Sjedinjene Američke Države

Iz projekta Википедија

Koordinate: 19°-71° SG Š, 67°-177° ZGD

Sjedinjene Američke Države su federalna ustavna republika koju čini pedeset država i jedan federalni okrug. Uglavnom se prostiru u centralnom delu Severne Amerike, gde se, između Tihog i Atlantskog okeana, nalazi četrdeset osam kontinentalnih država i glavni grad Vašington, koji se na severu graniče sa Kanadom, a na jugu s Meksikom. Država Aljaska nalazi se na severozapadu kontinenta, sa Kanadom na istoku i Rusijom na zapadu preko Beringovog moreuza, dok se država Havaji nalazi u Tihom okeanu. U sastavu Sjedinjenih Država takođe se nalazi nekoliko teritorija i ostrva raštrkanih širom Kariba i Pacifika.

Sa 9,83 km² i preko 300 miliona stanovnika, Sjedinjene Države su treća ili četvrta najveća zemlja na svetu po ukupnoj površini, a treća po veličini kopna i broju stanovika. Sjedinjene Države su jedna od etnički najraznovrsnijih zemalja na svetu, što je posledica masovne imigracije iz mnogih zemalja. Američka privreda je najveća nacionalna privreda u svetu, sa nominalnim bruto domaćim proizvodom od 13 triliona dolara u 2006. godini (preko 25,5% ukupnog svetskog bruto proizvoda).

Naciju je osnovalo 13 kolonija Velike Britanije koje su se prostirale duž atlantske obale. Proglasivši se „državama“ 4. jula 1776. godine usvojile su Deklaraciju nezavisnosti. Pobunjeničke države pobedile su Veliku Britaniju u Američkom ratu za nezavisnost, što je bio prvi uspešni rat neke kolonije za nezavisnost. Federalna konvencija je 17. septembra 1787. godine usvojila danas važeći Ustav Sjedinjenih Država, a ratifikujući ga naredne godine, države su postale delovi jedinstvene republike. Povelja o pravima, sastavljena od deset ustavnih amandmana, ratifikovana je 1791. godine.

U devetnaestom veku, SAD su prisvojile teritorije koje su pripadale Francuskoj, Španiji, Velikoj Britaniji, Meksiku i Rusiji, a izvršile aneksiju Teksaške republike i Republike Havaji. Sporovi između agrarnog juga i industrijskog severa povodom prava država i ekspanzije ropstva, doveli su do Američkog građanskog rata tokom šezdesetih godina. Pobedom Severa sprečena je trajna podela zemlje, a potom i ukinuto ropstvo. Špansko-američki rat i Prvi svetski rat potvrdili su položaj Amerike kao vojne sile. 1945. godine Sjedinjene Države su izašle iz Drugog svetskog rata kao prva zemlja sa nuklearnim oružjem, stalni član Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija, i osnivač NATO pakta. Završetkom Hladnog rata i raspadom SSSR-a, SAD su ostale jedina supersila, koja dominira u ekonomijim politici, kulturi i vojnoj sili, a samo za odbranu troši preko 50% svetskih ulaganja u oblast.

Sadržaj 1 Istorija 2 Geografija 3 Politika 4 Političke podele 5 Stanovništvo 6 Privreda 7 Kultura 8 Spoljašnje veze

[uredi] Istorija

Za više informacija pogledajte Istorija Sjedinjenih Američkih Država.

Teritorija je hiljadama godina bila naseljena brojnim indijanskim narodima, koji su najverovatnije došli iz Azije. Dolaskom i naseljavanjem Evropljana od 16. veka započelo se raseljavanje Indijanaca. Prva stalna naselja Evropljana podigli su Španci u Sent Ogastinu na Floridi 1565. godine. Britanci su nastanili Džejmstaun 1607, Plimut i Masačusets 1620, Merilend 1634. i Pensilvaniju 1681. godine. Preuzeli su Njujork, Nju Džersi i Delaver od Holanđana godinu dana pošto su obe Karoline prepuštene britanskom plemstvu. Britanska pobeda nad Francuzima 1763. osigurala je Britaniji političku upravu nad 13 kolonija.

