Sjedinjene Američke Države

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije

Koordinate: 19°-71° SG Š, 67°-177° ZGD

Sjedinjene Američke Države su federalna ustavna republika koju čini pedeset država i jedan federalni okrug. Uglavnom se prostiru u centralnom delu Severne Amerike, gde se, između Tihog i Atlantskog okeana, nalazi četrdeset osam kontinentalnih država i glavni grad Vašington, koji se na severu graniče sa Kanadom, a na jugu s Meksikom. Država Aljaska nalazi se na severozapadu kontinenta, sa Kanadom na istoku i Rusijom na zapadu preko Beringovog moreuza, dok se država Havaji nalazi u Tihom okeanu. U sastavu Sjedinjenih Država takođe se nalazi nekoliko teritorija i ostrva raštrkanih širom Kariba i Pacifika.

Sa 9,83 miliona km² i preko 300 miliona stanovnika, Sjedinjene Države su treća ili četvrta najveća zemlja na svetu po ukupnoj površini, a treća po veličini kopna i broju stanovnika. Sjedinjene Države su jedna od etnički najraznovrsnijih zemalja na svetu, što je posledica masovne imigracije iz mnogih zemalja. Američka privreda je najveća nacionalna privreda u svetu, sa nominalnim bruto domaćim proizvodom od 13 triliona dolara u 2006. godini (preko 25,5% ukupnog svetskog bruto proizvoda).

Naciju je osnovalo 13 kolonija Velike Britanije koje su se prostirale duž atlantske obale. Proglasivši se „državama“ 4. jula 1776. godine usvojile su Deklaraciju nezavisnosti. Pobunjeničke države pobedile su Veliku Britaniju u Američkom ratu za nezavisnost, što je bio prvi uspešni rat neke kolonije za nezavisnost. Federalna konvencija je 17. septembra 1787. godine usvojila danas važeći Ustav Sjedinjenih Država, a ratifikujući ga naredne godine, države su postale delovi jedinstvene republike. Povelja o pravima, sastavljena od deset ustavnih amandmana, ratifikovana je 1791. godine.

U devetnaestom veku, SAD su prisvojile teritorije koje su pripadale Francuskoj, Španiji, Velikoj Britaniji, Meksiku i Rusiji, a izvršile aneksiju Teksaške republike i Republike Havaji. Sporovi između agrarnog juga i industrijskog severa povodom prava država i ekspanzije ropstva, doveli su do Američkog građanskog rata tokom šezdesetih godina. Pobedom Severa sprečena je trajna podela zemlje, a potom i ukinuto ropstvo. Špansko-američki rat i Prvi svetski rat potvrdili su položaj Amerike kao vojne sile. 1945. godine Sjedinjene Države su izašle iz Drugog svetskog rata kao prva zemlja sa nuklearnim oružjem, stalni član Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija, i osnivač NATO pakta. Završetkom Hladnog rata i raspadom SSSR-a, SAD su ostale jedina supersila, koja dominira u ekonomijim politici, kulturi i vojnoj sili, a samo za odbranu troši preko 50% svetskih ulaganja u oblast.

Sadržaj 1 Istorija 2 Geografija 3 Politika 4 Političke podele 5 Stanovništvo 6 Privreda 7 Prirodna bogatstva 8 Kultura 9 Izvori 10 Napomene 11 Spoljašnje veze

[uredi] Istorija

Za više informacija pogledajte Istorija Sjedinjenih Američkih Država

Teritorija je hiljadama godina bila naseljena brojnim indijanskim narodima, koji su najverovatnije došli iz Azije. Dolaskom i naseljavanjem Evropljana od 16. veka započelo se raseljavanje Indijanaca. Prva stalna naselja Evropljana podigli su Španci u Sent Ogastinu na Floridi 1565. godine. Britanci su nastanili Džejmstaun 1607, Plimut i Masačusets 1620, Merilend 1634. i Pensilvaniju 1681. godine. Preuzeli su Njujork, Nju Džersi i Delaver od Holanđana godinu dana pošto su obe Karoline prepuštene britanskom plemstvu. Britanska pobeda nad Francuzima 1763. osigurala je Britaniji političku upravu nad 13 kolonija.

