Mrkonjić Grad
Iz projekta Википедија
|
|
|
 |
|
| Grb | Položaj opštine |
|---|---|
 |
|
| Osnovne informacije | |
| Površina: | 68.455 hektara |
| Nadmorska visina: | 591 metar |
| Broj stanovnika: | 21.160 |
| Gustina naseljenosti: | 31 stanovnik/km²
Koordinate: 44°25′ SGŠ 17°05′ IGD |
| Poštanski broj: | 70260 |
| Pozivni broj: | +387 (0) 50 |
| Vremenska zona: | UTC+1 (CET) (Ljetno vrijeme: UTC+2 (CEST) |
| Dan opštine: | 4. februar |
| Zvanična stranica: | www.mrkonjic-grad.rs.ba |
| Politika | |
| Gradonačelnik: | Zoran Tegeltija (SNSD) |
Mrkonjić Grad je opština u zapadnom dijelu Bosne i Hercegovine, odnosno u jugozapadnom dijelu Republike Srpske, i dio je oblasti Bosanska Krajina. Graniči se sa opštinama Banja Luka, Kneževo, Jezero, Šipovo, Glamoč i Ribnik. Područje opštine obuhvata 68.455 hektara površine i leži na prosječno 591 metar nadmorske visine. U današnje vrijeme ovdje živi oko 21.000 stanovnika, među kojima Srbi čine potpunu većinu.[1]
Osnovna odlika konfiguracije terena opštine je naglašena reljefnost, jer najveći dio pripada brdsko-planinskom prostoru. Naime, Mrkonjić Grad je sa svih strana okružen planinama: Lisina, Dimitor, Čemernica, Manjača i Ovčara.[2] Zastupljena je umjereno kontinentalna klima, a prosječna godišnja temperatura iznosi 9°C. Saobraćajnu mrežu čine magistralne i regionalne saobraćajnice, koje dopunjuje mreža lokalnih puteva.[1]
Ono što se veže za ovu opštinu je Prvo zasjedanje ZAVNOBiH-a 25. novembra 1943. kada je Bosna i Hercegovina proglašena republikom Srba, Hrvata i Muslimana. Taj datum se u Federalnom dijelu BiH obilježava kao Dan Državnosti. Grad je poznat i po kosama „varcarkama“ i čuvenim mrkonjičkim koscima.
Privredno, ovo je kraj rudnih nalazišta gvožđa i bakra, razvijenog zanatstva, bogatih šumskih površina itd. Danas je Mrkonjić Grad prosječno razvijena opština.
Sadržaj |
[uredi] Demografija
 |
Za više informacija pogledajte Demografija Mrkonjić Grada. |
Prema najstarijim sačuvanim zapisima ovo područje su prvobitno naseljavali stanovnici Varcareva i Majdana, (katoličke i muslimanske vjere). Međutim u 17. i 18. vijeku, vremenu velikih seoba na zapadnom Balkanu, struktura stanovništva se znatno mijenja. Doseljava se katolički živalj iz zapadne Bosne, Dalmatinske Zagore, i pravoslavno stanovništvo iz Like, istočne Hercegovine, Crne Gore i glamočkog i grahovskog područja.[3] [4]
Prema službenom popisu stanovništva iz 1991. godine, opština Mrkonjić Grad je imala 27.395 stanovnika, raspoređenih u 38 naselja. Sam grad je imao 11.225 stanovnika ili 40,97% od ukupnog broja.[5] Jedan dio opštine (iz ovog popisa) je kasnije, po Dejtonskom sporazumu, pripojen opštini Jajce.
| BROJ STANOVNIKA[6] [5] [7] [8] | ||||
| PREMA POPISIMA | PO MJESNIM ZAJEDNICAMA (1991) | |||
 1910. |
20.620 | Baljvine | 1.140 | |
 1931. |
27.014 | Baraći | 1.029 | |
 1948. |
29.175 | Bjelajce | 3.608 | |
| 1953. |
31.301 | Gerzovo | 868 | |
| 1961. |
30.949 | Gornja Pecka | 690 | |
| 1971. |
30.159 | Majdan | 1.774 | |
| 1981. |
29.684 | Medna | 934 | |
| 1991. |
27.395 | Mrkonjić Grad | 11.225 | |
 1993. |
22.987* | Pecka | 284 | |
| 1999. |
19.155* | Podbrdo | 2.870 | |
| 2007. |
21.160* | Podrašnica | 1.123 | |
| *Napomena: procjena | Šehovci | 1.850 | ||
|
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
[uredi] Naseljena mjesta
U okviru opštine postoji 37 naseljenih mjesta, organizovanih u deset mjesnih zajednica.[1] Nakon potpisivanja Dejtonskog sporazuma, najveći dio opštine ušao je u sastav Republike Srpske. U sastav Federacije BiH ušao je dio naseljenog mjesta Vlasinje, koji je ranije pripadao mrkonjičkoj opštini.
