Sjedinjene Američke Države

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
(preusmereno sa САД)
Skoči na: navigacija, pretraga


Koordinate: 19°-71° SG Š, 67°-177° ZGD

Sjedinjene Američke Države
United States of America
Zastava Sjedinjenih Američkih Država Grb Sjedinjenih Američkih Država
Zastava Grb
krilatica: 1. (1776-): E Pluribus Unum
(lat: „Od mnogih, jedan“)
2. (1956-):
In God We Trust
(eng: „U Boga se uzdamo“)
Himna
Barjak iskićen zvezdama
Položaj Sjedinjenih Američkih Država
Glavni grad Vašington
38°53′N 77°02′W
Najveći grad Njujork
Službeni jezik nema
(de facto: engleski
Oblik države Savezna republika
 — Predsednik Barak Obama
 — Potpredsednik Džo Bajden
 — Predsednik predstavničkog doma Džon Bejner
 — Glavni sudija Džon Roberts
Nezavisnost  
 — Objava Od Velike Britanije
4. jul 1776
 — Priznata 3. septembar 1783
Površina  
 — ukupno 9.826.630 km² (3)
 — voda (%) 6.76
Stanovništvo  
 — 2014. 318.119.799 [1] (3 ¹)
 — 2010. 308.745.538
 — gustina 31/km² (172)
BDP (PKM) 2012 približno
 — ukupno 15.609 triliona $[2] (1)
 — po glavi stanovnika 49,440 $ [2] $ (6)
IHR (2007) 0.956[3] (13) — visok
Valuta Dolar ² (USD)
Vremenska zona UTC -4 do -10
Internet domen .us .gov .edu .mil .um
Pozivni broj +1
1Engleski jezik je de facto jezik 80% stanovnika SAD. Španski jezik je drugi najzastupljeniji jezik. Havajski je, uz engleski, službeni jezik u Havajima, a španski i francuski su na manjem nivou priznati u Novom Meksiku i u Luizijani.

Sjedinjene Američke Države (engl. United States of America) su federalna ustavna republika koju čini pedeset država i jedan federalni okrug. Uglavnom se prostiru u centralnom delu Severne Amerike[4], gde se, između Tihog i Atlantskog okeana, nalazi četrdeset osam kontinentalnih država i glavni grad Vašington, koje se na severu graniče sa Kanadom, a na jugu s Meksikom. Država Aljaska nalazi se na severozapadu kontinenta, sa Kanadom na istoku i Ruskom Federacijom na zapadu preko Beringovog moreuza, dok se država Havaji nalazi u Tihom okeanu. U sastavu Sjedinjenih Država takođe se nalazi nekoliko teritorija i ostrva raštrkanih širom Kariba i Pacifika.

Sa 9,83 miliona km² i preko 300 miliona stanovnika, Sjedinjene Države su treća najveća zemlja na svetu po ukupnoj površini, a treća po veličini kopna i broju stanovnika. Sjedinjene Države su jedna od etnički najraznovrsnijih zemalja na svetu, što je posledica masovne imigracije iz mnogih zemalja. Američka privreda je najveća nacionalna privreda u svetu, sa nominalnim bruto domaćim proizvodom od 13 triliona dolara u 2006. godini (preko 25,5% ukupnog svetskog bruto proizvoda).

Naciju je osnovalo 13 bivših kolonija Velike Britanije koje su se prostirale duž atlantske obale. Proglasivši se „državama“ 4. jula 1776. godine usvojile su Deklaraciju nezavisnosti. Pobunjeničke države pobedile su Veliku Britaniju u Američkom ratu za nezavisnost, što je bio prvi uspešni rat neke kolonije za nezavisnost. Federalna konvencija je 17. septembra 1787. godine usvojila danas važeći Ustav Sjedinjenih Država, a ratifikujući ga naredne godine, države su postale delovi jedinstvene republike. Povelja o pravima, sastavljena od deset ustavnih amandmana, ratifikovana je 1791. godine.

U devetnaestom veku, SAD su prisvojile teritorije koje su pripadale Francuskoj, Španiji, Velikoj Britaniji, Meksiku i Ruskoj Imperiji, a izvršile aneksiju Teksaške republike i Republike Havaji. Sporovi između agrarnog juga i industrijskog severa povodom prava država i ekspanzije ropstva, doveli su do Američkog građanskog rata tokom šezdesetih godina 19. veka. Pobedom Severa sprečena je trajna podela zemlje, a potom i ukinuto ropstvo. Špansko-američki rat i Prvi svetski rat potvrdili su položaj Amerike kao vojne sile. 1945. godine Sjedinjene Države su izašle iz Drugog svetskog rata kao prva zemlja sa nuklearnim oružjem, stalni član Saveta bezbednosti Ujedinjenih nacija, i osnivač NATO pakta. Završetkom Hladnog rata i raspadom Sovjetskog Saveza, SAD su ostale jedina supersila, koja dominira u ekonomiji, politici, kulturi i vojnoj sili, a samo za odbranu troši preko 50% svetskih ulaganja u oblast.

Geografija[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Geografija Sjedinjenih Američkih Država

Položaj[uredi]

Veliki kanjon reke Kolorado

Sjedinjene Američke Države su površinom četvrta najveća država na svetu, nakon Rusije, Kanade i Kine sa ukupnom površinom od 9.631.418 km². Sa ovako ogromnom teritorijom, geografija Sjedinjenih Američkih Država u velikoj meri varira od jednog područja do drugog. Planinski lanci Apalači i Stenovite planine su dva glavna planinska masiva na teritoriji Sjedinjenih Država. Stenovite planine su više i nalaze se na zapadu, dok se niži Apalači nalaze na istoku zemlje.

Geologija i reljef[uredi]

Istočno od Misisipija, najveće reke u Severnoj Americi, tlo je uglavnom šumovito. Apalači dele ovo područje u istočne i srednjozapadne Sjedinjene Američke Države, iako se „južne države“ često smatraju posebnom regijom prvenstveno zbog kulturnih razloga. Zapadno od Misisipija su zapadne Sjedinjene Američke Države. Između Misisipija i Stenovitih planina nalazi se Velika ravnica (SAD) (Većina Divljeg zapada) dok se Tihookeanske Sjedinjene Američke Države nalaze zapadno od Stenovitih planina. Daleka država Aljaska se smatra arktičkom zemljom, dok su Havaji u tropskoj zoni.

Sjedinjene Američke Države imaju dugu granicu sa Kanadom i Meksikom. Granica sa Kanadom je duga 8.893 km, a sa Meksikom 3.326 km. SAD imaju čak 19.924 km vodenih granica.

