Vojna krajina

Vojna krajina
1533.—1881. (348 god.)
Militargrenze, Wojwodowena und Banat.jpg
Mapa Vojne krajine (označena crvenim obrubom), oko 1800. godine
Zemlja Habzburška monarhija
Statusbivša pokrajina
Vladavina
 • Oblikvojna pokrajina
Istorija 
• Uspostavljeno
1533.
• Ukinuto
1881. (348 god.)
Prethodnik
Sledbenik
Ugarska
Osmansko carstvo
Kraljevina Hrvatska i Slavonija (Austrougarska)
Kraljevina Ugarska (Austrougarska)

Vojna krajina ili Vojna granica (njem. Militärgrenze, mađ. Katonai határőrvidék, rum. Graniţă militară), bila je pokrajina koja je obuhvatala južnu pograničnu oblast Habzburške monarhije, a kasnije Austrijskog carstva i Austrougarske monarhije. Djelovala je kao cordon sanitaire protiv upada iz Osmanskog carstva.

Kada je car Ferdinand I u 16. vijeku osnovao Krajinu, oblast je podijeljena na dva okruga pod posebnom vojnom upravom: Hrvatska vojna krajina i Slavonska vojna krajina. Na početku, Vojna krajina se nalazila pod jurisdikcijom Hrvatskog sabora i bana, ali, 1627. godine, postavljena je pod neposrednu kontrolu habzburške vojske. Za više od dva vijeka, Krajina je zadržala potpunu civilnu i vojnu vlast na tom području, sve do njenog ukidanja 1881. godine.

Tokom 17. vijeka, teritorija je proširena na istok i osnovane su nove oblasti. Od tada se protezala od središnje Hrvatske na zapadu do Transilvanije na istoku, zahvatajući teritorije današnje Hrvatske, Srbije, Rumunije i Mađarske. Tokom, ovog perioda, sistem odbrane je takođe promijenjen, od modela konvencionalnog garnizona do „vojničko-naseljeničke” zajednice.

Stanovnici ove oblasti su bili poznati kao graničari (njem. Grenzer) ili krajišnici. Bili su kolonisti većinom Srbi, Hrvati i Nijemci, koji su se obavezali da brane monarhiju u zamjenu za zemljišne posjede. Nijemci koje je Ugarska regrutovala krajem 18. vijeka radi naseljavanja i razvoja doline rijeke Dunav, postali su poznati kao Dunavske Švabe (njem. Donauschwaben). Vojni pukovi koje su formirali doseljenici imali su ličan razlog da ostanu i da se bore, a bili su upoznati sa mesnim terenom i uslovima. Ubrzo su stekli zavidnu vojnu reputaciju.

Bivši direktor gimnazije u Vinkovcima Franc Vaniček je prvi napisao istoriju Vojne krajine u 4 sveske. Prva sveska (možda i ostale) je prevedena na srpski jezik.[1]

Pozadina[uredi | uredi izvor]

Osmanski ratovi u Evropi na granici sa Kraljevinom Ugarskom — i naknadno Habzburškom monarhijom — prijetili su da krenu u pravcu sjeverozapad. Veliki dio dotadašnje teritorije Hrvatske postao je dio Osmanskog carstva ili se graničio sa novim osmanskim teritorijama.

U pokušaju da ojača odbranu protiv Osmanlija i Mletaka, ugarski kralj Sigimund je 1435. godine osnovao tzv. tabor, vojni logor, u Hrvatskoj, Slavoniji i Usori. Kralj Matija je 1463. osnovao banovine Jajce i Srebrenik, a 1469. vojnu kapetaniju Senj, po uzoru na osmanske kapetanije u Bosanskom sandžaku. Sve ove akcije sa ciljem poboljšanja bezbjednosti su se na kraju pokazale neuspješnim. One su dovele do razvoja hrvatske pandurske pješadije i srpske husarske konjice.

Istorija[uredi | uredi izvor]

16. vijek[uredi | uredi izvor]

Nakon što su 1526. godine austrijski Habzburzi postali kraljevi Ugarske i ugarske provincije Hrvatske,[2] car Ferdinand I otpočeo je sa stvaranjem odbrambene linije ka Osmanlijskom carstvu .U kratkom roku, sve ovo se pokazalo neefikasnim, jer su Osmanlije prolazeći 1529. kroz to područje, zauzeli Budim i držali pod opsadom Beč, pustošeći tom prilikom pogranična područja.

