Skoplje

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na: navigaciju, pretragu
Skoplje
Скопје
Skopje landmarks.jpg
Skoplje
Grb Zastava
Osnovni podaci
Država  Republika Makedonija
Oblast Skopska oblast
Samouprava Grad Skoplje
Stanovništvo
Stanovništvo 668.518[1]
Geografske karakteristike
Koordinate 42°00′17″ SGŠ; 21°26′29″ IGD / 42.004722° SGŠ; 21.441389° IGD / 42.004722; 21.441389Koordinate: 42°00′17″ SGŠ; 21°26′29″ IGD / 42.004722° SGŠ; 21.441389° IGD / 42.004722; 21.441389
Vremenska zona UTC+1 (CET), leti UTC+2 (CEST)
Nadmorska visina 240 m
Površina 571,46 km2
Skoplje
Skoplje
Skoplje
Скопје
Ostali podaci
Poštanski kod 1000
Pozivni broj 02
Veb-sajt skopje.gov.mk

Skoplje (mkd. Скопје) je najveći i glavni grad Republike Makedonije, u kome živi gotovo četvrtina njenog stanovništva.

Skoplje ima veoma značajan geografski položaj; leži na obalama Vardara niže njegovih stava s Treskom i Lepencem, u sjeverozapadnom kraju plodnog i prostranog Skopskog polja, a ima bogato zaleđe i u okolnim oblastima; nalazi se u središnjoj oblasti i u samom jezgru Balkanskog poluostrva na glavnoj transbalkanskoj, moravsko-vardarskoj saobraćajnoj arteriji, s kojom se tu ukrštaju i druge uzdužne i poprečne komunikacije.

Stoga je Skoplju od prirode određena uloga velikog kulturnog, privrednog i političkog središta.[2]

Skoplje ima veliki značaj za srpsku zajednicu u Republici Makedoniji (oko ⅓ ukupnog broja Srba u Republici Makedoniji). Srbi čine manjinu u gradu, koja je po stepenu obrazovanja i gradskom životu mnogo bitnije spram udela u gradskom stanovništvu.

Ime[uredi]

Skoplje je tokom svog postojanja, zavisno od okolnosti bilo nazivano više imenima. Antičko ime ovog grada je Skupi (latinski: Scupi). Na različitim jezicima, Skoplje se drugačije izgovara. Evo nekih konkretnih primera:

  • Skopje (Skopje) — makedonski
  • Skopie (Skopie) — bugarski
  • Shkupi (Škupi) — albanski
  • Scupi (Skupi) — latinski
  • Skopьe (Skopje) — ruski
  • Σκόπια (Skopija) — grčki
  • Scoplie (Skoplje) — rumunski
  • Üsküp (Juskjup) — turski.
  • etimološki gledano, riječ je slovenskoga porijekla od psl . *skopit što znači razrezati, sjeći, cijepati, udarati.

U vizantijskim dokumentima ime grada je zabeleženo kao Skopija, a Sloveni su ga nazvali i kao Skopie, Skopje, Skoplje. Tokom vladavine cara Samuila, Skoplje postaje deo Samuilovog carstva. Kasnije, grad dolazi pod vlast Vizantije, Bugarske i Srbije, a 19. januara 1392. godine ovaj grad zauzimaju Osmanlije i daju mu ime Uskup (Üsküp).

Geografija[uredi]

Skoplje se nalazi na 21° 26' istočne i 42° severne geografske širine, u središnjem delu Balkanskog poluostrva.

U odnosu na Skoplje se okolni važni gradovi se nalaze na razdaljini od:

  • Beograd — 430 kilometara severno,
  • Sofija — 220 kilometara severoistočno,
  • Atina — 700 kilometara južno,
  • Tirana — 310 kilometara jugozapadno,
  • Niš — 210 kilometara severno,
  • Solun — 230 kilometara južno.

U okviru Republike Makedonije Skoplje se nalazi u severnom delu.

Reljef[uredi]

Skoplje je položeno u istoimenoj Skopskoj kotlini. Data oblast je poznata i kao Skopsko polje, kao sinonim za dobro obrađeno, poljoprivredno područje. Skopska kotlina je sa severa zatvorena Skopskom crnom gorom, a sa juga planinom Vodno.

Nadmorska visina u njegovom jezgru iznosi 240 metara, ali se obodni kvartovi nalaze i na preko 400 metara. Grad se prostire se na 1818 km2 a samo izgrađeno gradsko područje zahvata 225 km2.

Skopski zemljotresi: Skoplje je položeno na izrazito trusnom području i grad ima dugu istoriju zemljotresa:

  • Prvi put grad pogađa zemljotres 28. aprila 518. godine.
  • 1555. godine grad ponovo pogađa razorni zemljotres, ali on ubrzo biva obnovljen i postaje glavno vojno uporište turske vojske.