Politički nemiri izazvani britanskom kolonijalnom politikom dostigli su svoj vrhunac u Američkoj revoluciji u periodu od 1775 do 1783. godine kada se 13 kolonija izborilo za svoju nezavisnost. Formiranju današnje američke federacije prethodio je Severnoamerički savez, da bi u sadašnjem obliku SAD nastale 1787. godine. Granice su zatim proširene ka zapadu do Misisipija, uključujući Špansku Floridu. Zajedno sa zemljom dobijenom od Francuske kupovinom Luizijane 1803, teritorija skoro da je udvostručena.

[uredi] Geografija

Za više informacija pogledajte Geografija Sjedinjenih Američkih Država.

Sjedinjene Američke Države su površinom treća najveća država na svetu, nakon Rusije i Kanade, sa ukupnom površinom od 9.631.418 km². Sa ovako ogromnom teritorijom, geografija Sjedinjenih Američkih Država u velikoj meri varira od jednog područja do drugog. Planinski lanci Apalači i Stenovite planine su dva glavna planinska masiva na teritoriji Sjedinjenih Država. Stenovite planine su više i nalaze se na zapadu, dok se niži Apalači nalaze na istoku.

Istočno od Misisipija (najveće reke u Severnoj Americi) tlo je uglavnom šumovito. Apalači dele ovo područje u istočne i srednjozapadne Sjedinjene Američke Države, iako se „južne države“ često smatraju posebnom regijom prvenstveno zbog kulturnih razloga. Zapadno od Misisipija su zapadne Sjedinjene Američke Države. Između Misisipija i Stenovitih planina nalazi se Velika ravnica (SAD) (Većina Divljeg zapada) dok se Tihookeanske Sjedinjene Američke Države nalaze zapadno od Stenovitih planina. Daleka država Aljaska se smatra arktičkom zemljom, dok su Havaji u tropskoj zoni.

Sjedinjene Američke Države imaju dugu granicu sa Kanadom i Meksikom. Granica sa Kanadom je duga 8.893 km, a sa Meksikom 3.326 km. SAD imaju čak 19.924 km vodenih granica. Što se tiče klime, najveći deo Sjedinjenih Američkih Država ima blagu klimu, izuzev nekoliko područja koja imaju arktičku (Aljaska) ili tropsku klimu (Florida, Havaji). Neka područja Sjedinjenih Američkih Država izložena su čestim uraganima (države na južnoj atlantskoj obali i države Meksičkog zaliva), tornadima (središnje države) i zemljotresima (Kalifornija i Vašington).

U Sjedinjenim Državama postoji 6,3 miliona kilometara puteva, 268.700 km železničkih pruga i 5.500 javnih aerodroma.

[uredi] Politika

Za više informacija pogledajte Politika Sjedinjenih Američkih Država.

Čuveni početak američkoj Deklaraciji nezavisnosti napisao je Džon Lok, engleski filozof koji je u 18. veku, neposredno pre Američke revolucije, napisao u svojoj Prvoj raspravi o vladi, da su svakom savesnom čoveku određeni „život, sloboda i imanje“. Tomas Džeferson je promenio zadnji deo (imanje) rečima „dobijanje sreće“. Deklaracija nezavisnosti je prvi američki državni dokumenat, a verovatno i prva kodifikacija slobodarskih ideja 18. veka u praksi. Iste godine započeo je proces stvaranja Severnoameričkog saveza kao prve jedinstvene tvorevine na tlu Severne Amerike.

Vlada i politika Sjedinjenih Država je zasnovana na Ustavu Sjedinjenih Američkih Država, napisanom 1787. godine. Ustav iz 1787. je do danas dopunjen sa nekoliko amandmana. Prvih 10 su prihvaćeni nedugo nakon nastanka samog ustava. Grupno se nazivaju „Zakon o pravima“ (Bill of Rights), a odnose se na osnovna prava državljana Sjedinjenih Američkih Država, kao što su pravo na slobodu govora i veroispovesti.

Vlada Sjedinjenih Američkih Država je jedna od najstarijih na svetu. Kao federalna demokratija sastoji se od izvršne, zakonodavne, i sudske vlasti. Izvršna vlast se sastoji od predsednika i njegovog kabineta, uz dodatak raznih državnih službi.

Zakonodavna vlast je Kongres Sjedinjenih Američkih Država koji se sastoji od Doma zastupnika (engl. House of Representatives) i Senata. Zastupnici i senatori su podeljeni po saveznim državama. U Domu zastupnika svaka savezna država ima broj predstavnika srazmeran njenom broju stanovnika, dok u Senatu svaku državu zastupaju dva senatora. Broj zastupnika u Domu zastupnika je 435. Senat trenutno broji 100 senatora.