Vode[uredi]

Najduža i najznačajnija reka u SAD je Misisipi u centralnom i jugoistočnom delu SAD. Dugačka je 3 778 km, a od izvora njene pritoke reke Misuri je dugacka 5 969 km. Misisipi je najduža reka Severne Amerike, a sa Misurijem je četvrta po duzini u svetu, posle Nila, Amazona i Jangcekjanga. Površina sliva Misisipija iznosi oko 3.275.00 km². Druge važnije reke su Rio Grande, koja je cini vecinu granice sa Meksikom, Kolorado, Ohajo i Tenesi.

Od većih jezera su Gornje jezero, Mičigen, Hjuron.

Flora i fauna[uredi]

Beloglavi orao je simbol SAD od 1782.

Ekologija SAD se smatra "megaraznovrsnom": oko 17.000 vrsta vaskularnih biljaka se javlja u kontinentalnom delu SAD i Aljasci, a više od 1.800 vrsta skrivenosemenice se javlja na Havajima, od kojih se malo javlja na kontinentalnom delu.[5] SAD su dom za više od 400 vrsta sisara, 750 vrsta ptica i 5000 vrsta gmizavaca i vodozemaca.[6] Oko 91.000 vrsta insekata je opisano do sada.[7] Beloglavi orao je i nacionalna ptica i nacionalna životinja SAD, i trajni simbol same države.[8]

Postoji više od 58 nacionalnih parkova i na stotine parkova, šuma i divljih oblasti pod federalnom upravom.[9] Sve ukupno, država poseduje 28,8% državnog kopna.[10] Većina zemljišta je zaštićena, mada su neka iznajmljena za vađenje nafte i gasa, vađenje ruda, šuma i za ispašu stoke; 2,4% se koristi za vojne potrebe.[10][11][12]

Klima[uredi]

Što se tiče klime, najveći deo Sjedinjenih Američkih Država ima blagu klimu, izuzev nekoliko područja koja imaju arktičku (Aljaska) ili tropsku klimu (Florida, Havaji). Neka područja Sjedinjenih Američkih Država izložena su čestim uraganima (države na južnoj atlantskoj obali i države Meksičkog zaliva), tornadima (središnje države) i zemljotresima (Kalifornija i Vašington).

U Sjedinjenim Državama postoji 6,3 miliona kilometara puteva, 268.700 km železničkih pruga i 5.500 javnih aerodroma.

Istorija[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Istorija Sjedinjenih Američkih Država

Američki starosedeoci i doseljavanje Evropljana[uredi]

Mejflauerski dogovor koji su načinili puritanski doseljenici je doneo demokratske oblike upravljanja u novi svet.

Teritorija današnjih SAD je hiljadama godina bila naseljena brojnim starosedelačkim narodima, koji su doselili iz Azije pre između 40.000 i 12.000 godina.[13] Neke kulture, kao što je pretkolumbovska Misisipi kultura, su razvile naprednu poljoprivredu, građevinarstvo i društva na nivou države. Nakon što su evropski istraživači i trgovci napravili prve kontakte sa američkim starosedeocima, više miliona starosedelaca je umrlo od epidemije uvoznih bolesti, kao što su male boginje. [14] Dolaskom i naseljavanjem Evropljana od 16. veka započelo se raseljavanje Indijanaca. Prvi španski istraživači iskrcali su se na Floridu 1513. godine. Prvo stalno naselja Evropljana podigli su Španci u Sent Ogastinu na Floridi 1565. godine. Španija je osnivala naseobine i u Kaliforniji i Novom Meksiku, dok su francuske naseobine nastale duž reke Misisipi.

Engleske naseobine duž atlantske obale su daleko najvažnija u oblikovanju istorije Sjedinjenih Država. Kolonija Virdžinija je nastala 1607. osnivanjem naseobina Popam i Džejmstaun i puritanske kolonije Plimut 1620. Oko 100.000 puritanaca je došlo u Novu Englesku, posebno u Koloniju Masačusetskog zaliva. Britanci su nastanili Merilend 1634. i Pensilvaniju 1681. godine. Teritorija obe Karoline je bila prepuštena britanskom plemstvu. Holandski kolonisti su se naseljavali na teritoriji moderne države Njujork počevši od 1614. Njihovu koloniju Novu Holandiju (Njujork, Nju Džerzi i Delaver) je preotela Engleska 1664, ali je jak holandski uticaj opstao generacijama severno od Njujorka duž reke Hadson. Mnogi novi doseljenici, posebno na Jugu, su bili dužničke sluge - oko dve trećine svih doseljenika u Virdžiniju između 1630. i 1680.[15] Na prelazu u 18. vek, afrički robovi su postali primarni izvor radne snage u mnogim oblastima.[16]

Kolumbija je dugo bila simbol Amerike.

Podelom Karoline 1729. i i kolonizacijom Džordžije 1732. osnovano je trinaest britanskih kolonija koje će kasnije postati Sjedinjene Američke Države.[17] Sve kolonije su imale lokalne samouprave sa izborima otvorenim za većinu slobodnih ljudi, dok su rastuća privrženost starinskim pravima Engleza i osećaj samouprave stimulisali podršku republikanizmu. Sve kolonije su legalizovale trgovinu afričkim robljem.[18] Zbog visokog nataliteta, niske stope smrtnosti i stabilnog doseljavanja, populacija kolonija je brzo rasla. Pokret hrišćanske obnove tokom 1730ih i 1740ih, poznat pod nazivom Veliko buđenje podstaklo je interesovanje za religiju i verske slobode.

Sukobljavanje francuskih i britanskih interesa dovelo je do niza ratova koji su vrhunac imali u Francuskom i indijskom ratu (1756—1763) koji je okončan pobedom Velike Britanije. Britanske snage su preotele Novu Francusku od Francuske, ali frankofono stanovništvo Nove Francuske je ostalo politički izolovano od južnih kolonija. Britanska pobeda nad Francuzima 1763. osigurala je Britaniji političku upravu nad 13 kolonija. Neugrožene od Francuza i Indijanaca, kolonije su postajale sve manje zavisne od matične zemlje. Ne računajući američke starosedeoce, koji su bili raseljeni, tih trinaest kolonija imalo populaciju od 2,6 miliona stanovnika 1770, što je oko jedna trećina stanovništva Velike Britanije. Skoro jedna petina onih koji su živeli u onome što će postati Sjedinjene Države su bili crni robovi.[19]

Englesko širenje na zapad je podrazumevalo prisajedinjavanje teritorija indijanskih plemena na koje su nailazili, kao i indijanski otpor. Indijanski otpor je imao je različite vidove širom kontinenta: savezništva sa Evropljanima, savezi više plemena ili pojedinačno: vođenjem rata, iseljavanjem, sklapanjem ugovora ili vođenjem sporova pred sudom. S druge strane, engleski severnoamerički kolonisti su bili subjekt oporezivanja, ali nisu imali svoje predstavnike u Parlamentu Velike Britanije.