U 16. veku i 17. veku Skoplje postaje najveći i najbogatiji grad u evropskom delu Osmanskog carstva.

  • 26. jula 1963. grad pogađa zemljotres od 9 stepeni merkalijeve skale.

Klima[uredi]

Klima u gradu je umereno kontinentalna sa znatnim uticajem obližnjeg Egeja. Klimu Skoplja odlikuje srednja godišnja temperatura oko 12,4 °C. Leta su duga, suva i vrela, a zime hladne i sa mnogo maglovitih dana.

Klima Skoplja
Pokazatelj \ Mesec .Jan. .Feb. .Mar. .Apr. .Maj. .Jun. .Jul. .Avg. .Sep. .Okt. .Nov. .Dec. .God.
Apsolutni maksimum, °C (°F) 18,7
(65,7)
24,2
(75,6)
28,8
(83,8)
32,4
(90,3)
35,2
(95,4)
41,1
(106)
42,8
(109)
43,2
(109,8)
37
(99)
33
(91)
28,2
(82,8)
22,1
(71,8)
43,2
(109,8)
Srednji maksimum, °C (°F) 4,0
(39,2)
8,4
(47,1)
13,6
(56,5)
18,6
(65,5)
23,9
(75)
27,4
(81,3)
29,8
(85,6)
30,0
(86)
26,1
(79)
19,5
(67,1)
11,2
(52,2)
5,3
(41,5)
18,2
(64,8)
Srednji minimum, °C (°F) −3,6
(25,5)
−1,3
(29,7)
1,9
(35,4)
5,4
(41,7)
10,0
(50)
13,0
(55,4)
14,8
(58,6)
14,6
(58,3)
11,4
(52,5)
6,3
(43,3)
1,4
(34,5)
−2,2
(28)
6,0
(42,8)
Apsolutni minimum, °C (°F) −25,6
(−14,1)
−21,8
(−7,2)
−10,8
(12,6)
−5,8
(21,6)
−1
(30)
3
(37)
7
(45)
7
(45)
−2
(28)
−6,4
(20,5)
−12,2
(10)
−22,9
(−9,2)
−25,6
(−14,1)
Količina padavina, mm (in) 36
(14,2)
36
(14,2)
40
(15,7)
40
(15,7)
60
(23,6)
46
(18,1)
34
(13,4)
27
(10,6)
36
(14,2)
42
(16,5)
56
(22)
51
(20,1)
504
(198,4)
Izvor: worldweather.org

Vode[uredi]

Reka Vardar u Skoplju

Kroz Skoplje protiče reka Vardar srednjim delom svog toka. Protok Vardara u Skoplju je skoro isti kao i na njegovoj delti kod Soluna. Dolina Vardara je ravna i podložna poplavama, pa njena neposredna okolina nije mnogo razvijena. U Skoplju Vardar pravi nekoliko većih meandra, a preko njega prelazi nekoliko mostova. U Vardar se kod Skoplja uliva nekoliko reka. Najduža od njih je Treska, duga oko 130 km. Druge reke su Lepenac, Pčinja, Kadina reka, Markova reka i Patiška, koje su sve kraće od 70 km.[3]

Skoplje ima u svojoj blizini dva veštaška jezera, Matku i Tresku, u koje se uliva istoimena reka i nalaze se na samo nekoliko kilometara od centra grada.

Istorija[uredi]

Skoplje nije bilo poznato u doba antičke Grčke, i izgleda da su ga osnovali Dardanci u 3. veku p.n.e.. U vreme Rimskog carstva na ovoj lokaciji je bio grad pod imenom Skupi (poreklo današnjeg naziva), ali je grad uništen u zemljotresu 518. godine.

Grb Skoplja za vrijeme Kraljevine Jugoslavije

Prokopije savremenik i istoričar Justinijana Velikog pisao je u 7. veku, da je to "veliki, mnogoljudni i svačim blagosloven grad". U 12. veku arabljanski geograf Idrizi zapisuje da je "Iskafija znatan grad, dan hoda udaljen od Bologa (Pologa - Tetova)". U srednjem veku su se na vlasti u Skoplju često smenjivali Vizantija i Bugarska, sve dok ga nisu osvojili Srbi u kasnom XIII veku. Od 1282. godine grad je bio deo Srpskog carstva, a od 1346. do 1392. godine prestonica. U njemu je krunisan kralj Dušan za cara 6. aprila 1346. godine u prisustvu srpskog patrijarha Joanikija. To je bila Dušanova druga prestonica. Car Dušan ga naziva "Slavni i častni grad Skopije carski."

