Sjedinjene Američke Države

Sjedinjene Američke Države
United States of America

Zastava Grb
krilatica: 1. (1776-): E Pluribus Unum (lat: „Od mnogih, jedna“) 2. (1956-): In God We Trust (eng: „U Boga se uzdamo“)
Himna The Star-Spangled Banner
Glavni grad	Vašington 38°53′N 77°02′W
Najveći grad	Njujork
Službeni jezik	nema (de facto engleski)¹
Vlada	Savezna republika
- Predsednik	Barak Obama
- Potpredsednik	Džo Bajden
- Predsednik predstavničkog doma	Džon Bejner
- Glavni sudija	Džon Roberts
Nezavisnost
- Objava	Od Velike Britanije 4. jul 1776.
- Priznata	3. septembar 1783.
Površina
- Ukupno	9.826.630 km² (3.)
- Voda (%)	6.76
Stanovništvo
- 2012.	313.349.000 (3 ¹.)
- 2010. popis	308.745.538
- Gustina	31/km² (172.)
BDP (PKM)	2008 približno
- Ukupno	14.441 triliona $ (1.)
- Po glavi stanovnika	47,440 $ $ (6.)
IHR (2007)	0.956 (13.) – visok
Valuta	Dolar ² (USD)
Vremenska zona	UTC -4 do -10
Internet domen	.us .gov .edu .mil .um
Pozivni broj	+1
1Engleski jezik je de facto jezik 80% stanovnika SAD-a. Španski jezik je drugi najzastupljeniji jezik. Havajski je, uz engleski, službeni jezik u Havajima, a španski i francuski su na manjem nivou priznati u Novom Meksiku i u Luizijani.

Sjedinjene Američke Države su federalna ustavna republika koju čini pedeset država i jedan federalni okrug. Uglavnom se prostiru u centralnom delu Severne Amerike, gde se, između Tihog i Atlantskog okeana, nalazi četrdeset osam kontinentalnih država i glavni grad Vašington, koje se na severu graniče sa Kanadom, a na jugu s Meksikom. Država Aljaska nalazi se na severozapadu kontinenta, sa Kanadom na istoku i Ruskom Federacijom na zapadu preko Beringovog moreuza, dok se država Havaji nalazi u Tihom okeanu. U sastavu Sjedinjenih Država takođe se nalazi nekoliko teritorija i ostrva raštrkanih širom Kariba i Pacifika.

Sa 9,83 miliona km² i preko 300 miliona stanovnika, Sjedinjene Države su treća ili četvrta najveća zemlja na svetu po ukupnoj površini, a treća po veličini kopna i broju stanovnika. Sjedinjene Države su jedna od etnički najraznovrsnijih zemalja na svetu, što je posledica masovne imigracije iz mnogih zemalja. Američka privreda je najveća nacionalna privreda u svetu, sa nominalnim bruto domaćim proizvodom od 13 triliona dolara u 2006. godini (preko 25,5% ukupnog svetskog bruto proizvoda).

Naciju je osnovalo 13 kolonija Velike Britanije koje su se prostirale duž atlantske obale. Proglasivši se „državama“ 4. jula 1776. godine usvojile su Deklaraciju nezavisnosti. Pobunjeničke države pobedile su Veliku Britaniju u Američkom ratu za nezavisnost, što je bio prvi uspešni rat neke kolonije za nezavisnost. Federalna konvencija je 17. septembra 1787. godine usvojila danas važeći Ustav Sjedinjenih Država, a ratifikujući ga naredne godine, države su postale delovi jedinstvene republike. Povelja o pravima, sastavljena od deset ustavnih amandmana, ratifikovana je 1791. godine.