Nezavisnost i širenje[uredi]

Politički nemiri izazvani britanskom kolonijalnom politikom dostigli su svoj vrhunac u Američkoj revoluciji u periodu od 1775. do 1783. godine kada se 13 kolonija izborilo za svoju nezavisnost. Američka revolucija je bila prvi uspešni rat za nezavisnost protiv jedne evropske sile. Amerikanci su razvili demokratski sistem lokalne samouprave i ideologiju republikanizma koje smatrau vladu odgovornoj volji naroda (a ne kralja), koja se snažno protivila korupcije i zahtevala građansku vrrednosti. Oni su tražili svoja prava kao Englezi i odbili su britanske napori da se nametnu porezi bez odobrenja kolonijalnih zakonodavstava. Britanci su ostali na svom stavu i sukob je buknuo u pravi rat 1775. Kontinentalni kongres, sazvan u Filadelfiji, je 14. juna 1775. osnovao Kontinentalnu armiju pod komandom Džordža Vašingtona.[20] Proglasivši da su „svi ljudi stvoreni jednaki“ i obdareni „određenim neotuđivim pravima“, Kongres je 4. jula 1776. usvojio Deklaraciju o nezavisnosti, koju je uglavnom napisao Tomas Džeferson. Taj datum se danas slavi kao Dan nezavisnosti SAD. Članovi o konfederaciji su 1777. uspostavili slabu vladu koja je upravljala Severnoameričkim savezom do 1789.[21]

Posle britanskog poraza kod Jorktauna od američkih snaga kojima je pomagala Francuska, Sjedinjene Države su bile nezavisne. Po Pariskom miru 1783. Velika Britanija je priznala američki suverenitet nad najvećim delom teritorije istočno od reke Misisipi. SAD u sadašnjem obliku nastale su 1787. Zahtevi za mnogo jačom saveznom vladom sa pravom da oporezuje je dovelo do ustavne konvencije. Nakon intenzivne debate Ustav SAD je do 1788. usvojilo svih 13 država. Prvi saziv Senata, prvi saziv Predstavničkog doma i prvi predsednik Džordž Vašington su stupili na dužnost 1789. Povelja o pravima, koja zabranjuje ograničenje ličnih sloboda od strane savezne vlade i jemči niz pravnih zaštita, usvojena je 1791.[22]

Stavovi prema ropstvu su menjali, a sve države su zabranile međunarodnu trgovinu robljem (mada je Severna Karolina ponovo dozvolila), a savezna vlada je 1807. zabranila uvoz ili izvoz robova.[23] Sve države Severna ukinule su ropstvo između 1780. i 1804, čime su robovlasničke države na Jugu ostali branioci "čudne institucije". Zbog pamuka koji je posle 1820. vlasnicima plantaža donosio velike profite, južnjački belci su bili sve odlučniji da je ropstvo pozitivno za sve, pa čak i za robove.[24] Drugo veliki buđenje, koje je počelo oko 1800, preobratilo je milione građana SAD na evangelistički protestantizam. Na severu je ovo dovelo do više društvenih reformatorskih pokreta, uključujući i abolicionizam.[25]

Širenje SAD

Tokom prve polovine 19. veka, ekspanzija ka Zapadu se nastavlja i mnoge države će se osnivati u skladu sa rastom stanovništva. Američka težnja da se prošire na zapad je dovela do Indijskih ratova.[26]Kupovina Luizijane od Francuske 1803. za vreme predsednika Tomasa Džefersona je gotovo udvostručila veličinu države.[27] Rat iz 1812. je objavljen Ujedinjenom Kraljevstvu zbog raznih nerešenih pitanja i pomorskog suparništva i završen bez pobednika, je ojačao svest o pripadanju američkoj naciji.[28] Niz američkih vojnih upada na Floridu je primorao Španiju da 1819. na osnovu Sporazuma Adams-Onis ovu teritorije, kao i teritorije oko Meksičkog zaliva ustupi SAD-u.[29] Predsednik Džejms Monro reafirmisao je volju za neutralnošću Sjedinjenih Država kao i njihovo protivljenje svakom evropskom uplitanju na američkom kontinentu (Monroova doktrina).

Predsednik Endru Džekson je preuzeo dužnost 1829. i započeo skup reformi koje su dovele do ere džeksonovske demokratije, za koju se smatra da je trajala od 1830. do 1850. To uključuje mnoge reforme, kao što su pravo glasa za sve bele muškarce, i razne korekcije nadležnosti savezne vlade. To je takođe dovelo do pojave drugog stranačkog sistema, skupa dominantnih partija koje su postojale od 1828. do 1854.

Staza suza iz 1830ih predstavlja primer politike uklanjanja Indijanaca kojim su Indijanci preseljeni u svoje rezervate uz godišnje državne subvencije. Sjedinjene Države su anektirale Republika Teksas 1845, usred perioda kada je koncept Manifesta sudbine stekao popularnost.[30] Sporazum o Oregonu iz 1846. sa Ujedinjenim Kraljevstvom doneo je sadašnji Američki Severozapad pod kontrolu SAD.[31] Američka pobeda u meksičko-američkom ratu 1848. dovelo je do ustupanja Americi Kalifornije i velikog dela današnjeg Američkog Jugozapada.[32]

Kalifornijska zlatna groznica 1848-49 je dodatno podstakla iseljavanje na zapad.[33] Nove pruge su olakšale doseljavanje naseljenika i ojačale su sukobe sa Indijancima.[34] Za pola veka, oko 40 miliona američkih bizona je bilo ubijeno zbog kože i mesa, kao i da se olakša širenje železnice.[35] Nestanak bizona, glavnog izvora hrane prerijskim Indijancima je bio udarac po opstanak mnogih domorodačkih kultura.[35]

Ropstvo, građanski rat i industrijalizacija[uredi]

Bitka kod Getisburga. Građanski rat je učvrstio Uniju, podstakao industriju čelika i izgradnju transkontinentalne železnice.