Mreža naselja je razvijena, ali i neravnomjerno raspoređena. Najgušća je oko grada dok je na sjevernom, zapadnom i jugozapadnom dijelu opštine rjeđa. Seoska naselja su najčešće razvijenog tipa i imaju mali broj stanovnika (50−150).[9]
|
OPŠTINA MRKONjIĆ GRAD |
|---|---|
| Naseljena mjesta |
Baljvine • Bjelajce • Brdo • Gerzovo • Gornja Pecka • Gornja Podgorja • Gornji Baraći • Gornji Graci • Gustovara • Dabrac • Donja Pecka • Donja Podgorja • Donji Baraći • Donji Graci • Dubica • Jasenovi Potoci • Kopljevići • Kotor • Liskovica • Magaljdol • Majdan • Medna • Mlinište • Mrkonjić Grad • Okandžije • Orahovljani • Oćune • Podbrdo • Podorugla • Podrašnica • Stupari • Surjan • Trijebovo • Trnovo • Ubavića Brdo • Šehovci • Šibovi |
| Mjesne zajednice |
Baljvine • Baraći • Bjelajce • Graci • Majdan • Medna • Oćune • Podbrdo • Podrašnica • Šehovci |
[uredi] Prirodne odlike
[uredi] Geologija i reljef
Najveći dio prostora mrkonjičke opštine pripada brdsko-planinskom području koje je osobno po planinama: Lisina (1.467 m), Dimitor (1.483 m), Čemernica (1.338 m), Manjača (1.239 m) i Ovčara (1.576 m). Između planina se nalaze visoravni Podraško polje i Podovi, dok su dolinska područja relativno mala i nalaze se uz vodotoke rijeka Vrbas, Crna Rijeka, Korona i dr.
Geološku građu terena sačinjavaju stijene različite po postanku, starosti, fizičko-mehaničkim, geomehaničkim, hidrogeološkim i drugim osobinama. Šire područje opštine izgrađeno je od permotrijaskih, donjokrednih i neogenih sedimenata. Osim toga, ovdje su prisutna i nalazišta minerala: boksita, građevinskog kamena krečnjaka i dolomita, kvarcita i gline. [10]
U tektonskom pogledu, područje opštine pripada unutrašnjim Dinaridima i zoni paleozojskih škriljaca i mezozojskih krečnjaka. Tektonski pokreti se na ovom području javljaju već u mlađem paleozoiku. Početkom trijasa nastupilo je spuštanje i ova oblast biva preplavljena trijaskim morem. Proces naizmjeničnog izdizanja i spuštanja kopna nastavljen je kroz duge geološke periode (kredu, oligomiocen), da bi tokom alpske orogeneze došlo do konačnog nastanka kopna i spuštanja kotline u kojoj se danas nalazi Mrkonjić Grad.