Novi vojni uzmaci su postali ozbiljan problem i Kongres unutrašnjih austrijski zemalja je u Bruku na Muri 1578. definisao obaveze svake zemlje u pokrivanju vojnih troškova i definisao prioritete u poboljšanju odbrambene strategije. Štajersko plemstvo finansiralo je Gornjoslavonsku vojnu krajinu, dok su ostali (Donja Austrija, Gornja Austrija, Kranjska, Koruška i Salcburg) finansirali Hrvatsku vojnu krajinu.

Na kraju 16. veka, zapadni deo Vojne Krajine postao je poznata kao Karlovački generalat, a od tridesetih godina 17. veka Gornjoslavonska vojna krajina je postala poznata kao Varaždinski generalat. Vojna krajina bila je pod direktnom vlašću bečkog tj.carskog dvora i Vojnog savjeta u Gracu.[traži se izvor]

17. vijek[uredi | uredi izvor]

Uprkos finansijsko podršci unutrašnjeg austrijskog plemstva, finansiranje Krajine nije bilo dovoljno efikasno. Vojno rukovodstvo u Gracu odlučilo je da proba drugu mogućnost pored plaćanja jedinica. Tridesetih godina 15. vijeka Carski sud je odlučio da dodjeli zemljište i određene povlastice za doseljenike u Krajinu (uskoci kao i izbjeglice iz Osmanskog carstva) u blizini Žumberka, koji bi zauzvrat služili u carskoj vojsci. Preostalo mesno stanovništvo je takođe podsticano da dobije status slobodnih seljaka (a ne kmetova) i ostale privilegije. Nove jedinice su organizovane u deset ili više vojvodstava u svakoj kapetaniji.

Vojna krajina je 1627. godine uklonjena iz nadležnosti Hrvatskoj sabora i stavljena pod neposrednu kontrolu habzburške vojske. Na taj način je imala potpunu kontrolu nad civilnim i vojnim vlastima sve do ukidanja Krajine.[3]

Car Ferdinand II je u novembru 1630. godine proglasio Vlaški statut (lat. Statuta Valachorum), dekret kojim su definisana prava „Vlaha” (termin je korišten za zajednice pravoslavnih izbjeglica, prvenstveno Srbe[a]) vezana za vojnu komandu, obaveze i unutrašnju samoupravu. Vojna krajina izuzima definitivno iz banske uprave i podvodi pod austrijsku.

Tokom 17. vijeka teritorija Vojne krajine se širila prema istoku i formirane su nove organizacione jedinice. Do tada se ona prostirala od uže Hrvatske na zapadu do istočne Transilvanije, uključujući dijelove današnje Hrvatske, Srbije, Rumunije i Mađarske.[9] Oblast su naseljavali uglavnom hrvatski, srpski i nemački kolonisti (nazivani graničari), koji su u zamenu za zemlju služili u vojnim jedinicama braneći carstvo od Osmanlija. Većina doseljenika su bili Srbi, dok su neki bili Hrvati, uglavnom iz Bosne.[10] Velika seoba Srba u habzburške zemlje je bila izvedena za vrijeme patrijarha Arsenija III Crnojevića.[10] Veliku zajednici Srba skoncentrisanih u Banatu, južnoj Ugarskoj i Vojnoj krajini, činili su trgovci i zanatlije iz gradova, ali su izbeglice uglavnom bili seljaci.[10]

Seoba Srba, slika Paje Jovanovića

18. vijek[uredi | uredi izvor]

Nizom dekreta i zakona, od kojih su najznačajniji „Vojno-graničarska prava” (1754) i „Krajiški temeljni zakon” (1807), regulisana su prava, obaveze i posjedi Krajišnika, koja su uvijek bila daleko veća od prava hrvatskih seljaka, kmetova i purgera.

Ugarski sabor je tražio poštovanje njegovih prava i jedinstvo ugarske teritorije i integrisanje Vojne krajine u okolne komitate, obrazlažući to time da finansijski teret održavanja Vojne krajine spada na njih.[11] Srbi su smatrali da su kao ratnici slobodni na teritoriji Vojne krajine, koja je bila izuzeta od mesnih vlasti i podređena njihovim zapovednicima i time direktno austrijskom caru.[12]

Srpski frajkori su osnovani u Banatu od izbjeglica koji su pobjegli za vrijeme ranijih ratova protiv Osmanskog carstva i brojali su oko 5.000 pripadnika. Frajkori će se boriti za oslobođenje Srbije i ujedinjenje pod habzburškom vlašću. Austrijanci su koristili frajkore u dva neuspješna pokušaja zauzimanja Beograda, krajem 1787. i početkom 1788. Ernst Gideon fon Laudon je zauzeo Beograd 1789. Austrijska vojska je okupirala Srbiju, a mnogi Srbi su se borili u habzburškim frajkorima, stičući vojno i organizaciono iskustvo. Međutim, do 1791. Austrijanci su prinuđeni na povlačenje preko Dunava i Save, a njih su pratili hiljade srpskih porodica koji su se plašili osmanskih progona. Rat je okončan Svištovskim mirom.

