija Bosne i Hercegovine, entitet u Bosni i Hercegovini
- Distrikt Brčko, distrikt u Bosni i Hercegovini
- Vojvodina, autonomna pokrajina u Srbiji
- Kosovo i Metohija, autonomna pokrajina u Srbiji, trenutno pod upravom Ujedinjenih nacija.
- Gagauzija, autonomni region u Moldaviji
- Transnistrija, formalno je pokrajina u Moldaviji, ali je faktički nezavisna država
- Sveta Gora, monaška država pod starateljstvom Grčke
- Severni Kipar, formalno je deo države Kipar, ali je faktički nezavisna država
Istorijske teritorije u Balkanskom regionu:
- Mađarska Autonomna Pokrajina, bila je autonomna pokrajina u sastavu Rumunije između 1952. i 1960. godine, kada je transformisana u Mureš-Mađarsku Autonomnu Pokrajinu. Postojala je do 1968. godine, kada je ukinuta.
- Republika Srpska Krajina, postojala je između 1991. i 1995. godine kao faktički nezavisna država na teritoriji današnje Republike Hrvatske. Krajina je politički izgubljena 1995. godine. Jedan deo teritorije bivše RSK, poznat kao Sremsko-Baranjska Oblast, bio je pod upravom Ujedinjenih Nacija do 1997. godine, kada je mirnim putem uključen u sastav Republike Hrvatske.
- Hrvatska Republika Herceg-Bosna, postojala je između 1992. i 1994. godine kao faktički nezavisna država na teritoriji današnje Bosne i Hercegovine. 1994. godine je postala deo Federacije Bosne i Hercegovine.
- Autonomna Pokrajina Zapadna Bosna, postojala je između 1993. i 1995. godine kao faktički nezavisna država na teritoriji današnje Bosne i Hercegovine. 1995. godine je preimenovana u Republiku Zapadnu Bosnu, ali je ubrzo vojnički poražena od strane hrvatske vojske i uključena u sastav Federacije Bosne i Hercegovine.
[uredi] Narodi i etničke grupe Balkana
Južnoslovenski narodi i etničke grupe:
- Slovenci (Slovenija)
- Hrvati (Hrvatska, Bosna i Hercegovina)
- Bošnjaci (Bosna i Hercegovina)
- Srbi (Srbija, Crna Gora, Bosna i Hercegovina, Hrvatska, Makedonija)
- Crnogorci (Srbija - Crna Gora)
- Jugosloveni (Srbija; Crna Gora)
- Muslimani (Srbija; Crna Gora)
- Goranci (Srbija - Kosovo i Metohija)
- Bunjevci (Srbija - Vojvodina)
- Šokci (Srbija - Vojvodina; Hrvatska)
- Krašovani (Rumunija - Karaš-Severin)
- Makedonci (Republika Makedonija)
- Torbeši (Republika Makedonija)
- Bugari (Bugarska)
- Pomaci (Bugarska)
Zapadnoslovenski narodi i etničke grupe:
Istočnoslovenski narodi i etničke grupe:
Romanski narodi i etničke grupe:
- Rumuni (Rumunija)
- Moldavci (Moldavija)
- Vlasi Srbije (Srbija)
- Aromuni (Grčka)
- Meglenski Vlasi (Grčka)
- Istarski Vlasi (Hrvatska)
Ostali indoevropski narodi:
- Albanci (Albanija; Srbija - Kosovo i Metohija; Crna Gora; Makedonija)
- Grci (Grčka; Kipar)
- Romi (Rumunija; Bugarska; Srbija; Crna Gora)
- Egipćani (Srbija - Kosovo i Metohija)
- Aškalije (Srbija - Kosovo i Metohija)
Ugro-Finski narodi i etničke grupe:
Turski narodi:
[uredi] Najveći gradovi Balkana
- Istanbul = 9.419.000 (Turska)
- Atina = 3.700.000 (Grčka)
- Bukurešt = 1.906.800 (Rumunija)
- Beograd = 1.576.124 (Srbija)
- Sofija = 1.088.700 (Bugarska)
- Zagreb = 779.145 (Hrvatska)
- Kišinjev = 709.900 (Moldavija)
- Sarajevo = 581.500 (Bosna i Hercegovina)
- Skoplje = 452.500 (Makedonija)
- Solun = 361.200 (Grčka)
- Tirana = 353.400 (Albanija)
- Plovdiv = 338.200 (Bugarska)
- Jaši = 320.000 (Rumunija)
- Kluž = 316.400 (Rumunija)
- Temišvar = 316.100 (Rumunija)
- Varna = 312.300 (Bugarska)
- Konstanca = 309.000 (Rumunija)
- Krajova = 301.100 (Rumunija)
- Galac = 297.100 (Rumunija)
- Brašov = 282.500 (Rumunija)
- Niš = 262.500 (Srbija)
- Ljubljana = 258.000 (Slovenija)
- Ploešti = 231.300 (Rumunija)
- Braila = 215.800 (Rumunija)
- Novi Sad = 215.600 (Srbija)
- Tiraspolj = 209.800 (Moldavija)
- Oradea = 205.500 (Rumunija)
- Priština = 204.500 (Srbija)
- Nikozija = 197.600 (Kipar)
- Burgas = 192.000 (Bugarska)
- Banja Luka = 189.700 (Bosna i Hercegovina)