Turci su ga osvojili 1392. godine i dali mu naziv na turskom, Üsküb ili Uskup, za vreme petstogodišnje osmanske vladavine. On je postao vojno središte odakle su Turci vršili invaziju na druge srpske zemlje. A u 15. veku bio je na glasu kao "najobilniji robovski trg", u kojem su se dva roba mogla dobiti za par čizama. Godine 1438. srpski letopisac je zapisao "Izgore Skopje i u njemu mnogo duša sagore". Turci su raseljavali Srbe dalje na jug, u donju Albaniju, i rušili pravoslavne crkve, kao po zapisu iz 1535. godine "Rasipaše crkve u Stopi". Ipak u prkos svemu Skoplje je u 15. veku velika i napredna varoš. Godine 1502. putopisac Feliks Petančić ga naziva glavnim gradom Dardanije. Putopisac Kanej piše 1573. godine o "razvalinama starog grada sa pravoslavnom crkvom." Drugi posetioci pominju vredne pažnje: sahat-kulu, most na Vardaru sa 13 lukova, mnogo džamija, amama, karavan-seraja, bezestan, lepa šetališta, pokrivenu čaršiju...Stradalo je Skoplje od "trusa" (potresa) 1555. godine, pa 1594. godine "Izgore Skoplje". Doktor Braun je 1669. godine primetio da u Skoplju ima čak 700 kožara, koji izrađuju izvrtan kordovan. Grad je poznat po razvijenoj trgovini kožama, vunom, voskom i vinom. U 16. veku to je bogata trgovačka varoš u kojoj postoji kolonija Dubrovčana. Ovi su zakupili mnogo vinograda, koje obrađuju jeftino kupljeni robovi.[4] Skoplje je u tursko doba bilo glavni grad Kosovskog vilajeta (okruga).

Turski pisac Dildžer Zede je posetio grad u 17. veku, i napisao: „Dugo sam putovao preko te zemlje Rumelije i video sam dosta lepih gradova i bio sam zapanjen Alahovim blagoslovima, ali nijedan me nije nadahnuo i obradovao toliko kao nebeski grad Skoplje kroz koji protiče reka Vardar“. Efendija Evlija Čelebija je u 17. veku, pred njegovu katastrofu dao najlepši opis grada, koji se raširio po zelenoj, ubavoj i širokoj ravnici. Imalo je tada 70 mala, sa 2150 dućana, 10060 kuća, na jedan ili dva sprata, od kojih neke kamene i lepe, i sve su pokrivene crvenom ćeramidom. Sem toga Skoplje ima 120 džamija, 110 česama...Trg je podeljen na razne čaršije, a najlepše su: platnarska, svilarska, šatordžijska, obućarska, bojadžijska...Skoplje je čista varoš, a uliceravne i belim kamenom kaldrmisane...Trvrđava je tvrda, jaka, pravougaona, sa 70 kula. Pored srpske crkve tu je i jermenska.

1689, grad je opljačkao pa zapalio austrijski general Pikolomini. Stanovnici grada su se pre toga povukli u druge krajeve Turske, pa su Austrijanci ušli u napušten grad. Sledeće godine, grad je stradao od Turaka: "Halil-paša razbi sa vojskom Skoplje i Kačanik, i iseče skopska nahija".

Savremen izgled centra Skoplja, 1930-ih, sedišta Vardarske banovine.

Skoplje je 1905. godine imalo oko 32.000 stanovnika, mešavinu Srba, Bugara, Turaka, Albanaca i Cigana.

Ovde je bilo sedište arhiepiskopa Grčke pravoslavne crkve, arhiepiskopa katoličkih Albanaca i bugarskog episkopa.

Prva elektična centrala u blizini Skoplja.
Oslobođenje Skoplja 1944.

Srbi u Skoplju[uredi]