Osnovni oblici reljefa ovog područja su kraški i fluvijalni, a osnovna strukturna osobia terena je pružanje naslaga u pravcu sjeverozapad-jugoistok. [11]
[uredi] Klima
Područje opštine Mrkonjić Grad karakteriše umjereno-kontinentalna klima sa mikroklimatskim karakteristikama planinskog područja. Klima ovog područja odlikuje se hladnim zimama, umjereno toplim ljetima, jasno izraženim prelaznim godišnjim dobima i redovnom pojavom snijega u zimskim mjesecima. [12] U gradu je 6. decembra 2007. otvorena jedna od najsavremenijih meteoroloških stanica u BiH. [13]
| KLIMATSKI PARAMETRI (1970-1985)[9] | |||||||||||||
| PERIOD | Jan | Feb | Mar | Apr | Maj | Jun | Jul | Avg | Sep | Okt | Nov | Dec | Prosjek |
| TEMPERATURA (°С) | -3,1 | 1,2 | 3,9 | 8,7 | 12,8 | 15,9 | 17,9 | 17,4 | 14,3 | 10,2 | 6,2 | -1,0 | 8,7 |
| REL. VLAŽ. VAZDUHA (%) | 85 | 80 | 79 | 77 | 76 | 75 | 75 | 73 | 79 | 80 | 81 | 83 | 79 |
| OBLAČNOST | 6,6 | 6,4 | 6,1 | 5,8 | 5,6 | 5,3 | 5,0 | 4,9 | 5,4 | 5,5 | 5,9 | 6,1 | 5,7 |
| PADAVINE (mm) | 83 | 65 | 74 | 93 | 101 | 110 | 74 | 64 | 80 | 81 | 128 | 105 | 1.058 |
[uredi] Hidrologija
Ovaj kraj je ispresjecan brojnim, manjim i većim vodenim tokovima. Uopšteno, razlikuju se dvije hidrografske cjeline: prva, čije vode pripadaju vodotoku rijeke Vrbas (oko 85 %) i druga, čije vode pripadaju vodotoku rijeke Sana (oko 15 %).[9] Manji vodotoci, naročito brojni na padinama Dimitora i Lisine predstavljaju značajne vodene resurse u lokalnim okvirima.[11]
Opštini Mrkonjić Grad pripada dio toka Vrbasa od Dabračkog zavoja do ulaza u kanjon Tijesno, dužine 15 km. Na ovom potezu se nalaz hidroelektrana „Bočac“ i istoimeno akumulaciono jezero.
Crna Rijeka je otoka jezera Balkana i lijeva pritoka Vrbasa. Dužina njenog toka je 17 km, a teče u pravcu jug-sjever. Nekada je bila poznata po brojnim ribljim vrstama i razvijenom sportskom ribolovu.[9]
Rječica Ponor predstavlja jedinstvenu hidrološko-geomorfološku pojavu. Ona izvire kod sela Bjelajce, a ponire ispod jugozapadne padine planine Manjače, da bi se opet pojavila u mjestu Krupa na Vrbasu i pod imenom Krupa se ulijeva u Vrbas. Odlikuje se visokim stepenom ekološke očuvanosti i bogatstvom živog svijeta.[9]
Planinski potok Zelenkovac izvire na zapadnom obronku Lisine, a protiče kroz istoimeno planinsko izletište.
[uredi] Biljni i životinjski svijet
Mrkonjić Grad karakteriše veliko bogatstvo i raznovrsnost biljnog i životinjskog svijeta.[9]
U biljnom pokrivaču ovog područja zastupljena su tri vegetaciona tipa: šumski, travni i agrokulturni.
Od šumskog drveća najviše ima bukve, graba, hrasta, jele, smrče, bora, javora, klena, jasena i drugih manje zastupljenih vrsta. Na ovom području javljaju se i grmolike biljke: lijeska, drijen, glog, zova, kupina, šipak, borovnica i sl. Travnati pokrivač čine: paprat, mlječika, repuh, bujad, kukurijek, jagorčevina, jagoda, mrtva kopriva, čičak, kopriva i hajdučka trava.[9]
Među divljim životinjama najbrojnije su sledeće vrste: srna, divlja svinja, lisica, zec, jazavac, jastreb, orao, jarebica i druge. Od ribljih vrsta ima pastrmke, lipljena, mladice, klena, amura i šarana.[9] [14]
[uredi] Istorija
|
Za više informacija pogledajte Istorija Mrkonjić Grada. |
Dosta je tragova koji svjedoče da se čovjek ovdje nastanio još prije 2.500 godina - prvenstveno zbog iskopavanja rude bakra i gvožđa. U doba Ilira ovdje je živjelo pleme Mezeja, u čijem su susjedstvu bili Delmati i Desidijati. O njihovom prisustvu svjedoče ostaci ilirske keramike (pronađeni ispod Kurbasan kamena kod izvora Suljinovac) i brojne gradine nastale krajem bronzanog doba.[2]