U devetnaestom veku, SAD su prisvojile teritorije koje su pripadale Francuskoj, Španiji, Velikoj Britaniji, Meksiku i Ruskoj Federaciji, a izvršile aneksiju Teksaške republike i Republike Havaji. Sporovi između agrarnog juga i industrijskog severa povodom prava država i ekspanzije ropstva, doveli su do Američkog građanskog rata tokom šezdesetih godina. Pobedom Severa sprečena je trajna podela zemlje, a potom i ukinuto ropstvo. Špansko-američki rat i Prvi svetski rat potvrdili su položaj Amerike kao vojne sile. 1945. godine Sjedinjene Države su izašle iz Drugog svetskog rata kao prva zemlja sa nuklearnim oružjem, stalni član Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija, i osnivač NATO pakta. Završetkom Hladnog rata i raspadom SSSR-a, SAD su ostale jedina supersila, koja dominira u ekonomijim politici, kulturi i vojnoj sili, a samo za odbranu troši preko 50% svetskih ulaganja u oblast.

Istorija

Za više informacija pogledajte članak Istorija Sjedinjenih Američkih Država

Potpisivanje Deklaracije nezavisnosti SAD

Teritorija je hiljadama godina bila naseljena brojnim indijanskim narodima, koji su najverovatnije došli iz Azije. Dolaskom i naseljavanjem Evropljana od 16. veka započelo se raseljavanje Indijanaca. Prva stalna naselja Evropljana podigli su Španci u Sent Ogastinu na Floridi 1565. godine. Britanci su nastanili Džejmstaun 1607, Plimut i Masačusets 1620, Merilend 1634. i Pensilvaniju 1681. godine. Preuzeli su Njujork, Nju Džersi i Delaver od Holanđana godinu dana pošto su obe Karoline prepuštene britanskom plemstvu. Britanska pobeda nad Francuzima 1763. osigurala je Britaniji političku upravu nad 13 kolonija.

Politički nemiri izazvani britanskom kolonijalnom politikom dostigli su svoj vrhunac u Američkoj revoluciji u periodu od 1775. do 1783. godine kada se 13 kolonija izborilo za svoju nezavisnost. Formiranju današnje američke federacije prethodio je Severnoamerički savez, da bi u sadašnjem obliku SAD nastale 1787. godine. Granice su zatim proširene ka zapadu do Misisipija, uključujući Špansku Floridu. Zajedno sa zemljom dobijenom od Francuske kupovinom Luizijane 1803, teritorija skoro da je udvostručena.

Tokom prve polovine XIX veka, ekspanzija ka Zapadu se nastavlja i mnoge države će se osnivati u skladu sa rastom stanovništva. Sjedinjene Države kupuju Luizijanu od Francuske i Floridu od Španaca. Amerikanci izlaze kao pobednici Drugog rata za nezavisnost, podstaknuti Velikom Britanijom. Predsednik Džejms Monro reafirmiše volju za neutralnošću Sjedinjenih Država kao i njihovo protivljenje svakom evropskom uplitanju na američkom kontinentu (Monroova doktrina).

Ishod sukoba sa Meksikom koji je trajao od 1846—1848. je priključenje Teksasa, Novog Mekika i Kalifornije Sjedinjenim Državama. U periodu od 1860—1865 Abraham Linkoln je vršio predsedničku dužnost. Linkolnova vlada u Vašingtonu nije priznala novostvorenu konfederaciju tako da je u proleće 1861. došlo do izbijanja Američkog građanskog rata. Severnjaci poeđuju u ratu za otcepljenje. Abraham Linkoln je ubijen. Sva tri uzastopno doneta amandmana, federalni Ustav je ukinuo ropstvo, nametnuo priznavanje građanstva Crncima i zabranio rasnu deskriminaciju. Tako su 1971. godine sve južne države ponovo bile integrisane u Uniju posle ratifikacije ovih amandmana.

Godine 1867. Sjedinjene Države kupuju Aljasku od Ruske Federacije, a 1898. su se priključili Portoriko, Filipini i ostrvo Gvam posle rata sa Španijom. Godine 1903. Države su stekle zonu Panamskog kanala.

1917. Sjedinjene Države objavljuju rat Nemačkoj, tj ulaze u Prvi svetski rat. Od tada pružaju značajnu pomoć saveznicima. Demokrata Teodor Vilson ne uspeva da natera Senat da ratifikuje sporazume o miru i ulazak SAD u Ujedinjene nacije. SAD iz rata izlaze kao najmoćnija zemlja sveta.