Politički nemiri izazvani britanskom kolonijalnom politikom dostigli su svoj vrhunac u Američkoj revoluciji u periodu od 1775 do 1783. godine kada se 13 kolonija izborilo za svoju nezavisnost. Formiranju današnje američke federacije prethodio je Severnoamerički savez, da bi u sadašnjem obliku SAD nastale 1787. godine. Granice su zatim proširene ka zapadu do Misisipija, uključujući Špansku Floridu. Zajedno sa zemljom dobijenom od Francuske kupovinom Luizijane 1803, teritorija skoro da je udvostručena.

Tokom prve polovine XIX veka, ekspanzija ka Zapadu se nastavlja i mnoge države će se osnivati u skladu sa rastom stanovništva. Sjedinjene Države kupuju Luizijanu od Francuske i Floridu od Španaca. Amerikanci izlaze kao pobednici Drugog rata za nezavisnost, podstaknuti Velikom Britanijom. Predsednik Džejms Monro reafirmiše volju za neutralnošću Sjedinjenih Država kao i njihovo protivljenje svakom evropskomuplitanju na američkom kontinentu (Monroova doktrina).

Ishod sukoba sa Meksikom koji je trajao od 1846—1848. je priključenje Teksasa, Novog Mekika i Kalifornije Sjedinjenim Državama. U periodu od 1860—1865 Abraham Linkoln je vršio predsedničku dužnost. Linkolnova vlada u Vašingtonu nije priznala novostvorenu konfederaciju tako da je u proleće 1861. došlo do izbijanja Američkog građanskog rata. Severnjaci poeđuju u ratu za otcepljenje. Abraham Linkoln je ubijen. Sva tri uzastopno doneta amandmana, federalni Ustav je ukinuo ropstvo, nametnuo priznavanje građanstva Crncima i zabranio rasnu deskriminaciju. Tako su 1971. godine sve južne države ponovo bile integrisane u Uniju posle ratifikacije ovih amandmana.

Godine 1867. Sjedinjene Države kupuju Aljasku od Rusije, a 1898. su se priključili Porto Riko, Filipini i ostrvo Gvam posle rata sa Španijom. Godine 1903. Države su stekle zonu Panamskog kanala.

1917. Sjedinjene Države objavljuju rat Nemačkoj, tj ulaze u Prvi svetski rat. Od tada pružaju značajnu pomoć saveznicima. Demokrata Teodor Vilson ne uspeva da natera Senat da ratifikuje sporazume o miru i ulazak SAD u Ujedinjene Nacije. SAD iz rata izlaze kao najmoćnija zemlja sveta.

Sedmog decembra 1941. japanski napad na američku bazu u Perl Harburu (Havaji) prouzrokuje ulazak u Drugi svetski rat Sjedinjenih Država. Drugo svetski rat je završen američkim bombardovanjem japanskih gradova Hirošime i Nagasakija, po naređenju predsednika Harija Trumana i dogodilo se 6. i 9. avgusta 1945. To je bilo prvi put u istoriji da je nuklearno oružje upotrebljeno u ratu. Sam čin i danas je kontroverzan.

Bitan je faktor stvaranja NATO-a 1949. godine. Zaoštravaju se odnosi sa Sovjetskim Savezom (Hladni rat). SAD pomaže Južnoj Koreji u Korejanskom ratu (1950.-1953.) Kubanska kriza izbija 1962. U julu 1969. američki astronauti se spuštaju na Mesec. Šezdesetih i sedamdesetih godina dvadesetog veka dolazi do američke vojne intervencije u Vijetnamu i Dominikanskoj Republici.

Od 1994. SAD se angažuje u rešavanju sukoba na prostoru bivše Jugoslavije; predkraj 1995. posreduje u zaključenju Dejtonskog sporazuma. Nakon raspada SSSR-a, SAD postaje jedina svetska velesila.^[3]

Godine 1990. SAD ulazi u sukob sa Irakom (Zalivski rat) sa ciljem da se proteraju iračke snage koje su okupirale Kuvajt.^[4]. Godine 1999. predvodi NATO napade na SR Jugoslaviju, navodno radi rešavanja kršenja ljudskih prava i teškog položaja Albanaca na Kosovu. Džordž Voker Buš je izabran za predsednika 2001. i 2004. (dva mandata). Nakon terorističkog napada Al Kaide 11. septembra 2001., SAD vrši invaziju na Avganistan.

[uredi] Geografija

Za više informacija pogledajte Geografija Sjedinjenih Američkih Država

Sjedinjene Američke Države su površinom treća najveća država na svetu, nakon Rusije i Kanade, sa ukupnom površinom od 9.631.418 km². Sa ovako ogromnom teritorijom, geografija Sjedinjenih Američkih Država u velikoj meri varira od jednog područja do drugog. Planinski lanci Apalači i Stenovite planine su dva glavna planinska masiva na teritoriji Sjedinjenih Država. Stenovite planine su više i nalaze se na zapadu, dok se niži Apalači nalaze na istoku.