Razlike između industrijskog Severa i poljoprivrednog Juga su sve više jačale. Tenzije između robovlasničkih i slobodnih država su se pojačale sa raspravama o odnosima između državnih i saveznih vlasti, kao i nasilnim sukobima zbog širenja ropstva u nove savezne države.[36] Abraham Linkoln, kandidat uveliko anti-robovlasničke Republikanske stranke je izabran za predsednika 1860.[37] Pre nego što je preuzeo dužnost, sedam robovlasničkih država je proglasililo secesiju, koju je savezna vlada smatrala nelegalnom, i osnovalo Konfederativne Američke Države.[38]

Napadom Konfederacije na Fort Samter, počeo je građanski rat i još četiri robovlasničke države su se pridružile Konfederaciji.[38] Linkolnovim Proglasom o emapcipaciji proglašeno je sloboda robova u Konfederaciji. Posle pobede Unije 1865, tri amandmana na Ustav SAD su obezbedila slobodu za skoro četiri miliona crnaca koji su bili robovi[39], dato pravo građanstva i pravo glasa.[40] Rat i njegova odlučnost su doveli do značajnog povećanja moći savezne vlade. Ovaj rat je i dalje najsmrtonosniji sukob u američkoj istoriji, pošto je doveo do smrti 620.000 vojnika.[41] Posle rata, ubistvo Abrahama Linkolna je radikalizovalo republikansku politiku Rekonstrukcije u cilju reintegracije i obnove južnih država, dok se istovremeno obezbeđuje prava tek oslobođenim robovima.[42] Tako su 1871. godine sve južne države ponovo bile integrisane u Uniju posle ratifikacije ovih amandmana. Rešavanjem spornih predsedničkih izbora Nagodbom iz 1877 okončana je Rekonstrukcija; zakoni Džima Kroua su obespravili mnoge Afroamerikance i legalizovali rasnu segregaciju.[42]

Emigranti ulaze u SAD na ostrvu Elis. Doseljenici su radili u fabrikama, rudnicima i železnici i izazvali potražnju za industrijalizovanom poljoprivredom.

Na severu, urbanizacija i priliv imigranata bez presedana iz Južne i istočne Evrope ubrzalo je industrijalizaciju zemlje. Talas imigracije, koji je trajao do 1924, je obezbedio radnu snagu i preobrazio američku kulturu.[43] Razvoj infrastrukture u celoj zemlji podstakao je privredni rast. Kraj građanskog rata je podstakao veće naseljavanje i razvoj američkog Starog Zapada. Ovo je bilo moguće zbog različitih društvenih i tehnoloških dostignuća, uključujući i završetak Prvog transkonentalniog telegrafa 1861. i Prve transkontinentalne železnice 1869.

Kupovinom Aljaske 1867. od Rusije za 7,2 miliona dolara okončano je širenje SAD po kontinentalnom delu Severne Amerike. Masakr u Vounded Niju 1890. je bio poslednji veliki oružani sukob u Indijskim ratovima. Monarhija u Kraljevstvu Havaji je zbačena 1893. u puču koji su predvodili američki državljani. SAD su anektirale Havajski arhipelag 1898. Predsjednik Teodor Ruzvelt intervenisao u celom nizu država Latinske Amerike. Pobeda u špansko-američkom ratu iste godine je pokazala da su Sjedinjene Države svetska sila i dovela je do aneksije Portorika, Gvama i Filipina i jačanja američkog uticaja na Kubi.[44] Filipini su dobili nezavisnost posle pola veka, dok su Portoriko i Gvam ostali teritorija SAD. Godine 1903. SAD su stekle zonu Panamskog kanala. Otvaranjem Panamskog kanala 1914. SAD su postale svetska ekonomdks sila sa stanovništvom koje je, velikim useljavanjem, naraslo na 92 miliona.

Pojava brojnih uglednih industrijalaca krajem 19. veka je doveo do Zlatnog doba, perioda rasta bogatstva i moći poslovnih ljudi. To je pomoglo početak Progresivne ere, perioda velikih reformi u mnogim društvenim oblastima, uključujući regulatornu zaštitu za javnost, velike mere protiv trustova i pažnje na uslove života radničke klase. Predsednik Teodor Ruzvelt je bio jedan od vodećih zagovornika progresivnih reformi.

Prvi svetski rat, Velika depresija i Drugi svetski rat[uredi]

Na početku Prvog svetskog rata 1914, Sjedinjene Države su i dalje bile neutralne. Većina Amerikanaca se saosećala sa Britancima i Francuzima, mada su se mnogi protivili intervenciji.[45] SAD su se 1917. pridružili saveznicima, a američke ekspedicione snage pomogle su da se stanje preokrene protiv Centralnih sila. SAD iz rata izlaze kao najmoćnija zemlja sveta. Predsednik Vudro Vilson je imao vodeću diplomatsku ulogu na Pariskoj mirovnoj konferenciji 1919. kojom je oblikovan posleratni svet. Vilson se čvrsto zalagao da se SAD pridruže Društvu naroda. Međutim, Senat je odbio da odobri ovaj potez, a nije usvojio ni Versajski mir, kojim je upostavljeno Društvo naroda.[46]

Prljave tridesete su izazvale poljoprivrednu depresiju, uticale na industrijska tržišta i dovela do velikih seoba iz Velike ravnice.

Država je vodila politiku unilateralizma, na ivici izolacionizma.[46] Pokret za žensko pravo glasa je 1920. izdejstvovao usvajanje ustavnog amandmana o davanju ženama pravo glasa. Prosperitet Burnih dvadesetih završio se Krahom Volstrita 1929. godine koji je izazvao Veliku depresiju.

Nakon svog izbora za predsednika 1932. Frenklin D. Ruzvelt je na Veliku depresiju odgovorio Nju dilom, nizom politika povećanja državne intervencije u privredu, uključujući i uspostavljanje sistema socijalne zaštite.[47] Prljave tridesete sredinom 1930-ih osiromašile su mnoge poljoprivredne zajednice i izazvale novi talas migracije na zapad.

Invazija na Evropu u Drugom svetskom ratu je zahtevala ratnu industriju, ubrzala migracije u velike gradove i proizvodnju velikih razmera.