Srbi su u Skoplju, starom gradu cara Dušana oduvek prisutni, ali bili su pod Turcima manje više potisnuti i u senci, zbog jake neprijateljske propagande i brutalnog nasilja, karakterističnog za tursku okupaciju Stare Srbije. Treba se podsetiti mnogobrojnih kulturnih tragova tamošnjih žitelja Srba, koji čine vredan "letopis". Postoji kod Skoplja potez "Skopsko bakarno gumno", tu su se po narodnom predanju Srbi prvi put u istoriji pojavili. Još 1184. godine Stefan Nemanja razruši Skoplje "i zemlji svog otačastva priključi pokrajinu - zvanu Vrani" (Vranje). Stefan nemanja je podigao u Skoplju crkvu posvećenu Sv. arhanđelu Mihajlu.[5] Skoplje je bilo u srpskoj državi više od dva veka, između 1282. i 1392. godine. Srpski kralj Milutin je načinio tri pravoslavne crkve u Skoplju: prvu, posvećenu prazniku Uspenje Bogorodice; drugu, posvećenu Sv. velikomučeniku Đorđu; treću, posvećenu Sv. ravnoapostolskom Konstantinu. Posle njegove smrti sahranjen je u svojoj zadužbini, Uspenskoj crkvi, u Skoplju. Njegov sin kralj Stefan Dečanski je ispunio zaveštanje očevo, i tri godine kasnije preneo njegove mošti u Sofiju, gde se i sad nalaze u hramu Sv. Nedelje, njegovoj zadužbini poznatijoj kao "Sveti Kralj". Pod carom Dušanom od 1346. godine postalo je druga prestonica. U 16. veku to je i dalje srpski, ali kulturni centar. Tako 1569-1570. godine tu je držao knjižaru Kara-Trifun, u kojoj je prodavao srpske knjige. U gradu u 17. veku stoluje "episkop Skopju i Pologu", a vek kasnije "episkop Skopiju i Vranji". Evlija Čelebija pominje srpsku crkvu u Skoplju. Putopisac Sorančin naziva grad 1575. godine: "Skoplje velikim i naseljenim gradom u Srbiji". Slično piše i Aleksandar Komulović 1584. godine - "Skoplje se nalazi u Srbiji, čiji je glavni grad". Skopski mitropolit Simeon u Rusiji se predstavlja 1641. godine da je "iz serbske zemlji goroda Skoplji". Kada je Patrijarh Pećki Arsenije Čarnojević 1682. godine krenuo na hadžiluk u Svetu zemlju - Jerusalim, zastao je u jednom selu blizu Skoplja. Izašli su pred njega prvo skopski đakon Hristifor, a kasnije i sam mitropolit skopski Teofan. Kako je zapisao Patrijarh: "Prinesoše čast (posluženje) sa ljubavlju". Baron Feliks de Božur (krajem 18. veka) "Skoplje ima 5-6000 stanovnika, i nalazi se u Srbiji". I dodaje - grad je sa malim kućama, prljavih uskih ulica, stari grad se raspao...Jordan hadži Konstantinović kao njegov stanovnik tada, piše 1846. godine za Skoplje: "Grad star, velik i čudesan; oko njega su blizu 20 manastira zidanih od srpskih vladalaca." Ni jedna srpska "pokrajina" nije tako prepuna mestima i objektima koji nose ime Kraljevića Marka, kao okolina grada Skoplja. Skoplje je bila prvo prestonica srpskog cara Dušana, a zatim kralja Vukašina i njegovog sina - Kraljevića Marka Mrnjavčevića. U samom Skoplju je bilo nekad mnogo pravoslavnih, većinom srpskih srednjevekovnih crkava. Krajem 19. veka u njemu su međutim štrčali minareti 17 džamija, koje su u stvari bile nekadašnji hramovi. Tako je Sija-Begova džamija -najlepša i najbogatija muslimanska bogomolja u Skoplju, podignuta na temelju i od kamena Dušanove zadužbine - crkve Sv. Arhanđela. Aladža-džamija na rečici Seravi, postala je od crkve Sv. Đorđa, zadužbine srpskog kralja Milutina. Tu je samo bio oboren zvonik, i dodat minaret, a sve je ostalo bilo isto, nepromenjeno. Treća, Mustafa-pašina džamija koja se izdizala u gradu poviše valijske kuće (konaka), veliko zdanje sa pet kubeta i velikim šadrvanom (vodoskokom), bila je pre crkva Sv. Petke. Pod tom džamijom su bila podvlašćena sva sela, njih 18, koja su nekad pripadala manastiru Matejiču. Parmidži-džamija pokrivena plehom, na kamenom mostu sa desne strane reke Vardara, u kojoj je bio magacin za džebanu (municiju), nekad je bila crkva Sv. Nedelje.