Istočno od Misisipija (najveće reke u Severnoj Americi) tlo je uglavnom šumovito. Apalači dele ovo područje u istočne i srednjozapadne Sjedinjene Američke Države, iako se „južne države“ često smatraju posebnom regijom prvenstveno zbog kulturnih razloga. Zapadno od Misisipija su zapadne Sjedinjene Američke Države. Između Misisipija i Stenovitih planina nalazi se Velika ravnica (SAD) (Većina Divljeg zapada) dok se Tihookeanske Sjedinjene Američke Države nalaze zapadno od Stenovitih planina. Daleka država Aljaska se smatra arktičkom zemljom, dok su Havaji u tropskoj zoni.

Sjedinjene Američke Države imaju dugu granicu sa Kanadom i Meksikom. Granica sa Kanadom je duga 8.893 km, a sa Meksikom 3.326 km. SAD imaju čak 19.924 km vodenih granica. Što se tiče klime, najveći deo Sjedinjenih Američkih Država ima blagu klimu, izuzev nekoliko područja koja imaju arktičku (Aljaska) ili tropsku klimu (Florida, Havaji). Neka područja Sjedinjenih Američkih Država izložena su čestim uraganima (države na južnoj atlantskoj obali i države Meksičkog zaliva), tornadima (središnje države) i zemljotresima (Kalifornija i Vašington).

U Sjedinjenim Državama postoji 6,3 miliona kilometara puteva, 268.700 km železničkih pruga i 5.500 javnih aerodroma.

[uredi] Politika

Za više informacija pogledajte Politika Sjedinjenih Američkih Država

Smatra se da je na američku Deklaraciju o nezavisnosti uticao Džon Lok, engleski filozof koji je u 18. veku, neposredno pre Američke revolucije, napisao u svojoj Prvoj raspravi o vladi, da su svakom savesnom čoveku određeni „život, sloboda i imanje“. Tomas Džeferson je promenio zadnji deo (imanje) rečima „potraga za srećom“. Deklaracija nezavisnosti je prvi američki državni dokument, a verovatno i prva kodifikacija slobodarskih ideja 18. veka u praksi. Iste godine započeo je proces stvaranja Severnoameričkog saveza kao prve jedinstvene tvorevine na tlu Severne Amerike.

Vlada i politika Sjedinjenih Država je zasnovana na Ustavu Sjedinjenih Američkih Država, napisanom 1787. godine. Ustav iz 1787. je do danas dopunjen sa nekoliko amandmana. Prvih 10 su prihvaćeni nedugo nakon nastanka samog ustava. Grupno se nazivaju „Zakon o pravima“ (engl. Bill of Rights), a odnose se na osnovna prava državljana Sjedinjenih Američkih Država, kao što su pravo na slobodu govora i veroispovesti.

Vlada Sjedinjenih Američkih Država je jedna od najstarijih na svetu. Kao federalna demokratija sastoji se od izvršne, zakonodavne, i sudske vlasti. Izvršna vlast se sastoji od predsednika i njegovog kabineta, uz dodatak raznih državnih službi.

Zakonodavni organ vlasti je Kongres Sjedinjenih Američkih Država, koji se sastoji od Predstavničkog doma (engl. House of Representatives) i Senata. Zastupnici i senatori su podeljeni po saveznim državama. U Predstavničkom domu svaka savezna država ima broj predstavnika srazmeran njenom broju stanovnika, dok u Senatu svaku državu zastupaju dva senatora. Broj predstavnika u Predstavničkom domu je 435. Senat trenutno broji 100 senatora.

Sudska vlast se sastoji od svih sudova u Sjedinjenim Državama. Vrhovni sud Sjedinjenih Američkih Država broji devet sudija, kojima mandat traje doživotno. Nakon smrti ili povlačenja sudije, predsednik SAD nominuje novog sudiju, a nominacija se šalje u Senat na glasanje.

Svaka savezna država u Sjedinjenim Državama ima svoju vladu, čije su granice moći razdvojene od ovlašćenja federalne vlade. Koliko tačno vlasti svaka država može imati je tema mnogih rasprava u američkoj politici. Glavne političke stranke Sjedinjenih Država su Republikanska stranka i Demokratska stranka.