SAD, iako zvanično neutralne tokom rane faze Drugog svetskog rata nakon invazije nacističke Nemačke na Poljsku u septembru 1939, su počele da snabdevaju saveznike ratnim materijalom u martu 1941. kroz Program o zajmu i najmu. Japansko carstvo je 7. decembra 1941. pokrenulo iznenadni napad na Perl Harbor, što je doprinelo da se SAD pridruže saveznicima u borbi protiv sila Osovine, kao i interniranje hiljade Amerikanaca japanskog porekla.[48] Učešće u ratu je podstaklo kapitalne investicije i rast industrijskih kapaciteta. Od glavnih zaraćenih strana, Sjedinjene Države su jedina država koja je iz rata izašla bogatija — zapravo, daleko bogatija — umesto siromašnija.[49]

Savezničke konferencije u Breton Vudsu i u Jalti su skicirale novi sistem međunarodnih organizacija koji je postavio SAD i Sovjetski Savez u centar svetskih pitanja. Pošto je rat u Evropi završen, u San Francisku je 1945, održana međunarodna konferencija na kojoj je doneta Povelja Ujedinjenih nacija, koje su postale aktivne nakon završetka rata.[50] Pošto su SAD razvile prve atomske bombe, predsednik Hari Truman je odlučio da ih iskoristi u avgustu 1945. na japanskim gradovima Hirošimi i Nagasakiju u avgustu. Japan se predao 2. septembra 1945. čime je okončan rat.[51]

Hladni rat[uredi]

Posle Drugog svetskog rata, Sjedinjene Države i Sovjetski Savez su tokom Hladnog rata borili za prevlast u svetu i dominirali vojnim pitanjima u Evropi kroz NATO i Varšavskog pakta. Iako su bile angažovane u posredničkim ratovima, i razvile moćne nuklearne arsenale, dve zemlje su izbegavale direktni vojni sukob. SAD su se često protivile levičarskim pokretima u Trećem svetu koji se smatrali finasiranim od Sovjetskog Saveza. Američki vojnici su se borili protiv komunističkih kineskih i severnokorejskih snaga u Korejskom ratu 1950-53. Dom Komiteta za neameričke aktivnosti sprovodio je niz istraga navodnih levičarskih subverzija, dok je senator Džozef Makarti postao predvodnik antikomunističkih osećanja.

Martin Luter King drži svoj govor „Imam san“ tokom marša na Vašington 1963.

Sovjetsko lansiranje prve svemirske letelice sa ljudskom posadom 1961. podstaklo je predsednika Džona F. Kenedija da pozove SAD da one budu te koje će poslati prvog čovega na Mesec, što je i ostvareno 1969. Kenedi se takođe suočio sa napetom nuklearnom krizom sa sovjetskim snagama na Kubi. U međuvremenu, Sjedinjene Države su doživljvale održivi ekonomski rast. Usred prisustva različitih belih nacionalističkih grupa, posebno Kju kluks klana, pojavio se pokret za građanska prava koi je koristi nenasilje da se suoči sa segregacijom i diskriminacijom. Pokret su simbolisali i vodili crnim Amerikanci, kao što su Roza Parks i Martin Luter King. Sa druge strane, neki crne nacionalističke grupe poput Crnih pantera su imali militantniji pristup.

Posle ubistva Kenedija 1963. za vreme predsednika Lindona Džonsona doneti su Zakon o građanskim pravima 1964. i Zakon o pravu glasa 1965.[52][53] On je takođe potpisao programe o zdravstvenoj zaštiti i zdravstvenoj pomoći.[54] Džonson i njegov naslednik Ričard Nikson proširili su posrednički rat u Jugoistočnoj Aziji u neuspešni Vijetnamski rat. Pojavio se rašireni kontrakulturnog pokret, podstaknut protivljenjem rata, crnim nacionalizmom, kao i seksualnom revolucijom. Beti Fridan i Glorija Stejnem su predvodile novi talas feminizma koji je tražio političku, drupšvenu i ekonomsku jednakost za žene.

Kao posledica skandala Votergejt iz 1974, Nikson je postao prvi američki predsednik koji je podneo ostavku, kako bi izbegao da budu smenjen pod optužbom koje su uključivale ometanje pravde i zloupotrebu položaja. Administracija Džimija Kartera sa kraja 1970-ih je bila u znaku stagflacije i iranske krize sa taocima. Izbor Ronalda Regana za predsednika 1980. najavio je zaokret udesno u američkoj politici, koja se ogledala u velikim promenama u poreskim i potrošačkim prioritetima. Povećani su izdaci za odbranu, a projekti poput Strateške odbrambene inicijative su za cilj imali ponovno pokrenuti trku u naoružanju i ekonomski iscrpiti Sovjetski Savez. Pored toga su se podržavali avganistanski mudžahedini u ratu protiv Sovjeta, antikomunistički nastrojeni nikaragvanski kontraši kao i antikomunistički nastrojeni pokreti u Istočnoj Evropi poput poljske Solidarnosti. SAD su tokom ovog perioda tajno podržavale Irak Sadama Huseina u Iračko-iranskom ratu da bi zaustavili islamistički Iran, ali su takođe sarađivale i sa samim Iranom kome su prodavale oružje, a novac od prodaje oružja prebacivali nikaragvanskoj desničarskoj Kontri. Poboljšanje ekonomske situacije, ali i ponovni uspon nacionalnog ponosa nakon uspešne invazije Grenade 1983. godine omogućila je Reganu da pobedi na predsedničkim izborima 1984. Njegov drugi mandat obeležio je skandal Iran-Kontra i značajan diplomatski napredak u odnosima sa Sovjetskim Savezom. Nakon raspada Sovjetskog Saveza završen je Hladni rat.

Sadašnjost[uredi]

Napad na Svetski trgovinski centar 11. septembra 2001.

Nakon raspada Sovjetskog Saveza, SAD postaje jedina svetska velesila.[55] Za vreme predsednika Džordža Budža starijeg, Sjedinjene Države su imale vodeću ulogu u Zalivskom ratu, odobrenom od Ujedinjenih nacija, sa ciljem da se proteraju iračke snage koje su okupirale Kuvajt. Najduži ekonomski rast u modernoj istoriji SAD — od marta 1991. do marta 2001.—obuhvatio je period administracije Bila Klintona i dot-kom balon.[56] Građanske parnice i seks-skandal su doveli do glasanja o poverenju Klintonu 1998, ali je on ostao predsednik. Na spoljnom planu Klintonov mandat je obeležilo zaoštravanje sukoba sa Al Kaidom Osame bin Ladena i angažovanje u rešavanju sukoba na prostoru bivše Jugoslavije; predkraj 1995. SAD su posredovale u zaključenju Dejtonskog mira. SAD su 1999. predvodile NATO napade na SR Jugoslaviju, zbog optužbi o kršenju ljudskih prava i teškog položaja Albanaca na Kosovu. Predsednički izbori u SAD 2000., jedni od najtesnijih u američkoj istoriji, rešeni su odlukom Vrhovnog suda SAD u korist Džordža Buša mlađeg, koji je postao 43. američki predsednik.