[6] Bugarski egzarhisti su 1898. godine osveštali novi hram posvećen Sv. Dimitriju u Skoplju. Crkva je nikla na mestu nekadašnje istog imena, koja je bila saborna od vremena obnove Pećke patrijaršije. Bugari su navodno porušili staru crkvu, samo zbog njene, srpske prošlosti.[7] Između Srba i Bugara u Skoplju, početkom 20. veka vodila velika "borba" oko crkve Sv. Spasa; kome će pripasti.[8] Skopski saborni hram je između dva rata bila stara crkva Sv. Bogorodice. Nova crkva u Skoplju osvećena maja 1934. godine bila je hram Slave. To je bila bogomolja sa kosturnicom podignuta na tamošnjem vojničkom groblju. Nalazila se pored puta Skoplje-Kumanovo. Gradnja crkve je počela 1929. godine, po projektu inžinjera Konstantina Homenka. Divni mermerni ikonostas poklonio je kralj Aleksandar drugi Karađorđević.[9] Posle ukidanja Pećke patrijaršije 1766. godine, propale su sve stare srpske škole. Grci su kao nosioci vladajuće jerarhije nadvladali Slovene - Srbe i Bugare. Pismenost su deca nastavila po srpskim manastirima, u malim manastirskim školama. Među prve srpske škole osnovane nanovo u 19. veku u Staroj Srbiji, spada i ona u Skoplju. Otvorena je oko 1830-1835. godine za vreme Hamzi-pašine uprave. Kada je u Skoplju sagrađena Bogorodičina crkva, uz nju je otvorena prva srpska škola sa učiteljem Nikolom iz Prilepa. On je predavao po starinski: časlovac, psaltir i pisanje srbuljsko - po manastirskom metodu. Učio se tu i grčki jezik, kao "trgovački" da bi se ugodilo grčkom vladici. Kad je umro učitelj Nikola, još devet meseci je škola radila, pod pop Arsom iz Velesa. Skopljanci su drugu srpsku školu otvorili 1848. godine u predgrađu Čairu, u kojoj je počeo decu učiti Skopljanac, Đorđe Karga. Njega je nasledio već pominjani pop Arsa iz Velesa. Učenik te škole, Kosta Sidović koji je postao član "medžlisa", kasnije je bio veza sa Beogradom, posredovao je da srpske škole dobijaju udžbenike štampane u Srbiji. Iza pop Arse kao učitelja, radio je kaluđer Pavlentije sa Svete Gore. Dok je kaluđer učio decu, došao je Nikola iz Kožana za grčkog učitelja. Zbog toga se tada odvojila grčka škola od srpsko-slovenske narodne u Skoplju. Skopljanci se reše i pozovu Srbina iz Vojvodine, Partaleja (u stvari Pavla) koji 1850. godine posta srpski učitelj. Izvodio je nastavu u toj školi koja se od tad zove samo "srpska" godinu dana, do 1851. Učila se u toj školi kod Bogorodičine crkve, od tada pored crkvenih knjiga i čista "srpska pismenost", i opšta istorija i kultura. U to vreme 1851-1852. godine otvorili su Skopljaci treću srpsku školu, na desnoj obali Vardara u "Aradži Salamedin mahali". Tu je časove držao neki "raspop" Atanas, kojeg za pola godine zameni Srbin (ime) iz Galičnika. A u školi gde je nastavu držao Partalej, postavili su Anastasa iz Velesa. Po smrti Atanasovoj, stigao je učitelj Trajko iz Štipa.[10] Kada je putopisac jeromonah Gedeon posetio 1851. godine Skoplje, primetio je da su tu ljudi finiji i otvoreniji za evropsku kulturu. U gradu su bile tri pravoslavne crkve, pored nove divno ukrašene "saborne" Bogorodičine, navodi još dve stare - Sv. Spasa i Sv. Dimitrija. Deca se uče u tri srpske škole, pod trojicom učitelja. U jednoj (onoj kod Bogorodičine crkve) uče se zanimljivi predmeti važni za šire obrazovanje, pa se ona može smatrati za "nižu gimnaziju".[11] Bugari su prvu svoju školu otvorili u Skoplju 1863. godine, i to prevarom jer su "glavnu" srpsku školu (radila 1830-1863), pretvorili u "bugarsku". Uradio je to - "pobugario" srpsku školu, neki Stojanče iz Buniševca, bivši učenik skopskog učitelja i svog zaštitnika Anđelka, naslednika 1854. godine čuvenog Jordana Hadži Konstantinovića. Patrijarh srpski Atanasije drugi, živeo u 18. veku (oko 1750), rodom je iz Skoplja.