Sedmog decembra 1941. japanski napad na američku bazu u Perl Harburu (Havaji) prouzrokuje ulazak u Drugi svetski rat Sjedinjenih Država. Drugo svetski rat je završen američkim bombardovanjem japanskih gradova Hirošime i Nagasakija, po naređenju predsednika Harija Trumana i dogodilo se 6. i 9. avgusta 1945. To je bilo prvi put u istoriji da je nuklearno oružje upotrebljeno u ratu. Sam čin i danas je kontroverzan.

Bitan je faktor stvaranja NATO-a 1949. godine. Zaoštravaju se odnosi sa Sovjetskim Savezom (Hladni rat). SAD pomaže Južnoj Koreji u Korejanskom ratu (1950.-1953.) Kubanska kriza izbija 1962. U julu 1969. američki astronauti se spuštaju na Mesec. Šezdesetih i sedamdesetih godina dvadesetog veka dolazi do američke vojne intervencije u Vijetnamu i Dominikanskoj Republici.

Od 1994. SAD se angažuje u rešavanju sukoba na prostoru bivše Jugoslavije; predkraj 1995. posreduje u zaključenju Dejtonskog sporazuma. Nakon raspada SSSR-a, SAD postaje jedina svetska velesila.

Godine 1990. SAD ulazi u sukob sa Irakom (Zalivski rat) sa ciljem da se proteraju iračke snage koje su okupirale Kuvajt.. Godine 1999. predvodi NATO napade na SR Jugoslaviju, navodno radi rešavanja kršenja ljudskih prava i teškog položaja Albanaca na Kosovu. Džordž Voker Buš je izabran za predsednika 2001. i 2004. (dva mandata). Nakon terorističkog napada Al Kaide 11. septembra 2001., SAD vrši invaziju na Avganistan.

Geografija

Za više informacija pogledajte članak Geografija Sjedinjenih Američkih Država

Veliki kanjon reke Kolorado

Sjedinjene Američke Države su površinom treća najveća država na svetu, nakon Rusije i Kanade, sa ukupnom površinom od 9.631.418 km². Sa ovako ogromnom teritorijom, geografija Sjedinjenih Američkih Država u velikoj meri varira od jednog područja do drugog. Planinski lanci Apalači i Stenovite planine su dva glavna planinska masiva na teritoriji Sjedinjenih Država. Stenovite planine su više i nalaze se na zapadu, dok se niži Apalači nalaze na istoku.

Istočno od Misisipija (najveće reke u Severnoj Americi) tlo je uglavnom šumovito. Apalači dele ovo područje u istočne i srednjozapadne Sjedinjene Američke Države, iako se „južne države“ često smatraju posebnom regijom prvenstveno zbog kulturnih razloga. Zapadno od Misisipija su zapadne Sjedinjene Američke Države. Između Misisipija i Stenovitih planina nalazi se Velika ravnica (SAD) (Većina Divljeg zapada) dok se Tihookeanske Sjedinjene Američke Države nalaze zapadno od Stenovitih planina. Daleka država Aljaska se smatra arktičkom zemljom, dok su Havaji u tropskoj zoni.

Sjedinjene Američke Države imaju dugu granicu sa Kanadom i Meksikom. Granica sa Kanadom je duga 8.893 km, a sa Meksikom 3.326 km. SAD imaju čak 19.924 km vodenih granica. Što se tiče klime, najveći deo Sjedinjenih Američkih Država ima blagu klimu, izuzev nekoliko područja koja imaju arktičku (Aljaska) ili tropsku klimu (Florida, Havaji). Neka područja Sjedinjenih Američkih Država izložena su čestim uraganima (države na južnoj atlantskoj obali i države Meksičkog zaliva), tornadima (središnje države) i zemljotresima (Kalifornija i Vašington).

U Sjedinjenim Državama postoji 6,3 miliona kilometara puteva, 268.700 km železničkih pruga i 5.500 javnih aerodroma.