[uredi] Političke podele

Za više informacija pogledajte Političke podele Sjedinjenih Američkih Država

Sjedinjene Američke Države se sastoje od 50 saveznih država. Svaka savezna država ima svoju vladu koja uglavnom radi po istom principu kao federalna vlada u Vašingtonu. Svaka država ima glavni grad i državne simbole, kao i ustav i zakone. Nisu dozvoljeni zakoni koji se kose sa postojećim federalnim zakonima. Tačan balans nezavisnosti koji bi savezne države trebalo da imaju od federalne vlade je kroz istoriju tema brojnih rasprava u američkoj politici, naročito tokom 19. veka.

Osim saveznih država, Sjedinjene Države sadrže i jedan Federalni distrikt; Distrikt Kolumbije, gde je smešten Vašington. Nekoliko ostrvskih teritorija je takođe u sastavu Sjedinjenih Država. To su: Američka Samoa; ostrvo Bejker; Guam; ostrvo Hauland; ostrvo Džarvis; atol Džonston; Kingman Rif; atol Midvej; Navasa ostrvo; Severna Marijanska ostrva; atol Palmira; Portoriko; Devičanska ostrva i ostrvo Vejk.

Alabama Aljaska Arizona Arkanzas Kalifornija Kolorado Konektikat Delaver Florida Džordžija

Havaji Ajdaho Ilinois Indijana Ajova Kanzas Kentaki Luizijana Mejn Merilend

Masačusets Mičigen Minesota Misisipi Misuri Montana Nebraska Nevada Nju Hempšir Nju Džerzi

Nju Meksiko Njujork Severna Karolina Severna Dakota Ohajo Oklahoma Oregon Pensilvanija Država Roud Ajland i Providens Plantaža Južna Karolina

Južna Dakota Tenesi Teksas Juta Vermont Virdžinija Vašington Zapadna Virdžinija Viskonsin Vajoming

[uredi] Stanovništvo

Za više informacija pogledajte Demografija Sjedinjenih Američkih Država

Prema najnovijim procenama, Sjedinjene Države trenutno broje oko 303.966.729 stanovnika. Prema federalnom statističkom birou glavne rasne grupe su belci, crnci, hispanoamerikanci, azijati i američki starosedeoci (Indijanci, Eskimi i dr.).

Belci čine 73,9% stanovništva Sjedinjenih Država, crnci čine 12,2% stanovništva, azijati čine 4,4% stanovništva, a američki starosedeoci tek 0,8%.

2000. godine Amerikanci su se izjašnjavali o svom poreklu: 15,2% su poreklom Nemci, 10,8% Irci, 8,7% Englezi, 7,2% "Amerikanci" (odbili su da se izjasne o poreklu), 6,0% beli hispanoamerikanci (uglavnom Španci), 5,6% Italijani, 3,2% Poljaci, 3,0% Francuzi, 1,7% Škoti, 1,6% Holanđani, 1,6% Norvežani, 1,5% Škoti iz Alstera, 1,4% Šveđani, 0,9% Rusi i 0,8% francuski Kanađani.

Hispanoamerikanci čine 13,4% stanovništva i oni dolaze iz Španije, kao i raznih zemalja Centralne i Južne Amerike. Oni nisu rasa, već etnička grupa. Većina su Meksikanci koji takođe čine većinu u nekim saveznim državama na jugozapadu SAD.

Što se tiče religije, 2001. godine većina Amerikanaca (52%) su protestanti, 24,5% katolici, 13,2% ne pripada određenoj veri i 1.3% su Jevreji. Muslimani i budisti čine manje od 1% ukupnog stanovništva.

Od ukupnog broja stanovnika, muškaraca ima 48,8%, a žena 51,2%. Gustina naseljenosti iznosi oko 30 stanovnika na kvadratni kilometar, gde u gradovima živi 80%, a u selima 20% stanovništva. Sjedinjene Države imaju oko 97 miliona domaćinstava, u kojima prosečno živi 3,26 članova. Belci muškarci dožive prosečno 73 godine, a žene 80 godina. Obojeni muškarci dožive 68, a žene 77 godina života.