[12] Godine 1857. kupio je knjigu o narodnim pesmama, Jordan Hadži Konstantinović Džinović učitelj i "član Srbskog učenog društva" u Beogradu.[13] Hadži Jordan je bio najugledniji i "prvi" učitelj srpski u Staroj Srbiji, ali koji se zalagao za slogu među tamošnjim porobljenim Slovenima - Srbima i Bugarima. Došao je za učitelja u Skoplje 1852. godine, da zameni privremenog učitelja kaluđera Doroteja, pri "glavnoj" školi kod Bogorodičine crkve. Sa njim je stigao kao pomoćnik i pojac, Ignjatije Tošević iz Bašinog sela. Imao je Jordan veliku biblioteku sa knjigama na raznim jezicima, koju su mu Turci oštetili, dok je bio učitelj u Skoplju do 1854. godine. Drugi boravak Jordanov u Skoplju traje 1856-1858. godine. Bugarski egzarhisti su ga progonili i optuživali kod Turaka. Dopao je i tamnice, a kad se oslobodio išao je u Prilep, pa Kavadarce za učitelja. Zbog Grka - fanariota kojima je smetao jer je tražio slovenska bogosluženja, proterivan je dvaput iz Skoplja a jednom u Velesu, te bio zatvaren i u teškom progonstvu u Maloj Aziji, kada mu je jedan zaptija kamdžijom izbio oko. Treće bavljenje Jordanovo u Skoplju 1869. godine bilo je najkraće, jer su ga ovaj put Bugari ubrzo "najurili". Konstantinović se nije zalagao ni za Bugare ni za Srbe, nego za "Slovenstvo", i mada je jedno vreme popustio, zbog nezainteresovanosti države Srbije, i približio se "Bugarašima", ubrzo je sa njima raščistio definitivno. Video je u njima 1873. godine svog glavnog neprijatelja. Bio je taj odvažni srpski učitelj - mučenik značajan je po svom prosvetiteljskom radu i pisanju. Pisao je udžbenike za srpske škole, koji su tajno štampani "vatoškoj" štampariji ili u Beogradu. Bio je dopisnik srpskih listova i objavio radove u beogradskom "Glasniku srpskog učenog društva". Vredan je i po tome što je ruskom naučniku Giljferdingu bio glavni saradnik, ustupivši mu svoju veliku građu o južno-slovenskim starinama.[14] Godine 1854. Skopljaci su u "Čairsku školu" doveli novog učitelja Mihajla Kovačevića iz Štipa. U trećoj srpskoj školi, ostade samo Srbin N. iz Galičnika, dok učitelja Trajka prevedoše u Čair. Srbina je 1858. godine zamenio učitelj iz Srbije, Stojko Aćimović rodom iz Paloševa. Otišao je Aćimović 1860. godine u druge srpske škole da nastavi prosvetni rad. Decembra 1888. godine Turci su u Skoplju javno spalili 3000 srpskih knjiga, namenjenih školama.[15] U Skoplju je živeo i radio privatnu lekarsku praksu (1894) godine, Srbin lekar Mihailo Šuškalović, koji je završio Medicinski fakultet u Beču. Zabeležene su u Skoplju 1896. godine od srpskih prosvetnih ustanova: dve osnovne škole, muška gimnazija i Viša devojačka škola.[16] Do 1893. godine Turci su tolerisali samo jednu srsku osnovnu školu, a 1897. godine bilo ih je tri, za mušku i žensku decu. Gimnazija je započela rad 1894. godine, to je kao internatski zavod (sa dve iznajmljene kuće za smeštaj đaka) a učila je po planovima sličnim nižim gimnazijama. U njoj je bilo školske 1895/1896. godine u dva razreda 105 učenika. Upravnik škole i nastavnik prvo je bio Ilija Vučetić, pa arhimandrit Ilarion Vesić. Viša ženska škola je takođe internatskog tipa, u kojoj rade tri nastavnice.[17] Srpsko zabavište u Skoplju se pominje 1900. godine. Turski sultan je odlikovao ordenom Medžidije, četvrtog stepena, pridvornog protojereja Simu Protića iz Skoplja, marta 1900. godine.[18] Godine 1907. izgorela je zgrada srpske muške gimnazije i učiteljske škole u Skoplju. Na Sretenje 1909. godine u Skoplju održana je prva skupština Srba u Osmanskom carstvu. Godine 1911. u Skoplju su bile ove srpske obrazovne ustanove: osnovne škole, Muška gimnazija, Učiteljska škola i Domaćičko-radenička škola.[19]