Pripadnici Al Kaide su 11. septembra 2001. napali Svetski trgovinski centar u Njujorku i Pentagon u blizini Vašingtona, usmrtivši gotovo tri hiljade ljudi. Kao odgovor na to, Bušova administracija pokrenula globalni rat protiv terora, invazije Avganistana i uklanjanje talibanske vladu i kampova za obuku Al Kaide. Talibanski pobunjenici nastavili su da se bore u gerilskom ratu koji još uvek traje. Bušova administracija je 2002. počela da vrši pritisak za promenu režima u Iraku na osnovu nedokazanih tvrdnji da Irak poseduje oružje za masovno uništenje. Snage predvođene SAD su izvršile invaziju na Irak 2003. i oborili sa vlasti Sadama Huseina.[57]

U 2008, u jeku globalne ekonomske recesije, Barak Obama je kao prvi Afroamerikanac izabran za predsednika. Velike reforme zdravstvene zaštite i finansijskog sistema su usvojene dve godine kasnije. U napadu američkih specijalaca u Pakistanu ubijen je Osama bin Laden. Rat u Iraku je zvanično okončana povlačenje preostalih američkih trupa iz zemlje u decembru 2011.

Politika[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Politika Sjedinjenih Američkih Država
Kapitol u Vašingtonu u kom zaseda Kongres SAD

Smatra se da je na američku Deklaraciju o nezavisnosti uticao Džon Lok, engleski filozof koji je u 18. veku, neposredno pre Američke revolucije, napisao u svojoj Prvoj raspravi o vladi, da su svakom savesnom čoveku određeni „život, sloboda i imanje“. Tomas Džeferson je promenio zadnji deo (imanje) rečima „potraga za srećom“. Deklaracija nezavisnosti je prvi američki državni dokument, a verovatno i prva kodifikacija slobodarskih ideja 18. veka u praksi. Iste godine započeo je proces stvaranja Severnoameričkog saveza kao prve jedinstvene tvorevine na tlu Severne Amerike.

Vlada i politika Sjedinjenih Država je zasnovana na Ustavu Sjedinjenih Američkih Država, napisanom 1787. godine. Ustav iz 1787. je do danas dopunjen sa nekoliko amandmana. Prvih 10 su prihvaćeni nedugo nakon nastanka samog ustava. Grupno se nazivaju „Povelja o pravima“ (engl. Bill of Rights), a odnose se na osnovna prava državljana Sjedinjenih Američkih Država, kao što su pravo na slobodu govora i veroispovesti.

Vlada Sjedinjenih Američkih Država je jedna od najstarijih na svetu. Kao federalna demokratija sastoji se od izvršne, zakonodavne, i sudske vlasti. Izvršna vlast se sastoji od predsednika i njegovog kabineta, uz dodatak raznih državnih službi.

Zakonodavni organ vlasti je Kongres Sjedinjenih Američkih Država, koji se sastoji od Predstavničkog doma (engl. House of Representatives) i Senata. Zastupnici i senatori su podeljeni po saveznim državama. U Predstavničkom domu svaka savezna država ima broj predstavnika srazmeran njenom broju stanovnika, dok u Senatu svaku državu zastupaju dva senatora. Broj predstavnika u Predstavničkom domu je 435. Senat trenutno broji 100 senatora.

Sudska vlast se sastoji od svih sudova u Sjedinjenim Državama. Vrhovni sud Sjedinjenih Američkih Država broji devet sudija, kojima mandat traje doživotno. Nakon smrti ili povlačenja sudije, predsednik SAD nominuje novog sudiju, a nominacija se šalje u Senat na glasanje.

Svaka savezna država u Sjedinjenim Državama ima svoju vladu, čije su granice moći razdvojene od ovlašćenja federalne vlade. Koliko tačno vlasti svaka država može imati je tema mnogih rasprava u američkoj politici. Glavne političke stranke Sjedinjenih Država su Republikanska stranka i Demokratska stranka.

Političke podele[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Političke podele Sjedinjenih Američkih Država

Sjedinjene Američke Države se sastoje od 50 saveznih država. Svaka savezna država ima svoju vladu koja uglavnom radi po istom principu kao federalna vlada u Vašingtonu. Svaka država ima glavni grad i državne simbole, kao i ustav i zakone. Nisu dozvoljeni zakoni koji se kose sa postojećim federalnim zakonima. Tačan balans nezavisnosti koji bi savezne države trebalo da imaju od federalne vlade je kroz istoriju tema brojnih rasprava u američkoj politici, naročito tokom 19. veka.

Osim saveznih država, Sjedinjene Države sadrže i jedan Federalni distrikt; Distrikt Kolumbije, gde je smešten Vašington. Nekoliko ostrvskih teritorija je takođe u sastavu Sjedinjenih Država. To su: Američka Samoa; ostrvo Bejker; Gvam; ostrvo Hauland; ostrvo Džarvis; atol Džonston; Kingman Rif; atol Midvej; Navasa ostrvo; Severna Marijanska ostrva; atol Palmira; Portoriko; Devičanska ostrva i ostrvo Vejk.

Mapa SAD sa imenima saveznih država.[a]

Spoljni odnosi i vojska[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija videti Oružane snage SAD i Spoljni odnosi SAD

Sjedinjene Američke Države imaju veliki globalni ekonomski, politički i vojni uticaj. Stalna su članica Saveta bezbednosti Organizacije ujedinjenih nacija a u Njujorku se nalazi i sedište UN. SAD su članice organizacija G8, G20, kao i Organizacije za ekonomsku saradnju i razvoj. Skoro sve države imaju ambasade u Vašingtonu, a mnoge imaju i konzulate širom zemlje. Isto tako, SAD imaju diplomatske misije u skoro svim državama. Kuba, Iran, Severna Koreja, Butan i Republika Kina (Tajvan) nemaju zvanične diplomatske odnose sa SAD.

Sjedinjene Američke Države imaju „specijalne veze“ sa Ujedinjenim Kraljevstvom i jake veze sa Kanadom, Australijom, Novim Zelandom, Filipinima,[58] Japanom, Južnom Korejom, Izraelom i nekoliko evropskih zemalja. SAD blisko sarađuju sa državama članicama NATO na vojnim i bezbednosnim pitanjima kao i sa susednim zemljama preko Organizacije američkih država i sporazuma o slobodnoj trgovini kao što je trilateralni „Severnoamerički sporazum o slobodnoj trgovini“ sa Kanadom i Meksikom. Godine 2008, SAD su potrošile 25,4 milijardi dolara, najviše na svetu, na programe pomoći razvoju drugih država. Međutim, kada se gleda udeo ove pomoći u Bruto domaćem proizvodu (koji je iznosio 0,18%) SAD su bile na poslednjem mestu među dvadeset i dve države koje su izdvajale sredstva za pomoć.

Stanovništvo[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Demografija Sjedinjenih Američkih Država

Prema najnovijim procenama, Sjedinjene Države trenutno broje oko 303.966.729 stanovnika. Prema federalnom statističkom birou glavne rasne grupe su belci, crnci, hispanoamerikanci, azijati i američki starosedeoci (Indijanci, Eskimi, Havajci i dr.).