Prema podacima iz 2005. godine SAD je prva zemlja u svetu po broju migranata, čak 38,4 miliona ljudi.^[5]

Severoistok je najgušće naseljena regija, ali je Kalifornija najnaseljenija država.^[3] Stanovništvo se brže uvećava u državama na Jugu, i u unutrašnjosti na jugozapadu (Arizona, Novi Meksiko) sa toplom klimom.^[3]

• Vidi još: Spisak gradova u SAD

[uredi] Privreda

Za više informacija pogledajte Privreda Sjedinjenih Američkih Država

Sjedinjene Američke Države su privredno najjača zemlja u svetu. Procene 2005. godine govore da bruto društveni proizvod po glavi stanovnika u SAD iznosi 41.800 američkih dolara.

Privreda se odvija po kapitalističkom sistemu, ali postoje i socijalni programi, kao što su „Mediker“, „Medikejd“ i „Sošal sekjuriti“. Ovi programi nisu jednako sveobuhvatni u poređenju sa sličnim programima u većini drugih privredno razvijenih država.

Valuta Sjedinjenih Američkih Država je američki dolar koji takođe služi kao valuta u nekim drugim zemljama sveta, poput Ekvadora. Deoničke berze Sjedinjenih Američkih Država su važni pokazitelji stanja svetske privrede.

Najveći trgovinski partner Sjedinjenih Država je Kanada. Ostali međunarodni partneri su Meksiko, Evropska unija, Japan, Indija i Južna Koreja. Trgovina sa Kinom je takođe vrlo značajna.

Sjedinjene Države su treće najpopularnije odredište svetskih turista, odmah nakon Francuske i Španije.

[uredi] Prirodna bogatstva

Ogromna teritorija je osnova najvećoj svetskoj ekonomiji.^[6] Odlike su joj veličina i raznolikost proizvodnje i snaga preduzeća koja to obezbeđuju, kvalitet usluge (visokoškolsko obrazovanje i ispitivanje tržišta, bankarski sistem, unutrašnju prevoz i trgovina), veliko nacionalno tržište, povezano sa visokim životnim standardom.

SAD je prvi izvoznik proizvoda u svetu.^[6]

[uredi] Kultura

Za više informacija pogledajte Kultura Sjedinjenih Američkih Država

Kultura Sjedinjenih Država ima velik uticaj na svetsku kulturu i umetnost uopšte. Američka muzika, a posebno džez i bluz popularni su širom sveta. U SAD je nastao i rokenrol. Postoji i vrsta muzike koja se smatra narodnom i zove se kantri muzika.

Američka kinematografija spada među najuticajnije i najpopularnije kinematografije na svetu. Čuvena „fabrika snova“, Holivud, nalazi se u blizini Los Anđelesa.

Sjedinjene Države imaju preko 4.000 univerziteta, a neki, poput Harvarda i Jejla, među najčuvenijim su visokoobrazovnim institucijama na svetu. Mnogi poznati pisci i naučnici bili su rođeni Amerikanci, poput Marka Tvena i Tomasa Edisona.

[uredi] Izvori

[uredi] Napomene

[uredi] Spoljašnje veze

• White House - Zvanični vebsajt predsednika SAD.
• Senate - Zvanični vebsajt Kongresa SAD
• House - Zvanični vebsajt Zastupničkog doma
• Supreme Court - Oficijelni vebsajt Vrhovnog suda SAD
• CIA World Factbook Entry for United States
• Official website of the United States government - Gateway to governmental sites
• Historical Documents
• Info links for each state
• Chicago Serbs-Čikaški Srbi- Čikaški Srbi

	Sjedinjene Američke Države Politička podela
Federalni okrug	Okrug Kolumbija
Države	Ajdaho | Ajova | Alabama | Aljaska | Arizona | Arkanzas | Vajoming | Vašington | Vermont | Virdžinija | Viskonsin | Delaver | Zapadna Virdžinija | Ilinois | Indijana | Južna Dakota | Južna Karolina | Juta | Kalifornija | Kanzas | Kentaki | Kolorado | Konektikat | Luizijana | Masačusets | Mejn | Merilend | Minesota | Misisipi | Misuri | Mičigen | Montana | Nebraska | Nevada | Njujork | Nju Meksiko | Nju Hempšir | Nju Džerzi | Oklahoma | Oregon | Ohajo | Pensilvanija | Roud Ajland | Severna Dakota | Severna Karolina | Teksas | Tenesi | Florida | Havaji | Džordžija
Pridružene države	Američka Samoa | Guam | Severna Marijanska ostrva | Portoriko | Devičanska ostrva
Ostrvske teritorije	Bejker | Vejk | Džarvis | Kingmen | Midvej | Navasa | Palmira | Atol Džonson