Politika

Za više informacija pogledajte članak Politika Sjedinjenih Američkih Država

Kapitol u Vašingtonu u kom zaseda Kongres SAD

Smatra se da je na američku Deklaraciju o nezavisnosti uticao Džon Lok, engleski filozof koji je u 18. veku, neposredno pre Američke revolucije, napisao u svojoj Prvoj raspravi o vladi, da su svakom savesnom čoveku određeni „život, sloboda i imanje“. Tomas Džeferson je promenio zadnji deo (imanje) rečima „potraga za srećom“. Deklaracija nezavisnosti je prvi američki državni dokument, a verovatno i prva kodifikacija slobodarskih ideja 18. veka u praksi. Iste godine započeo je proces stvaranja Severnoameričkog saveza kao prve jedinstvene tvorevine na tlu Severne Amerike.

Vlada i politika Sjedinjenih Država je zasnovana na Ustavu Sjedinjenih Američkih Država, napisanom 1787. godine. Ustav iz 1787. je do danas dopunjen sa nekoliko amandmana. Prvih 10 su prihvaćeni nedugo nakon nastanka samog ustava. Grupno se nazivaju „Povelja o pravima“ (engl. Bill of Rights), a odnose se na osnovna prava državljana Sjedinjenih Američkih Država, kao što su pravo na slobodu govora i veroispovesti.

Vlada Sjedinjenih Američkih Država je jedna od najstarijih na svetu. Kao federalna demokratija sastoji se od izvršne, zakonodavne, i sudske vlasti. Izvršna vlast se sastoji od predsednika i njegovog kabineta, uz dodatak raznih državnih službi.

Zakonodavni organ vlasti je Kongres Sjedinjenih Američkih Država, koji se sastoji od Predstavničkog doma (engl. House of Representatives) i Senata. Zastupnici i senatori su podeljeni po saveznim državama. U Predstavničkom domu svaka savezna država ima broj predstavnika srazmeran njenom broju stanovnika, dok u Senatu svaku državu zastupaju dva senatora. Broj predstavnika u Predstavničkom domu je 435. Senat trenutno broji 100 senatora.

Statua slobode

Sudska vlast se sastoji od svih sudova u Sjedinjenim Državama. Vrhovni sud Sjedinjenih Američkih Država broji devet sudija, kojima mandat traje doživotno. Nakon smrti ili povlačenja sudije, predsednik SAD nominuje novog sudiju, a nominacija se šalje u Senat na glasanje.

Svaka savezna država u Sjedinjenim Državama ima svoju vladu, čije su granice moći razdvojene od ovlašćenja federalne vlade. Koliko tačno vlasti svaka država može imati je tema mnogih rasprava u američkoj politici. Glavne političke stranke Sjedinjenih Država su Republikanska stranka i Demokratska stranka.

Političke podele

Za više informacija pogledajte članak Političke podele Sjedinjenih Američkih Država

Sjedinjene Američke Države se sastoje od 50 saveznih država. Svaka savezna država ima svoju vladu koja uglavnom radi po istom principu kao federalna vlada u Vašingtonu. Svaka država ima glavni grad i državne simbole, kao i ustav i zakone. Nisu dozvoljeni zakoni koji se kose sa postojećim federalnim zakonima. Tačan balans nezavisnosti koji bi savezne države trebalo da imaju od federalne vlade je kroz istoriju tema brojnih rasprava u američkoj politici, naročito tokom 19. veka.

Osim saveznih država, Sjedinjene Države sadrže i jedan Federalni distrikt; Distrikt Kolumbije, gde je smešten Vašington. Nekoliko ostrvskih teritorija je takođe u sastavu Sjedinjenih Država. To su: Američka Samoa; ostrvo Bejker; Guam; ostrvo Hauland; ostrvo Džarvis; atol Džonston; Kingman Rif; atol Midvej; Navasa ostrvo; Severna Marijanska ostrva; atol Palmira; Portoriko; Devičanska ostrva i ostrvo Vejk.