Belci čine 73,9% stanovništva Sjedinjenih Država, crnci čine 12,2% stanovništva, azijati čine 4,4% stanovništva, a američki starosedeoci tek 0,8%.

2000. godine Amerikanci su se izjašnjavali o svom poreklu: 15,2% su poreklom Nemci, 10,8% Irci, 8,7% Englezi, 7,2% „Amerikanci“ (odbili su da se izjasne o poreklu), 6,0% beli hispanoamerikanci (uglavnom Španci), 5,6% Italijani, 3,2% Poljaci, 3,0% Francuzi, 1,7% Škoti, 1,6% Holanđani, 1,6% Norvežani, 1,5% Škoti iz Alstera, 1,4% Šveđani, 0,9% Rusi i 0,8% francuski Kanađani.

Hispanoamerikanci čine 13,4% stanovništva i oni dolaze iz Španije, kao i raznih zemalja Centralne i Južne Amerike. Oni nisu rasa, već etnička grupa. Većina su Meksikanci koji takođe čine većinu u nekim saveznim državama na jugozapadu SAD.

Što se tiče religije, 2001. godine većina Amerikanaca (52%) su protestanti, 24,5% katolici, 13,2% ne pripada određenoj veri i 1,3 % su Jevreji. Muslimani i budisti čine manje od 1% ukupnog stanovništva.

Od ukupnog broja stanovnika, muškaraca ima 48,8%, a žena 51,2%. Gustina naseljenosti iznosi oko 30 stanovnika na kvadratni kilometar, gde u gradovima živi 80%, a u selima 20% stanovništva. Sjedinjene Države imaju oko 97 miliona domaćinstava, u kojima prosečno živi 3,26 članova. Belci muškarci dožive prosečno 73 godine, a žene 80 godina. Obojeni muškarci dožive 68, a žene 77 godina života.

Prema podacima iz 2005. godine SAD je prva zemlja u svetu po broju migranata, čak 38,4 miliona ljudi.[59]

Severoistok je najgušće naseljena regija, ali je Kalifornija najnaseljenija država.[55] Stanovništvo se brže uvećava u državama na Jugu, i u unutrašnjosti na jugozapadu (Arizona, Novi Meksiko) sa toplom klimom.[55]

Najveći gradovi[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Spisak gradova u SAD



Njujork
Los Anđeles
Los Anđeles
Čikago
Čikago
Hjuston
Hjuston
Poredak Grad Savezna država Populacija Filadelfija
Filadelfija
Finiks
Finiks
San Antonio
San Antonio
San Dijego
San Dijego
1 Njujork Njujork 8.175.133
2 Los Anđeles Kalifornija 3.792.621
3 Čikago Ilinois 2.695.598
4 Hjuston Teksas 2.099.451
5 Filadelfija Pensilvanija 1.526.006
6 Finiks Arizona 1.445.632
7 San Antonio Teksas 1.327.407
8 San Dijego Kalifornija 1.307.402
9 Dalas Teksas 1.197.816
10 San Hoze Kalifornija 945.942
11 Džeksonvil Florida 821.784
12 Indijanapolis Indijana 820.445
13 San Francisko Kalifornija 805.235
14 Ostin Teksas 790.390
15 Kolambus Ohajo 787.033
16 Fort Vort Teksas 741.206
17 Šarlot Severna Karolina 731.424
18 Detroit Mičigen 713.777
19 El Paso Teksas 649.121
20 Memfis Tenesi 646.889
2010


Privreda[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Privreda Sjedinjenih Američkih Država
Njujorška deonička berza, pogled sa Vol strita. Globalni finansijski centar na Menhetnu (Njujork) simbol je globalne ekonomske moći SAD.

Sjedinjene Američke Države su privredno najjača zemlja u svetu. Procene 2014. godine govore da je vrednost američke ekonomije 17.528 milijardi dolara, te 53.101 američkih dolara po glavi stanovnika. SAD su takođe država sa najvećom prosečnom platom u svetu. [60]

Privreda se odvija po kapitalističkom sistemu, ali postoje i socijalni programi, kao što su „Mediker“, „Medikejd“ i „Sošal sekjuriti“. Ovi programi nisu jednako sveobuhvatni u poređenju sa sličnim programima u većini drugih privredno razvijenih država.

Valuta Sjedinjenih Američkih Država je američki dolar koji takođe služi kao valuta u nekim drugim zemljama sveta, poput Ekvadora. Američka valuta je nazastupljenija valuta među deviznim rezervama u svetu, te valuta sa najvećim udelom u svetskoj ekonomiji. Deoničke berze Sjedinjenih Američkih Država su važni pokazitelji stanja svetske privrede.

Najveći trgovinski partner Sjedinjenih Država je Kanada. Ostali međunarodni partneri su Meksiko, Evropska unija, Japan, Indija i [užna Koreja. Trgovina sa Kinom je takođe vrlo značajna.

Sjedinjene Države su drugo najpopularnije odredište svetskih turista, odmah nakon Francuske. [61]

Prirodna bogatstva[uredi]

Ogromna teritorija je osnova najvećoj svetskoj ekonomiji.[62] Odlike su joj veličina i raznolikost proizvodnje i snaga preduzeća koja to obezbeđuju, kvalitet usluge (visokoškolsko obrazovanje i ispitivanje tržišta, bankarski sistem, unutrašnju prevoz i trgovina), veliko nacionalno tržište, povezano sa visokim životnim standardom.

SAD je prvi izvoznik proizvoda u svetu.[62]

Kultura[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Kultura Sjedinjenih Američkih Država
Holivud znak

Kultura Sjedinjenih Država ima velik uticaj na svetsku kulturu i umetnost uopšte. Američka muzika, a posebno džez i bluz popularni su širom sveta. U SAD je nastao i rokenrol. Postoji i vrsta muzike koja se smatra narodnom i zove se kantri muzika.

Američka kinematografija spada među najuticajnije i najpopularnije kinematografije na svetu. Čuvena „fabrika snova“, Holivud, nalazi se u blizini Los Anđelesa.

Sjedinjene Države imaju preko 4.000 univerziteta, a neki, poput Harvarda i Jejla, među najčuvenijim su visokoobrazovnim institucijama na svetu. Mnogi poznati pisci i naučnici bili su rođeni Amerikanci, poput Marka Tvena i Tomasa Edisona.