Za vrijeme Rimskog carstva ovuda je prolazio važan put koji je povezivao Dalmaciju sa Panonijom. Počinjao je kod Mliništa i išao do Bočca, a zatim rijekom Vrbas prema sjeveru. Postojalo je još nekoliko važnih puteva - ka Kotoru, Šipovu, Jezeru itd. S obzirom na saobraćajnu i rudarsku važnost kraja još iz predrimskih vremena, ovdje se u antici stvara dinamičan splet naselja i priključnih puteva. Prema rezultatima arheoloških istraživanja stjecište i raskršće tih puteva je bilo naselje Leusaba (srednjovjekovno Varcarevo), smješteno ispod Grabeža oko izvora Vrćenac. Tragovi i dijelovi naselja su otkriveni u Starom Selu (rimski žrtvenik), Bjelajcu (nadgrobni spomenik sa tekstom), Majdanu (antička bazilika), Peckoj (rimska tvrđava), Trijebovu (bronzana glava Meduze) i sl.[15] [16]
U srednjem vijeku, ovo je bio dio župe Donji Kraji, koja je pripadala feudalcima Stipanićima-Hrvatinićima. O tom periodu svjedoči 29 nekropola i 500-600 pronađenih stećaka (nadgrobnih spomenika), koji su razasuti svuda po opštini. Naročito lijepo su obrađeni (arhitektonski i likovno) oni u Baljvinama, Šehovcima, Gustovari i Liskovici.[17] Na tri mjesta u mrkonjičkoj opštini postoje i danas ostaci tri srednjovjekovna grada-tvrđave:
- Grad Sokol nad kanjonom rijeke Sokočnice, koji je Tvrtko I Kotromanić poklonio 1366. godine Vukcu Hrvatiniću za izuzetnu vojničku pobjedu nad Ugarima tri godine ranije;
- Prizrenac (ili Prizren), koji je smješten visoko na desnoj strani kanjona rijeke Sane, sa ogromnim vidikom prema Ključu i Mliništima. To je bila tvrđava-osmatračnica, što govori i njegovo ime. Narodna tradicija ga veže za legendu o tzv. „Crnoj kraljici“;
- Bočac, nad kanjonom rijeke Vrbas, kao jedno od najvažnijih utvrđenja vrbačkog odbrambenog sistema (prvi put se spominje 1446. godine).[17] [16]
Naselje Mrkonjić Grad je na sadašnjem mjestu nastalo 1593. godine, kada je tu podigao svoj vakuf (zadužbinu) kizlar-aga Đukanović (u narodu poznat kao Krzlar-aga) porijeklom iz obližnjih Kotlina. On je uzet kao „danak u krvi“, a kada je odvođen u Carigrad ovdje su vojnici ubili njegovog oca. Krzlar-aga je sagradio džamiju, 24 dućana, musafirhanu sa 20 dimnjaka, hamam, pekaru, mekteb i vodovod, za koji je voda dovedena sa planine Lisine. Posebnom vakufnamom (koji se čuvao u Zemaljskom muzeju u Sarajevu) ostavio je 690.000 akči za unapređenje trgovine i zanatstva i za izdržavanje musafirhane u kojoj je svaki putnik (i njegov konj) besplatno mogao biti gost 24 časa.[2]
Mjesto je prvobitno nazvano Jenidže kasaba - Novi grad. Kasnije dobija ime Varcarev Vakuf, zatim Varcar-vakuf, a 1925. godine ime je promjenjeno u Mrkonjić Grad, u znak sjećanja na srpskog vladara Petra I Karađorđevića koji je kao Petar Mrkonjić učestvovao u bosansko-hercegovačkom ustanku 1875. godine.[2]
| “ | Gradski vijećnici, naročito Srbi, zahtijevali su da se gradu promijeni ime. Tome su se jako protivili svi katolički i muslimanski gradski odbornici; osim Cere, vlasnika kahve i hana na čaršiji. Tako se grad od danas zove Mrkonjić Grad, a ne Varcar Vakuf kao do sada.[18] | ” |
Grad spominje u svojim zapisima i poznati turski putopisac Evlija Čelebija 1660. godine, navodeći da su ga spalili uskoci Stojana Jankovića.[3] [16]
Od 1849. do 1851. godine u Varcaru je služio fra Ivan Frano Jukić (1818-1857). On je ovdje osnovao i vodio prvu svetovnu školu i pokrenuo prvi bosanski književni časopis „Bosanski prijatelj“.[19]
Vrijeme narodnih ustanaka 1875. i 1878. godine, kao i Prvi i Drugi svjetski rat, ostavili su traga i na ovdašnjem stanovništvu. U ustancima je učestvovao znatan broj žitelja ovog kraja, posebno iz medljanskog okruga. O tome svjedoči i književnik Eugen Kumičić u svojoj dnevničkoj prozi „Pod puškom“.