Srbi su tokom Prvog balkanskog rata, 1912. oslobodili Skoplje od turskog ropstva. Grad je postao deo Srbije, koja se utopila u Kraljevinu SHS 1918. godine, a potom u Kraljevinu Jugoslaviju 1929. Između svetskih ratova u gradu je srpska uprava podigla mnogo novih zdanja i aleja i da je grad u središnjem delu dobio „evropske crte“. Ovome je posebno doprineo gradonačelnik Skoplja, arhitekta Josif Mihajlović (1887—1941), koji je bio na mestu gradonačelnika od 1929. do 1936. i od 1939. do smrti 1941. godine.[20]

Skoplje je pod bugarskom okupacijom tokom oba svetska rata, a 1945. je postalo glavni grad Makedonije, republike članice Jugoslovenske federacije.

1963. Skoplje je pogodio snažan zemljotres, u kom su stradali ili bili oštećeni brojni kulturni spomenici.

Za vreme Jugoslavije, Skoplje je brzo raslo i postalo je važno središte tadašnje države.

1991. godine, sa raspadom Jugoslavije, Skoplje je postalo glavni grad nezavisne Republike Makedonije.

Grčka se protivila korišćenju imena Makedonija (vidi:Makedonsko pitanje) od strane novoosnovane države i nametnula je ekonomsku blokadu i zatvorila pristup moru preko solunske luke, koja je žestoko naškodila privredi Skoplja. Blokada je skinuta 1995. nakon dogovora između Grčke i Makedonije. Mnogi Grci i dalje ovu državu nazivaju „Republikom Skoplje“ a njene stanovnike „Skopljancima“ (Skopiani na grčkom).

Stanovništvo[uredi]

Pogled na grad sa planine Vodno

Prema podacima iz 2010. godine grad Skoplje ima oko 515 hiljada stanovnika, dok sa okolinom ima oko 680 hiljada (oko 30% stanovništva Makedonije). Ovo je gotovo 15 puta više nego početkom 20. veka, a broj stanovništva se i dalje povećava zahvaljujući doseljavanju stanovništva iz svih delova države i pozitivnom demografskom rastu.

Etnički sastav:

Skoplje tradicionalno ima veoma šarolik etnički sastav.

Po poslednjem popisu iz 2002. godine većinsko stanovništvo su etnički Makedonci (66,75%), a značajne manjine su Albanci (20,49%), Romi (4,63%), Srbi (2,28%), Turci (1,70%) i Bošnjaci (1,50%).

Dve opštine (Čair i Saraj) imaju albansku većinu, a jedna romsku (Šuto Orizari).

Upravna podela grada[uredi]

Kao i mnogi drugi veliki gradovi i grad Skoplje je podeljen na više opština.

Današnja podela sadrži 10 opština:

Opštine grada Skoplja: 1) Centar, 2) Gazi Baba, 3) Aerodrom, 4) Čair, 5) Kisela Voda, 6) Butel, 7) Šuto Orizari, 8) Karpoš, 9) Đorče Petrov, 10) Saraj
Redni Broj Opština Površina Broj stanovnika
1. Centar 7,52 km2 45.412
2. Gazi Baba 110,86 km2 72.617
3. Aerodrom 21,85 km2 72.009
4. Čair 3,52 km2 64.773
5. Kisela Voda 34,24 km2 57.236
6. Butel 54,79 km2 36.154
7. Šuto Orizari 7,48 km2 22.017
8. Karpoš 35,21 km2 59.666
9. Đorče Petrov 66,93 km2 41.634
10. Saraj 229,06 km2 35.408
Ukupno Grad Skoplje 571,46 km2 515.419

Privreda[uredi]

Panorama Skoplja

U skladu sa veličinom i važnosti za državu, Skoplje je i glavno sedište makedonske industrije (metaloprerađivačka, hemijska, drvna, tekstilna, kožna i štamparska). Industrijski razvoj je praćen intenzivnim razvojem unutrašnje i spoljne trgovine i bankarstva, kao i aktivnosti na poljima kulture i sporta.

Saobraćaj[uredi]

Uloga Skoplja kao glavnog transportnog centra jugoistočne Evrope je porasla od 1990-ih godina.

Grad se nalazi na raskrsnici dve velike evropske saobraćajne koride — Koridor VIII (istok — zapad) i Koridor X (sever — jug). Ovaj značajan položaj grada je poboljšan izgradnjom novih auto-puteva na dve transverzale, nove obilaznice, a u toku je i proširenje i modernizacija aerodroma Aleksandar Veliki.[21]

Jedini međunarodni aerodrom Aleksandar Veliki nalazi se u opštini Petrovec, udaljenoj 22 km istočno od grada. Aerodrom je dat pod koncesiju turske TAV kompanije, sa kojom je ugovoreno da uloži €200  miliona da proširi i renovira obe strane Skoplja i ohridskog aerodroma, kao i za izgradnju novog kargo aerodroma u Štipu. Skoplje je povezano vazdušnom linijom svake godine sa Beogradom, Amsterdamom, Berlinom, Budimpeštom, Bursom, Briselom, Diseldorfom, Hamburgom, Istanbulom, Ljubljanom, Londonom, Podgoricom, Pragom, Rimom, Sofijom, Bečom, Zagrebom i Cirihom.[21]

Znamenitosti grada[uredi]