Ajdaho Ajova Alabama Aljaska Arizona Arkanzas Vajoming Vašington Vermont Virdžinija

Viskonsin Delaver Država Roud Ajland i Providens Plantaža Zapadna Virdžinija Ilinois Indijana Južna Dakota Južna Karolina Juta Kalifornija

Kanzas Kentaki Kolorado Konektikat Luizijana Masačusets Mejn Merilend Mičigen Minesota

Misisipi Misuri Montana Nebraska Nevada Novi Meksiko Nju Hempšir Nju Džerzi Njujork Oklahoma

Oregon Ohajo Pensilvanija Severna Dakota Severna Karolina Teksas Tenesi Florida Havaji Džordžija

Mapa SAD sa imenima saveznih država.

Spoljni odnosi i vojska

Za više informacija videti Oružane snage SAD i Spoljni odnosi SAD

Britanski ministar spoljnih poslova Vilijam Hejg i američki državni sekretar Hilari Klinton, maj 2010

Sjedinjene Američke Države imaju veliki globalni ekonomski, politički i vojni uticaj. Stalna su članica Saveta bezbednosti Organizacije ujedinjenih nacija a u Njujorku se nalazi i sedište UN. SAD su članice organizacija G8, G20, kao i Organizacije za ekonomsku saradnju i razvoj. Skoro sve države imaju ambasade u Vašingtonu, a mnoge imaju i konzulate širom zemlje. Isto tako, SAD imaju diplomatske misije u skoro svim državama. Kuba, Iran, Severna Koreja, Butan, Libija, i Republika Kina (Tajvan) nemaju zvanične diplomatske odnose sa SAD.

Sjedinjene Američke Države imaju „specijalne veze“ sa Ujedinjenim Kraljevstvom i jake veze sa Kanadom, Australijom, Novim Zelandom, Filipinima, Japanom, Južnom Korejom, Izraelom i nekoliko evropskih zemalja. SAD blisko sarađuju sa državama članicama NATO na vojnim i bezbednosnim pitanjima kao i sa susednim zemljama preko Organizacije američkih država i sporazuma o slobodnoj trgovini kao što je trilateralni „Severnoamerički sporazum o slobodnoj trgovini“ sa Kanadom i Meksikom. Godine 2008, SAD su potrošile 25,4 milijardi dolara, najviše na svetu, na programe pomoći razvoju drugih država. Međutim, kada se gleda udeo ove pomoći u Bruto domaćem proizvodu (koji je iznosio 0,18%) SAD su bile na poslednjem mestu među dvadeset i dve države koje su izdvajale sredstva za pomoć.

Stanovništvo

Za više informacija pogledajte članak Demografija Sjedinjenih Američkih Država

Obala reke u Čikagu

Prema najnovijim procenama, Sjedinjene Države trenutno broje oko 303.966.729 stanovnika. Prema federalnom statističkom birou glavne rasne grupe su belci, crnci, hispanoamerikanci, azijati i američki starosedeoci (Indijanci, Eskimi i dr.).

Belci čine 73,9% stanovništva Sjedinjenih Država, crnci čine 12,2% stanovništva, azijati čine 4,4% stanovništva, a američki starosedeoci tek 0,8%.

2000. godine Amerikanci su se izjašnjavali o svom poreklu: 15,2% su poreklom Nemci, 10,8% Irci, 8,7% Englezi, 7,2% "Amerikanci" (odbili su da se izjasne o poreklu), 6,0% beli hispanoamerikanci (uglavnom Španci), 5,6% Italijani, 3,2% Poljaci, 3,0% Francuzi, 1,7% Škoti, 1,6% Holanđani, 1,6% Norvežani, 1,5% Škoti iz Alstera, 1,4% Šveđani, 0,9% Rusi i 0,8% francuski Kanađani.

Hispanoamerikanci čine 13,4% stanovništva i oni dolaze iz Španije, kao i raznih zemalja Centralne i Južne Amerike. Oni nisu rasa, već etnička grupa. Većina su Meksikanci koji takođe čine većinu u nekim saveznim državama na jugozapadu SAD.

Što se tiče religije, 2001. godine većina Amerikanaca (52%) su protestanti, 24,5% katolici, 13,2% ne pripada određenoj veri i 1,3 % su Jevreji. Muslimani i budisti čine manje od 1% ukupnog stanovništva.