Sa područja opštine, učešće u NOB-u je uzeo veliki broj stanovnika u sklopu VII Krajiške Brigade. Među njima su neki proglašeni i narodnim herojima (Milja Đukanović, Pavle Džever, Akif Bešlić i dr). Partizani oslobađaju Mrkonjić Grad prvi put 28. avgusta 1941, ali ga drže pod kontrolom samo nekoliko dana. Partizanske jedinice su grad oslobađale 39 puta u toku Drugog svjetskog rata, što je jedinstveno u čitavoj bivšoj Jugoslaviji. Grad je, 25. novembra 1943. godine, bio domaćin Prvog zasjedanja Zemaljskog antifašističkog vijeća narodnog oslobođenja Bosne i Hercegovine (ZAVNOBiH).[20] [16] I danas postoji kuća-muzej u kojoj je održano zasjedanje.
Područje mrkonjičke opštine nije poštedeo ni rat, koji je pratio raspad SFRJ 90-tih godina dvadesetog vijeka. U gradu se nisu odvijali ratni sukobi sve do operacije Južni potez, kada su 10. oktobra 1995. godine Hrvatska vojska i Hrvatsko vijeće odbrane zauzeli Mrkonjić Grad.[21] Skoro cijelo stanovništvo je tada krenulo prema Banja Luci. Oni koji su ostali (pretežno stariji i nemoćni ljudi) su mahom pobijeni i sahranjeni u masovnoj grobnici na gradskom groblju (181 žrtva).[22] Osim toga pronađeno je još 400 žrtava u manjim grobnicama, a smatra se da ih sa područja mrkonjičke opštine ima oko 260. [23] Tada je uništen i veliki dio industrije i privrede uopšte.
Po Dejtonskom mirovnom sporazumu Mrkonjić Grad je vraćen Republici Srpskoj 4. februara 1996. Od tada se ovaj datum proslavlja kao Dan opštine.
[uredi] Privreda
U privredno-administrativnoj podjeli Republike Srpske, opština Mrkonjić Grad pripada banjalučkoj regiji. U poređenju sa ostalim privrednim regijama, banjalučka je prostorno i populaciono najveća i ekonomski narazvijenija, a ima obilježje visokog stepena urbanizacije i industrijalizacije.
Prvu radnu organizaciju u svojoj istoriji Mrkonjić Grad je dobio 1947. godine, kada su zanatlije (kovači, mutafdžije i stolari) osnovali zajedničku radionicu. Iz te male kombinovane radionice, iznikla je do 1973. godine fabrika vijaka, jedna od najmodernijih te vrste u zemlji. Zapošljavala je oko 400 radnika i poslovala je u sastavu Rudarsko-metalurškog kombinata Zenica. [24]
Pored toga, postojao je i niz drugih društvenih preduzeća: „Lisina“, „Manjača“, „Udarnik“, „Mladost“, „Zadružna trgovina“, „Krajina“, „Park“, „Mrkonjić putevi“, HE „Bočac“ i dr. Većina njih posluje i danas u manjem obimu, ali je kapital pretežno privatnog karaktera.
Fabrika vode „Voda Kruna“ je otvorena 19. marta 2008. godine. Voda potiče sa izvora „Orlov kamen“, koji se nalazi na planini Lisina na nadmorskoj visini od 870 metara. Ukupna investicija vrijedi 10 miliona konvertibilnih maraka i spada u najveće investicije mrkonjičke opštine u poslijeratnom periodu.[25]
Više od polovine stanovnika se bavi ratarstvom, stočarstvom, voćarstvom i živinarstvom. Jaka migraciona kretanja sposobne radne snage u druge krajeve zemlje i u inostranstvo naročito su izražena poslednjih godina i najviše se osjećaju u seoskim područjima.