Sudska vlast se sastoji od svih sudova u Sjedinjenim Državama. Vrhovni sud Sjedinjenih Američkih Država broji devet sudija, kojima mandat traje doživotno. Nakon smrti ili povlačenja sudije, predsednik SAD nominuje novog sudiju, a nominacija se šalje u Senat na glasanje.

Svaka savezna država u Sjedinjenim Državama ima svoju vladu, čije su granice moći ispod nivoa moći federalne vlade. Koliko tačno vlasti svaka država može imati je tema mnogih rasprava u američkoj politici. Glavne političke stranke Sjedinjenih Država su Republikanska stranka i Demokratska stranka.

[uredi] Političke podele

Za više informacija pogledajte Političke podele Sjedinjenih Američkih Država.

Sjedinjene Američke Države se sastoje od 50 saveznih država. Svaka savezna država ima svoju vladu koja uglavnom radi po istom principu kao federalna vlada u Vašingtonu. Svaka država ima glavni grad i državne simbole, kao i ustav i zakone. Nisu dozvoljeni zakoni koji se kose sa postojećim federalnim zakonima. Tačan balans nezavisnosti koji bi savezne države trebalo da imaju od federalne vlade je kroz istoriju tema brojnih rasprava u američkoj politici, naročito tokom 19. veka.

Osim saveznih država, Sjedinjene Države sadrže i jedan Federalni distrikt; Distrikt Kolumbije, gde je smešten Vašington D.C.. Nekoliko ostrvskih teritorija je takođe u sastavu Sjedinjenih Država. To su: Američka Samoa; ostrvo Bejker; Guam; ostrvo Hauland; ostrvo Džarvis; atol Džonston; Kingman Rif; atol Midvej; Navasa ostrvo; Severna Marijanska ostrva; atol Palmyra; Portoriko; Devičanska ostrva i ostrvo Vejk.

Alabama Aljaska Arizona Arkanzas Kalifornija Kolorado Konektikat Delaver Florida Džordžija

Havaji Ajdaho Ilinois Indijana Ajova Kanzas Kentaki Luizijana Mejn Merilend

Masačusets Mičigen Minesota Misisipi Misuri Montana Nebraska Nevada Nju Hempšir Nju Džerzi

Nju Meksiko Njujork Severna Karolina Severna Dakota Ohajo Oklahoma Oregon Pensilvanija Rod Ajlend Južna Karolina

Južna Dakota Tenesi Teksas Juta Vermont Virdžinija Vašington Zapadna Virdžinija Viskonsin Vajoming

[uredi] Stanovništvo

Za više informacija pogledajte Demografija Sjedinjenih Američkih Država.

Prema najnovijim procenama, Sjedinjene Države trenutno broje oko 303.966.729 stanovnika. Prema federalnom statističkom birou glavne rasne grupe su belci, crnci, hispanoamerikanci, azijati i američki starosedeoci (Indijanci, Eskimi i dr.).

Belci čine 73,9% stanovništva Sjedinjenih Država, crnci čine 12,2% stanovništva, azijati čine 4,4% stanovništva, a američki starosedeoci tek 0,8%.

2000. godine Amerikanci su se izjašnjavali o svom poreklu: 15,2% su poreklom Nemci, 10,8% Irci, 8,7% Englezi, 7,2% "Amerikanci" (odbili su da se izjasne o poreklu), 6,0% beli hispanoamerikanci (uglavnom Španci), 5,6% Italijani, 3,2% Poljaci, 3,0% Francuzi, 1,7% Škoti, 1,6% Holanđani, 1,6% Norvežani, 1,5% Škoti iz Alstera, 1,4% Šveđani, 0,9% Rusi i 0,8% francuski Kanađani.

Hispanoamerikanci čine 13,4% stanovništva i oni dolaze iz Španije, kao i raznih zemalja Centralne i Južne Amerike. Oni nisu rasa, već etnička grupa. Većina su Meksikanci koji takođe čine većinu u nekim saveznim državama na jugozapadu SAD.

Što se tiče religije, 2001. godine većina Amerikanaca (52%) su protestanti, 24,5% katolici, 13,2% ne pripada određenoj veri i 1.3% su Jevreji. Muslimani i budisti čine manje od 1% ukupnog stanovništva.