U Sjedinjenim Državama se nalazi najveća svetska industrija filma, poznata kao Holivud. Ovde su snimljeni neki od najuspešnijih filmova svih vremena, poput Kazablanke, Prohujalo sa vihorom, Ben Hura, Kleopatre, Titanika, Avatara i drugih. Odavde takođe potiču i najveće svetske zvezde filma — od Beti Dejvis, Ketrin Hepbern, Marlona Branda, Hamfrija Bogarta, Merilin Monro, Elizabet Tejlor i Odri Hepbern, preko Džeka Nikolsona, Meril Strip, Roberta De Nira, Al Pačina, Dastina Hofmana i Meg Rajan, do Toma Kruza, Breda Pita, Leonarda Dikaprija, Džulije Roberts, Anđeline Žoli i Sandre Bulok.

Napomene[uredi]

  1. ^ Alaljska i Havaji su prikazani u drugačijim omerima; Aleutska ostrva i nenaseljena severozapadna Havajska ostrva su izostavljeni sa karte.

Reference[uredi]

  1. ^ United States Cencus - U.S. and World Population Clock [1]
  2. ^ a b „United States“. International Monetary Fund Приступљено 1. 10. 2009.. 
  3. ^ Human Development Report 2009. The United Nations., Pristupljeno 5. 10. 2009.
  4. ^ United Nations Statistics Division - Standard Country and Area Codes Classifications
  5. ^ Morin, Nancy. „Vascular Plants of the United States“. Plants. National Biological Service Приступљено 27. 10. 2008.. 
  6. ^ „Global Significance of Selected U.S. Native Plant and Animal Species“. SDI Group. 9. 2. 2001. Приступљено 20. 1. 2009.. 
  7. ^ „Numbers of Insects (Species and Individuals)“. Smithsonian Institution Приступљено 20. 1. 2009.. 
  8. ^ Lawrence, E.A. (1990). „Symbol of a Nation: The Bald Eagle in American Culture“. The Journal of American Culture 13 (1): 63–69. DOI:10.1111/j.1542-734X.1990.1301_63.x. 
  9. ^ „National Park Service Announces Addition of Two New Units“ (Press release). National Park Service. 28. 2. 2006. Приступљено 13. 6. 2006.. 
  10. ^ a b „Federal Land and Buildings Ownership“. Republican Study Committee. 19. 5. 2005.. Archived from the original on 9. 3. 2009.. 
  11. ^ „NOAA: Gulf of Mexico 'Dead Zone' Predictions Feature Uncertainty“. U.S. Geological Survey (USGS). 21. 6. 2012. Приступљено 23. 6. 2012.. 
  12. ^ „What is hypoxia?“. Louisiana Universities Marine Consortium (LUMCON) Приступљено 18. 5. 2013.. 
  13. ^ „Peopling of Americas“. Smithsonian Institution, National Museum of Natural History. June 2004. Archived from the original on November 28, 2007 Приступљено 19. 6. 2007.. 
  14. ^ Galloway (1995).
  15. ^ Russell (2005), str. 12.
  16. ^ Quirk (2011), str. 195.
  17. ^ Bilhartz & Elliott (2007).
  18. ^ Wood (1998), str. 263.
  19. ^ Blackburn (1998), str. 460.
  20. ^ Brown (2001), str. 126.
  21. ^ Fabian Young, Nash & Raphael (2011), str. 4–7.
  22. ^ Boyer, Clark & Kett (2007), str. 192–193.
  23. ^ Cogliano (2008), str. 219.
  24. ^ Hall (2002), str. 26.
  25. ^ Clark (2012), str. 47.
  26. ^ , Billington & Ridge (2001), str. 22.
  27. ^ „Louisiana Purchase“. National Parks Services Приступљено 1. 3. 2011.. 
  28. ^ Wait (1999), str. 78.
  29. ^ Klose & Jones (1994), str. 150.
  30. ^ Morrison (1999), str. 13–21.
  31. ^ Kemp (2010), str. 180.
  32. ^ McIlwraith & Muller (2001), str. 61.
  33. ^ Smith-Baranzini (1999), str. 20.
  34. ^ Black (2011), str. 275.
  35. ^ a b Wishart (2004), str. 37.
  36. ^ Murray (2004), str. 76.
  37. ^ McIlwraith & Muller (2001), str. 186.
  38. ^ a b O'Brien (2002), str. 184.
  39. ^ „1860 Census“. U.S. Census Bureau Приступљено 10. 6. 2007..  Page 7 lists a total slave population of 3,953,760.
  40. ^ De Rosa (1997), str. 266.
  41. ^ Vinovskis (1990).
  42. ^ a b Tarr (2009), str. 30.
  43. ^ Powell (2009), str. 74.
  44. ^ Gates, John M. (August 1984). „War-Related Deaths in the Philippines“. Pacific Historical Review. College of Wooster Приступљено 27. 9. 2007.. 
  45. ^ Foner & Garraty (1991), str. 576.
  46. ^ a b McDuffie, Piggrem & Woodworth (2005), str. 418.
  47. ^ Axinn (Stern).
  48. ^ Burton, Jeffrey F., et al. (July 2000). „A Brief History of Japanese American Relocation During World War II“. Confinement and Ethnicity: An Overview of World War II Japanese American Relocation Sites. National Park Service Приступљено 2. 4. 2010.. 
  49. ^ Kennedy (1989), str. 358.
  50. ^ „The United States and the Founding of the United Nations, August 1941 – October 1945“. U.S. Dept. of State, Bureau of Public Affairs, Office of the Historian. October 2005. Archived from the original on 12. 6. 2007. Приступљено 11. 6. 2007.. 
  51. ^ Pacific War Research Society (2006). Japan's Longest Day. New York: Oxford University Press. ISBN 4-7700-2887-3.
  52. ^ Dallek (2004), str. 169.
  53. ^ „Our Documents – Civil Rights Act (1964)“. United States Department of Justice Приступљено 28. 7. 2010.. 
  54. ^ Social Security History, the United States Social Security Administration
  55. ^ a b v Larousse enciklopedija, III tom, 1669. strana
  56. ^ Voyce, Bill (21. 8. 2006.). „Why the Expansion of the 1990s Lasted So Long“. Iowa Workforce Information Network Приступљено 16. 8. 2007.. 
  57. ^ „Many Europeans Oppose War in Iraq“. USA Today. 14. 2. 2003. Приступљено 1. 9. 2008.. 
  58. ^ „The Republic of the Philippines and U.S. Interests“. Congressional Research Service Приступљено 28. 7. 2011.. 
  59. ^ Svet u brojkama 2007. ISBN 978-86-7668-055-9.
  60. ^ „Average annual wages“. ОЕЦД. May 2013. 
  61. ^ „UNWTO World Tourism Barometer (UNWTO)“. 2013. 
  62. ^ a b Larousse enciklopedija, III tom, 1670. strana

Literatura[uredi]

Spoljašnje veze[uredi]

Sa drugih Vikimedijinih projekata :