Na području opštine ima oko 24.000 hektara obradive zemlje, koja je većinom rasprostranjena do 700 metara nadmorske visine. Poljoprivredna zemljišta zauzimaju 54 % od ukupne površine, a 80 % obradivog zemljišta je u posjedu individualnih poljoprivrednih proizvođača. Na njemu uspijevaju gotovo sve vrste žitarica, a najviše se gaji pšenica, kukuruz i ječam. U krajevima iznad 700 metara nadmorske visine stanovništvo se pretežno bavi stočarstvom i gajenjem onih poljoprivrednih kultura koje podnose tu visinu.[7]
Veoma značajan prirodni resurs predstavljaju šume u državnom i privatnom vlasništvu. One prekrivaju 44 % ukupne površine opštine (30.139 hektara). Područje Mrkonjić Grada je osobeno po mnogim rudnim i mineralnim bogatstvima, ali sa vrlo niskim stepenom iskorištenosti. Od rudnog bogatstva eksploatišu se boksit, kvarc, bentonit i mermer.[7]
[uredi] Stari zanati
Kovački zanat je na ovim prostorima duga i stara tradicija, koja vuče korijene još iz srednjeg vijeka. Mnoge porodice su vještinu kovanja metala prenosile sa generacije na generaciju.
Proizvodili su se različiti predmeti za potrebe domaćinstva, ali su najčuvenije kose „varcarke“. I danas u Mrkonjić Gradu radi nekoliko kovačnica.
Prema podacima sačuvanim iz doba Austro-Ugarske, godišnje se u Mrkonjić Gradu pravilo 8.000 kosa, 15.000 noževa, 12.000 mutafa (pokrivač od kostrijeti), 20.000 zemljanih lonaca i znatan broj drugih predmeta.[2]
[uredi] Obrazovanje
Prva škola u mrkonjičkoj opštini (i jedna od najstarijih u Bosni i Hercegovini) osnovana je 1857. godine u selu Gerzovo. Dozvolu za otvaranje škole dao je turski sultan Abdul Medžid, o čemu postoji pisani dokument - ferman, koji se čuva u gerzovačkoj crkvi. [26] Ovaj kulturno-istorijski spomenik je u velikoj mjeri oštećen u poslednjem građanskom ratu, u jesen 1995. godine.
Prema austrougarskom popisu stanovništva iz 1885, u opštini Mrkonjić Grad radila su samo dva učitelja, od kojih jedan u Gerzovu a drugi u tadašnjem Varcar Vakufu.[26]
Godine 1947. osnovan je „Narodni univerzitet“ čija je aktivnost bila vezana za unapređenje kulturnog života na području opštine. Isti je djelovao sve do 1990. godine, kada njegovu ulogu preuzima Kulturni informaciono-obrazovni centar „Petar Kočić“.
Na području opštine danas postoje četiri centralne osnovne škole i četrnaest područnih, u kojima nastavu pohađa blizu 2.000 učenika. U sastavu OŠ „Petar Kočić“ rade područne škole: Oćune, Majdan i Kopljevići, u OŠ „Ivan Goran Kovačić“ rade područne škole Šehovci i Surjan, u OŠ „Vuk Karadžić“ Baraći rade devetorazredna škola Podrašnica, petorazredne škole u Podbrdu, Gracima, Orahovljanima, Mednoj i Gerzovu i u OŠ „Branko Ćopić“ u Bjelajcu rade područne škole u Baljvinama, Magaljdolu i Gustovari.
U Mrkonjić Gradu postoje i dvije srednje škole: Gimnazija (osnovana 1961.) i Mašinska škola, a smještene su u zajedničkom srednjoškolskom centru.
U oblasti obrazovanja i vaspitanja djece radi predškolska ustanova „Milja Đukanović“, koja ima područno odjeljenje u Podrašnici. [27]
[uredi] Kultura
Nekada bogat i raznovrstan kulturni život ovog kraja, danas je usled loše ekonomske situacije potisnut u drugi plan. Dana 27. februara 2008. godine otvoren je rekontruisani Dom kulture (nekadašnji Dom ZAVNOBiH-a), koji važi za središte kulturnih dešavanja opštine.[28]
Prvo kulturno-umjetničko društvo na području opštine osnovano je pod imenom „Jedinstvo“. Pod njegovim pokroviteljstvom su radile četiri sekcije (horska, dramska, muzička i folklorna). Od 1992. godine KUD nosi naziv „Petar Mrkonjić“ i u njegovom sastavu rade iste sekcije.
Kulturni centar „Petar Kočić“ se bavi organizacijom pozorišnih i kino predstava, koncerata, javnih predavanja, seminara, kurseva, izložbi različitog sadržaja, književnih večeri, promocija knjiga i sl.