Od ukupnog broja stanovnika, muškaraca ima 48,8%, a žena 51,2%. Gustina naseljenosti iznosi oko 30 stanovnika na kvadratni kilometar, gde u gradovima živi 80%, a u selima 20% stanovništva. Sjedinjene Države imaju oko 97 miliona domaćinstava, u kojima prosečno živi 3,26 članova. Belci muškarci dožive prosečno 73 godine, a žene 80 godina. Obojeni muškarci dožive 68, a žene 77 godina života.

Prema podacima iz 2005. godine SAD je prva zemlja u svetu po broju migranata, čak 38,4 miliona ljudi.

Severoistok je najgušće naseljena regija, ali je Kalifornija najnaseljenija država. Stanovništvo se brže uvećava u državama na Jugu, i u unutrašnjosti na jugozapadu (Arizona, Novi Meksiko) sa toplom klimom.

• Vidi još: Spisak gradova u SAD

Privreda

Za više informacija pogledajte članak Privreda Sjedinjenih Američkih Država

Njujorška deonička berza, pogled sa Vol strita. Globalni finansijski centar na Menhetnu (Njujork) simbol je globalne ekonomske moći SAD.

Sjedinjene Američke Države su privredno najjača zemlja u svetu. Procene 2005. godine govore da bruto društveni proizvod po glavi stanovnika u SAD iznosi 41.800 američkih dolara.

Privreda se odvija po kapitalističkom sistemu, ali postoje i socijalni programi, kao što su „Mediker“, „Medikejd“ i „Sošal sekjuriti“. Ovi programi nisu jednako sveobuhvatni u poređenju sa sličnim programima u većini drugih privredno razvijenih država.

Valuta Sjedinjenih Američkih Država je američki dolar koji takođe služi kao valuta u nekim drugim zemljama sveta, poput Ekvadora. Deoničke berze Sjedinjenih Američkih Država su važni pokazitelji stanja svetske privrede.

Najveći trgovinski partner Sjedinjenih Država je Kanada. Ostali međunarodni partneri su Meksiko, Evropska unija, Japan, Indija i Južna Koreja. Trgovina sa Kinom je takođe vrlo značajna.

Sjedinjene Države su treće najpopularnije odredište svetskih turista, odmah nakon Francuske i Španije.

Prirodna bogatstva

Ogromna teritorija je osnova najvećoj svetskoj ekonomiji. Odlike su joj veličina i raznolikost proizvodnje i snaga preduzeća koja to obezbeđuju, kvalitet usluge (visokoškolsko obrazovanje i ispitivanje tržišta, bankarski sistem, unutrašnju prevoz i trgovina), veliko nacionalno tržište, povezano sa visokim životnim standardom.

SAD je prvi izvoznik proizvoda u svetu.

Kultura

Za više informacija pogledajte članak Kultura Sjedinjenih Američkih Država

Holivud znak

Kultura Sjedinjenih Država ima velik uticaj na svetsku kulturu i umetnost uopšte. Američka muzika, a posebno džez i bluz popularni su širom sveta. U SAD je nastao i rokenrol. Postoji i vrsta muzike koja se smatra narodnom i zove se kantri muzika.

Američka kinematografija spada među najuticajnije i najpopularnije kinematografije na svetu. Čuvena „fabrika snova“, Holivud, nalazi se u blizini Los Anđelesa.

Sjedinjene Države imaju preko 4.000 univerziteta, a neki, poput Harvarda i Jejla, među najčuvenijim su visokoobrazovnim institucijama na svetu. Mnogi poznati pisci i naučnici bili su rođeni Amerikanci, poput Marka Tvena i Tomasa Edisona.

Spoljašnje veze

• White House - Zvanični vebsajt predsednika SAD.
• Senate - Zvanični vebsajt Kongresa SAD
• House - Zvanični vebsajt Zastupničkog doma
• Supreme Court - Oficijelni vebsajt Vrhovnog suda SAD
• CIA World Factbook Entry for United States
• Official website of the United States government - Gateway to governmental sites
• Historical Documents
• Info links for each state
• Chicago Serbs-Čikaški Srbi- Čikaški Srbi