Civilna uprava Vojne granice je 1787. razdvojena od vojne, ali je to poništeno 1800.

19. vijek[uredi | uredi izvor]

Ban Hrvatske Josip Jelačić je postao komandant Vojne krajine. On se borio za ujedinjenje Hrvatske, Slavonije, Dalmacije i Hrvatsko-slavonske vojne krajine. Iako on nije imao ovlašćenje da je ukine, on je osigurao odobrenje reformi i Vojna krajina je poslala delegate u Hrvatski sabor.[13]. Međutim, ovo pravo je oduzeto tokom 1850-ih,[14] i uprkos carevog obećanja iz 1850. da će Vojna granica, Hrvatska i Slavonija činiti jednu jedinicu sa zasebnom upravom, nije se desilo administrativno ujedinjenje Hrvatsko-slavonske granice sa Hrvatskom, već je došlo do daljeg razdvajanja.[14] Prema Osnovnom graničnom zakonu iz 1850. uprava Vojne krajine je ukinuta. Glavna komanda je imala svoje sedište u Zagrebu, ali je ostalo direktno potčinjeno ministarstvu rata u Beču.

Hrvatski sabor je više puta tražio demilitarizaciju Vojne krajine nakon što je opasnost od ratova sa Osmanskim carstvom prošla. Demilitarizacija je započela 1869, a 8. avgusta 1873. Banatska vojna krajina je ukinuta i integrisana u Ugarsku, dok je deo Hrvatske vojne krajine (Križevačka i Đurđevačka regimenta) integrisan u Hrvatsku-Slavoniju. Dekret kojim je ostatak Hrvatske i Slavonske vojne krajine integrisan u Hrvatsku-Slavoniju je objavljen 15. jula 1881, dok je integrisanje počelo 1. avgusta 1881. kada ja ban Hrvatske Ladislav Pejačević preuzeo upravu od zagrebačke komande, čime je Vojna krajina prestala da postoji kao zasebna cjelina.

Administracija[uredi | uredi izvor]

Podjela[uredi | uredi izvor]

Tokom 18. i 19. vijeka, Krajina je bila podijeljena na nekoliko okruga:

Okrug Period Napomene
Dunavska vojna krajina 1702—1751. Činili su je dijelovi južne Bačke (uključujući Palanku, Petrovac, Petrovaradinski Šanac, Titel itd) i sjevernoj Srema (uključujući Petrovaradin, Šid itd). Nakon ukidanja ovih dijela Krajine, jedan dio ove teritorije je postavljen pod civilnu upravu, dok je drugi pridružen drugom dijelu Krajine.
Potiska vojna krajina 1702—1751. Činili su je dijelovi sjeveroistočne Bačke (uključujući Sombor, Suboticu, Kanjižu, Sentu, Bečej itd). Nakon ukidanja ovog dijela Krajine, većina teritorije je postavljena pod civilnu upravu, dok je manja oblast na jugu ostala pod vojnom upravom Šajkaškog bataljona.
Pomoriška vojna krajina 1702—1751. Ovaj dio Krajine je činila oblast Pomorišje, oblast u donjem toku rijeke Moriš. Nakon ukidanja ovog dijela, cijela teritorija je postavljena pod civilnu upravu.
Posavska vojna krajina 1702—1751. Zauzimala je prostor duž toka rijeke Save.
Banatska vojna krajina 1751—1873. Nalazila se na prostoru današnje granice Srbije i Rumunije. Bila je podijeljena na srpski (ilirski), njemački i rumunska (vlaški) dio.
Slavonska vojna krajina 1745—1881. Nalazila se duž Posavine, od istočne uže Hrvatske, prateći rijeku Savu, duž granice sa Bosnom i Srbijom, protežući se u Srem, do ušća sa Dunavom blizu Zemuna. Sjeveroistočna granica je pratila Dunav do Petrovaradina.
Hrvatska vojna krajina 1553—1881. Nalazila se na granici uže Hrvatske i Bosne. Ovaj dio Krajine je uključivao oblasti Liku, Kordun i Baniju, graničeći se sa Jadranskim morem na zapadu, Mletačkom republikom na jugu, Kraljevinom Hrvatskom na zapadu i Osmanskim carstvom na istoku. Prostirala se do Slavonske krajine u blizini ušća rijeka Save i Une.
Šajkaški bataljon 1763—1873. Ovaj mali dio Krajine je osnovan 1763. godine od dijela ukinute Dunavske i Potiske vojne krajine. Bataljon je 1852. transformisan u Titelski pješadijski bataljon. Ukinut je 1873, kada je teritorija priključena Bačko-Bodroškoj županiji.
Transilvanijska vojna krajina 1762—1851. Smještena je u istočnom i južnom dijelu Translivanije. Sastojala se od sekeljskog i rumunskog regimenta. Uspostavljanje ovog dijela Krajine pratio je masakr u Madefalvu ili Sikulicidijum.