U organizaciji kulturnih dešavanja takođe učestvuju: JU Narodna biblioteka, Udruženje građana „Klub umjetničkih duša“, Udruženje građana KUD „Petar I Karađorđević Mrkonjić“, Odbor za kulturu Opštine, Svetosavska omladinska zajednica, Omladinska organizacija „Centar“, Udruženje gljivara i ljubitelja prirode, Osnovna škola „Ivan Goran Kovačić“, Osnovna škola „Petar Kočić“, Srednjoškolski centar i dr. [29]
[uredi] Folklor
Srpska narodna nošnja sa prostora opštine pripada grupi tzv. dinarskih nošnji. To je po strukturi izrazito planinska nošnja, sa osnovnim dijelovima od grubog konopljanog i lanenog platna (košulje i čakšire) i gornjim dijelovima od debelog vunenog sukna (zubuni, zimske haljine, gunjevi, muške šalvare). Glavna karakteristika ove nošnje je bogatstvuo ornamentike na svim dijelovima nošnje izražene vezom, tkanjem i pletenjem. Muška košulja krojena je iz jednog dijela i po svom obliku odgovara tunici Dalmatinaca.
U gradskim nošnjama, koje su bile raširene sve do početka 20. vijeka, odnosno do Prvog svjetskog rata, bez obzira na nacionalnu pripadnost opaža se jak orijentalni uticaj. Tu se izdvaja odjeća muslimanskih žena, koja im je služila za izlazak van kuće. Čine je feredža, a od kraja 19. vijeka i „zar“. U ovim haljinama žene su bile sasvim pokrivene i sakrivenog lica, što je zapravo i bio pravi cilj ove vrste odjeće (istočnjački uticaj).[9]
[uredi] Kulturna dešavanja
Svakog ljeta se u Turističkom centru Balkana, nedaleko od Mrkonjića, tradicionalno održava manifestacija „Dani kosidbe - Memorijal Lazar Laketa“. Centralni dio manifestacije čini takmičenje domaćih i inostranih kosaca (u brzini košenja, količini pokošenog sijena i sl), a pored toga održavaju se smotre folklora, takmičenje u plivanju i druga sportska i kulturna dešavanja. Događaj je posvećen očuvanju tradicije ovog kraja, odnosno sjećanju na mrkonjičke kosce i kose „varcarke“, običaje itd.
Od ostalih redovnih dešavanja izdvajaju se:
- „Svetosavska akademija“,
- „Veče humora i satire“,
- „Džez festival“,
- „Festival rakije“,
- „Izložba gljiva“ itd.
[uredi] Religija
Jedan od najpoznatijih objekata srednjovjekovne arhitekture ovog kraja je bila Krzlar-agina džamija. Ona je sagrađena 1593. godine, a dozidana 1873. po ugledu na Ali-pašinu džamiju u Sarajevu. U nju je iz Carigrada donesen veliki ćilim, težak 200-300 kg. Tokom pljačke 1878. godine, austrougarski vojnici su ga rasjekli na četiri dijela, od kojih se jedan i danas čuva u bečkom Umjetničkom muzeju. U džamiji je Krzlar-aga osnovao biblioteku u kojoj je do rušenja (1992) čuvano 50-ak starih knjiga i rukopisa.
Najstarija pravoslavna crkva na području opštine potiče iz 18. vijeka i nalazi se u Gerzovu. U gradu je 1892. podignut Parohijski hram „Rođenje Presvete Bogorodice“, a na mjestu nekadašnje drvene crkve izgorjele u požaru 1883. godine. Pored hrama se nalazi Parohijski dom i crkvena sala.
Katolička crkva je podignuta 1850. i u njoj je službovao fra Ivan Frano Jukić. Godine 1992. ona je u velikoj mjeri oštećena i danas je u procesu obnove.
[uredi] Zdravstvo
Dom zdravlja „Dr Jovan Rašković“ je centralna zdravstvena ustanova, koja zapošnjava oko 100 zdravstvenih radnika. Terenske ambulante postoje u Baraćima, Podrašnjici, Baljvinama i Bjelajcu. Osim toga, postoji i određeni broj privatnih ordinacija, ambulanti i laboratorija.