Od ukupnog broja stanovnika, muškaraca ima 48,8%, a žena 51,2%. Gustina naseljenosti iznosi oko 30 stanovnika na kvadratni kilometar, gde u gradovima živi 80%, a u selima 20% stanovništva. Sjedinjene Države imaju oko 97 miliona domaćinstava, u kojima prosečno živi 3,26 članova. Belci muškarci dožive prosečno 73 godine, a žene 80 godina. Obojeni muškarci dožive 68, a žene 77 godina života.

• Vidi još: Spisak gradova u SAD

[uredi] Privreda

Za više informacija pogledajte Privreda Sjedinjenih Američkih Država.

Sjedinjene Američke Države su trenutno privredno najjača zemlja u svetu. Procene 2005. godine govore da bruto društveni proizvod po glavi stanovnika u SAD iznosi 41.800 američkih dolara.

Privreda se odvija po kapitalističkom sistemu, ali postoje i socijalni programi, kao što su „Mediker“, „Medikejd“ i „Sošal sekjuriti“. Ovi programi međutim nisu efikasni u poređenju sa sličnim programima u drugim privredno razvijenim državama.

Valuta Sjedinjenih Američkih Država je američki dolar koji takođe služi kao valuta u nekim drugim zemljama sveta, poput Ekvadora. Berzanske deonice Sjedinjenih Američkih Država najbolji su pokazitelji stanja svetske privrede.

Najveći trgovinski partner Sjedinjenih Država je Kanada. Ostali međunarodni partneri su Meksiko, Evropska unija, Japan, Indija i Južna Koreja. Trgovina sa Kinom je takođe vrlo značajna.

Sjedinjene Države su treće najpopularnije odredište svetskih turista, odmah nakon Francuske i Španije.

[uredi] Kultura

Za više informacija pogledajte Kultura Sjedinjenih Američkih Država.

Kultura Sjedinjenih Država ima velik uticaj na svetsku kulturu i umetnost uopšte. Američka muzika, a posebno džez i bluz popularni su širom sveta. U SAD je nastao i rokenrol. Postoji i vrsta muzike koja se smatra narodnom i zove se kantri muzika.

Američka kinematografija spada među najuticajnije i najpopularnije kinematografije na svetu. Čuvena „fabrika snova“, Holivud, nalazi se u blizini Los Anđelesa.

Sjedinjene Države imaju preko 4.000 univerziteta, a neki, poput Harvarda i Jejla, među najčuvenijim su visokoobrazovnim institucijama na svetu. Mnogi poznati pisci i naučnici bili su rođeni Amerikanci, poput Marka Tvena i Tomasa Edisona.

[uredi] Spoljašnje veze

• White House - Zvanični vebsajt predsednika SAD.
• Senate - Zvanični vebsajt Kongresa SAD
• House - Zvanični vebsajt Zastupničkog doma
• Supreme Court - Oficijelni vebsajt Vrhovnog suda SAD
• CIA World Factbook Entry for United States
• Official website of the United States government - Gateway to governmental sites
• Historical Documents
• Info links for each state
• National Motto: History and Constitutionality

	Sjedinjene Američke Države Politička podela
Federalni okrug	Okrug Kolumbija
Države	Ajdaho | Ajova | Alabama | Aljaska | Arizona | Arkanzas | Vajoming | Vašington | Vermont | Virdžinija | Viskonsin | Delaver | Zapadna Virdžinija | Ilinois | Indijana | Južna Dakota | Južna Karolina | Juta | Kalifornija | Kanzas | Kentaki | Kolorado | Konektikat | Luizijana | Masačusets | Mejn | Merilend | Minesota | Misisipi | Misuri | Mičigen | Montana | Nebraska | Nevada | Njujork | Nju Meksiko | Nju Hempšir | Nju Džersi | Oklahoma | Oregon | Ohajo | Pensilvanija | Rod Ajlend | Severna Dakota | Severna Karolina | Teksas | Tenesi | Florida | Havaji | Džordžija
Pridružene države	Američka Samoa | Guam | Severna Marijanska ostrva | Portoriko | Devičanska ostrva
Ostrvske teritorije	Bejker | Vejk | Džarvis | Kingmen | Midvej | Navasa ostrvo | Palmira | Atol Džonson