Skoplje — kolaž znamenitosti
Crkva Sv. Klimenta Ohridskog
  • Dušanov most (na reci Vardar; simbol je grada izgrađen u 15. veku i predstavlja vezu starog i novog dela Skoplja)
  • Tvrđava Kale
  • Stara skopska čaršija (u Čairu)
  • Mustafa-pašina džamija (jedan od najlepših islamskih spomenika u Skoplju izgrađen 1492. godine)
  • Daut-pašin amam (izgrađen 1484. godine)
  • Muzej savremene umetnosti (nalazi se u blizini skopske tvrđave)
  • Muzej makedonske borbe za državnost i samostalnost
  • Arheološki muzej Makedonije
  • Mileniumski krst (nalazi se na vrhu planine Vodno iznad grada; napravljen je od čelika i ima visinu od 67 metara i raspon od 46 metara, a podignut je povodom 2000. godišnjice rođenja hrišćanstva)
  • Feudalna kula (nalazi se u blizini Doma armije)
  • Sama lokacija doma svetski poznate humanitarne radnice — Majka Tereza (u blizini Trga Makedonija)
  • Mustafa-pašina džamija (izgrađena 1492. godine; jedna je od najlepših građevina iz osmanskog perioda u Skoplju)
  • Ristićeva palata
  • Most Oko
  • Most umetnosti
  • Pravoslavna crkva Sv. Spas (nalazi se u starom gradu i izgrađena je u 19. veku; ikonostas ima karakteristične lepe drvoreze, a isklesan je od strane mijačkih rezbara Petra i Marka Filipovskog kao i Makarija Frčkovskog; unutar crkve je grob najvećeg makedonskog revolucionara — Goce Delčeva)
  • Stari rimski akvadukt
  • Kanjon Matka
  • Saborni hram Sv. Kliment Ohridski
  • Gradska crkva Presveta Bogorodica
  • Antičko naselje Tumba Madžari
  • Spomenička obeležja na Trgu Makedonija (Car Samoil, Dimitrija Čupovski, Dimitar Berovski, Solunski atentatori, Justinijan I, Goce Delčev, Dame Gruev)
  • Spomenik i večna vatra palih heroja za Makedoniju
  • Gazi Isa-begova džamija
  • Jahja-pašina džamija
  • Sultan-Muratova camija
  • Markov manastir
  • Manstir Sv. Dimitrija
  • Manastir Sv. Pantelejmon
  • Suli An
  • Bezistan
  • Ratnik na konju (Spomenik Aleksandra Makedonskog)
  • Ratnik (Spomenik Filipa II Makedonskog)
  • Memorijalna kuća Majke Tereze

Znamenite ličnosti[uredi]

Međunarodna saradnja[uredi]

Skoplje je zbratimljen grad sa sledećim gradovima[3]:

Zbirka slika[uredi]

Reference[uredi]

  1. Skopje — Capital of the Republic of Macedonia
  2. Narodna enciklopedija (1925). knjiga 4. stranica 126.
  3. 3,0 3,1 Zbratimljeni gradovi Skoplja
  4. "Delo", Beograd 1914. godine
  5. "Prosvetni glasnik", Beograd 1892. godine
  6. "Nova iskra", Beograd 1900. godine
  7. "Delo", Beograd 1898. godine
  8. "Male novine", Beograd 1903. godine
  9. "Pravda", Beograd 1934. godine
  10. "Bosanska vila", Sarajevo 1905. godine
  11. Gedeon Jurišić: "Dečanski prvenac", Novi Sad 1852. godine
  12. "Glasnik društva srpske slovesnosti", Beograd 1871. godine
  13. Ljudevit Štur: "Knjige o narodnim pesmama i pripovetkama slavenskim", prevod sa slovačkog, Novi Sad 1857. godine
  14. "Sion", Beograd 1874. godine
  15. "Prosvetni glasnik", Beograd 1900. godine
  16. "Školski list", Karlovci 1896. godine
  17. "Delo", Beograd 1897. godine
  18. "Srpski sion", Karlovci 1900. godine
  19. "Prosvetni glasnik", Beograd 1911. godine
  20. Zaboravili na tvorca modernog Skoplja („Večernje novosti“, 9. novembar 2013)
  21. 21,0 21,1 TAV Macedonia. „Destinacije”. Skoplje, Aerodrom Makedonija. 
  22. „Archaeological site Tauresium” (na jeziku: makedonskom and English). Pristupljeno 26. 1. 2011.  Nepoznati parametar |[publisher= ignorisan (pomoć)
  23. Zbratimljeni gradovi sa Instanbulom
  24. Erdem, Selim Efe (3. 11. 2003). „İstanbul'a 49 kardeş” (na jeziku: turskom). Radikal. »49 zbratimeni grada vo 2003« 

Literatura[uredi]

Spoljašnje veze[uredi]