U Domu zdravlja se organizuje primarna i dio sekundarne zdravstvene zaštite stanovništva, kao i konsultativno-specijalistička zdravstvena zaštita iz određenih medicinskih specijalnosti.[30]
Pružanje usluga se odvija kroz sledeće službe:
- Služba opšte medicine sa terenskim ambulantama.
- Služba hitne medicinske pomoći sa voznim parkom.
- Služba medicine rada.
- Služba za zaštitu zdravlja djece i omladine,
- Stomatološka služba.
- Internistička služba sa internim odjelom.
- Higijensko-epidemiološka služba.
- Služba za zaštitu zdravlja žena sa porođajnim odjelom.
- Antituberkolozni dispanzer,
- Rendgen služba i ultrazvučni kabinet.
- Služba za labaratorijsku dijagnostiku.
- Služba zajedničkih poslova.
[uredi] Sport
Na području opštine djeluju dva fudbalska kluba: „Sloboda“ i „Mrkonjić“, košarkaški klub „Mladost“, muški odbojkaški klub „MG“, ženski odbojkaški klub „Balkana MP“ i drugi sportski klubovi. Osim toga, tokom ljeta se organizuju sportski kampovi, škola plivanja na Balkani itd.
Među sportistima se posebno izdvaja atletičar Đuro Kodžo, koji je u disciplini maraton učestvovao na Olimpijskim igrama u Sidneju 2000. godine i na brojnim drugim takmičenjima.
U 2006. godini izgrađena je prva sportska dvorana na ovom području, a u fazi obnove je ski-lift i skijaška staza na Lisini.
[uredi] Turizam
U mrkonjičkoj opštini postoje dobri prirodni uslovi za razvoj brdsko-planinskog i seoskog turizma. Sa turističkog aspekta, najinteresantnija je planina Lisina i jezero Balkana u njenom podnožju, dok se u gradu nalazi većina kulturnih objekata i hotel „Krajina“, izgrađen 1973. godine.
[uredi] Izletišta
|
Za više informacija pogledajte Balkana. |
Jezero Balkana, udaljeno 4 kilometra od grada, najatraktivnije je izletište u ovom kraju. Okruženo je pašnjacima i gustim četinarskim i listopadnim šumama. Jezerski dio kompleksa čine dva ovalna vještačka jezera: malo i veliko, ukupne površine 56.000 m2. Jezera su izgrađena 70-tih godina 20. vijeka, a napaju se iz planinskih potoka Cjepalo i Skakavac i iz sublakustrijskih izvora ispod Velikog jezera.
Turistička infrastruktura Balkane namjenjena je ljetnoj i zimskoj rekreaciji i odmoru. Tokom čitave godine ovo mjesto posjećuje veliki broj domaćih i inostranih turista. Pored jezera nalaze se tereni za košarku, mali fudbal, rukomet, odbojku na pjesku, parking, uređena i obilježena mjesta za roštilj i kampovanje, trim staza i dr.[2]
|
Za više informacija pogledajte Zelenkovac. |
Zelenkovac je planinsko izletište smješteno pored sela Podrašnica. Sačinjeno je od doline istoimenog potoka koji teče kroz čistu borovu šumu. Na potoku je prije nekoliko vijekova izgrađeno petnaestak vodenica, a jednu od njih je 1985. proširio i preuredio u svoj atelje likovni umjetnik Borislav Janković. Tako je nastao objekat, kao i prirodni ambijent, koji je počeo da privlači pažnju kako mještana tako i slučajnih prolaznika. [31]
Osim toga interesantna mjesta za šetnje i izlete su: planina Lisina, Ponor, obale Crne rijeke, stari gradovi Bočac, Sokol i Prizrenac, izvor rijeke Sane, Dvostruki točkovi itd.
[uredi] Lov i ribolov
Mrkonjić Grad se nalazi na području jednog od najbogatijih i najvećih lovišta u Bosni i Hercegovini - „Mliništa - Lisina - Klekovača“, površine preko 40.000 hektara. Od divljači se mogu naći: srna, divlja svinja, medvjed, tetrijeb, lještarka, zec i sl.
Uslovi za ribolov su takođe dobri. Od riba najviše ima pastrmki i lipljena. Peca se na jezeru Balkana i na rijekama Sana, Ponor, Vrbas i Crna rijeka.[2]
[uredi] Saobraćaj
Opština se nalazi na raskršću veoma značajnih putnih pravaca. Ovuda prolazi: magistralni put M-15 (Mrkonjić Grad (