Mape[uredi | uredi izvor]

Demografija[uredi | uredi izvor]

1828.[uredi | uredi izvor]

Stanovništvo 1828. godine su činili:[15]

1846.[uredi | uredi izvor]

Prema Austrijskom statističkom godišnjaku iz 1846. godine u Vojnoj krajini je živjelo 1.226.408 stanovnika:[16]

1857.[uredi | uredi izvor]

Prvi savremeni popis stanovništva u Austrijskom carstvu je sproveden 1857. godine i bilježio je vjersku pripadnost. Vojna krajina je imala 1.062.072 stanovnika,[17] dok je vjerska struktura bila sljedeća:

Umjetnički prikaz[uredi | uredi izvor]

Srbe u Vojnoj Krajini i njihov život su kroz umjetničku formu bakroreza predstavili vodeći umjetnici ove forme za vrijeme vladavine Marije Terezije: Đenare Bazile, Gustav Adolf Miler, Toma Mesmer, Jakob Šmucer i Johan Ernst Mansfeld.[18]

Najbolje bakroreze sa predstavama Srba uradio je Đenare Bazile. Na njegovim radovima srpski vojnici su predstavljeni sa prodornim crtama lica i prodornim pogledima, ratoborno, spartanski. Idealizovan umetnički prikaz Srba služio je da pokaže da Habzburška monarhija ima ozbiljnu vojsku i da je njeni protivnici ne bi trebali potcjenjivati.[18]

Vidi još[uredi | uredi izvor]

Napomene[uredi | uredi izvor]

  1. ^ Termin „Vlasi” je korišten za Slovene koji su dijelili način života (kao stočari) sa romanskim narodima (Vlasi); korišten je za Srbe koji su se naselili u Vojnoj krajini.[4][5][6][7] Hrvatska nacionalistička istoriografija (uključujući ustašku propagandu[8]) tvrdi da doseljenici nisu bili Srbi nego Vlasi; da Srbi iz Hrvatske nisu Srbi.[7] Sve južnoslovenske etničke grupe imaju romansku komponentu, iako nema dokaza da su svi ili većina Srba u Hrvatskoj bili vlaškog porijekla.[8]Raci” je bio još jedan termin koji se koristio za Srbe.

Reference[uredi | uredi izvor]

  1. ^ Vaniček 1881, str. 1.
  2. ^ Fine 1994, str. 595.
  3. ^ Djilas 1991, str. 11.
  4. ^ Fowkes 2002, str. 12.
  5. ^ Lampe & Jackson 1982, str. 62.
  6. ^ Király & Rothenberg 1979, str. 301.
  7. ^ a b Trbovich 2008, str. 190.
  8. ^ a b Djilas 1991, str. 210.
  9. ^ Historical Atlas of Central Europe, Paul Robert Magocsi. p. 34
  10. ^ a b v Jelavich 1983, str. 145.
  11. ^ Ćirković 2004, str. 159.
  12. ^ Ćirković 2004, str. 161.
  13. ^ Tanner 2001, str. 86-87.
  14. ^ a b Tanner 2001, str. 104.
  15. ^ Versuch einer Darstellung der oesterreichischen Monarchie in statistischen Tafeln (na jeziku: nemački). 1828. str. 7. 
  16. ^ Uebersichts-Tafeln zur Statistik der österreichischen Monarchie: besonderer Abdruck des X. und XI. Heftes der "Statistischen Mittheilungen". 1850 (na jeziku: nemački). 1850. str. 2. 
  17. ^ Bundesministerium für Inneres 1859, str. 179.
  18. ^ a b Vlahovic, Ognjen. „Slika svakodnevnice srpskih graničara”. 

Literatura[uredi | uredi izvor]

Spoljašnje veze[uredi | uredi izvor]