Manastir Ljubostinja

S Vikipedije, slobodne enciklopedije
Za drugu upotrebu, pogledajte stranicu Ljubostinja (višeznačna odrednica).
Manastir Ljubostinja
Manastir Ljubostinja, oktobar 2021.jpeg
Opšte informacije
MestoPrnjavor (Trstenik)
OpštinaTrstenik
Država Srbija
Vrsta spomenikamanastir
Vreme nastanka1388
Tip kulturnog dobraSpomenik kulture od izuzetnog značaja
VlasnikRepublika Srbija
Nadležna ustanova za zaštituZavod za zaštitu spomenika kulture

Manastir Ljubostinja se nalazi na 4 kilometra severno od Trstenika, u ataru sela Prnjavor. Pripada kruševačkoj eparhiji Srpske pravoslavne crkve. Izgrađen je krajem 14. veka, u stilu Moravske škole. Zadužbina je kneginje Milice, koja je u Ljubostinji i sahranjena. Pored nje, manastir još čuva i mošti srpske srednjovekovne književnice, monahinje Jefimije.

Kao spomenik kulture od izuzetnog značaja, Ljubostinja od 1979. uživa najviši stepen državne zaštite. Igumanija manastira je od 1995. godine mati Hristina (Obradović), a paroh otac Danijel (Stefanović).

Istorija manastira[uredi | uredi izvor]

Vladavina kneginje Milice[uredi | uredi izvor]

Po predanju, kneginja Milica je Ljubostinju izgradila u dolini malog planinskog brzaka (Ljubostinjska reka), na mestu gde su se knez Lazar i ona prvi put sreli.[1] Legenda kaže da se njihov susret desio na Stevanjdan, u jednoj kapeli koja se nalazila na mestu današnjeg manastira. Iznad Ljubostinje, na Grabovačkom brdu, nalazila se mala crkva koju je sagradio Miličin otac — vojvoda Vratko Nemanjić, u narodu poznatiji kao Jug Bogdan. Radovi na temeljima počeli su 1388, a prvobitni ikonostas završen je između 1402. i 1405. godine. Nakon fatalnih bitki na Marici (1371) i Kosovu (1389), kneginjina zamisao bila je da to zdanje primi udovice iz srpskih plemićkih porodica.[2] Prva među njima bila je Jelena Mrnjavčević, udovica Uglješe Mrnjavčevića, koja se posle Maričke bitke i smrti supruga zamonašila i uzela ime Jefimija. Dve vlastelinke, Milica i monahinja Jefimija, nastavile su i ojačale svoje prijateljstvo kasnije, u zajedničkim monaškim danima, kada je upravo u Ljubostinji Jefimija pozlaćenim nitima izvezla Pohvalu knezu Lazaru, jedno od najznačajnijih dela srpske srednjovekovne književnosti.[1]

Freska kneginje Milice iz Ljubostinje (15. vek).

U periodu od Kosovskog boja 1389. pa do ustoličenja njenog sina, despota Stefana Lazarevića, na srpskom prestolu 1393. godine, kneginja Milica vladala je Srbijom kao regent. Manastir Ljubostinja, u kome je provodila većinu svog vremena, bio je suštinski stecište preostale vlasti i diplomatije u Srbiji, pa je njegova istorija usko vezana za poslednje godine Miličinog života. Letopisi beleže da je vladarka obilazila i nadgledala radove neimara i slikara freski. Manastir je posvetila Uspenju presvete Bogorodice i u njemu otvorila prepisivačku školu.[2] Stefanovim dolaskom na vlast, kneginja Milica se zamonašila, uzela ime Evgenija, i u potpunosti se povukla u Ljubostinju. Tim činom njeni ugled i moć ne opadaju, već naprotiv — postaju sve veći, budući da je Milica, iako u manastiru, ipak preuzela na sebe deo srpskih diplomatskih odnosa.[1][3] Godine 1398. zajedno sa Jefimijom odlazi u posetu svom zetu, sultanu Bajazitu I, odakle se vraća sa moštima Svete Petke, koje je uspela da izmoli od njega.[2] Potkraj života kneginja uzima zavet Velike shime, i dobija novo monaško ime — Evgenija−Efrosinija. Kneginja Milica je još za života prozvana Carica Milica, te je svedočila sopstvenom kultu koji je narod vremenom izgradio.

Kada je Jefimija umrla (prva polovina 1405. godine), kneginja Milica joj je u Ljubostinji ustupila svoje grobno ktitorsko mesto, na desnoj strani u priprati. Milica je umrla kasnije, 11. novembra iste godine, pa je sahranjena u grobu sa leve strane. Njihove mošti se i danas čuvaju u manastiru.

Kočina buna i pljačka riznice[uredi | uredi izvor]

Služba u Ljubostinji neprekidno je vršena od osnivanja pa sve do Seobe Srba (1690), o čemu svedoče zapisi iz 1643. i 1673. godine. Krajem 17. veka manastir je opusteo, ali je već početkom 18. iznova oživeo.[2] Godine 1732. pominje se ljubostinjska bogoslovsko—monaška škola pod upravom izvesnog duhovnika Arsenija.

Manastir je odigrao veliku ulogu za vreme Austrijsko-turskog rata i Kočine bune (17881791), kada su ljubostinjski monasi pomagali Austrijancima protiv Turaka.[2] Upravo odavde je srpski narod pozvan na ustanak. Prema nekim izvorima, Koča Anđelković se posle propasti bune sakrio u Ljubostinji.[4] Turci su iz osvete zapalili manastir. Tada je većina originalnih fresaka uništena. Takođe, kada je manastir spaljen otkrivena je tajna riznica koja je bila sakrivena u manastirskom zidu iza ikone, u kojoj je kneginja Milica čuvala svoje blago. Među opljačkanim dragocenostima bila je 400 godina sakrivena i kruna kneza Lazara.[2] Turci su je iz Ljubostinje odneli u Istanbul, gde se i danas nalazi.

Vreme blagostanja[uredi | uredi izvor]

U vreme kneza Miloša u manastirskoj porti izgrađen je još jedan konak. Neosporno je bilo veliko bogatstvo poseda. Sredinom 18. veka, u dva navrata — 1848. i 1851. godine hram je rekonstruisan. Popravljen je gornji deo crkve, a naročito lažne kupole iznad priprate.[2]

Krovni deo hrama, obnovljen sredinom 18. veka.

Godine 1870. manastir je pripadao Jagodinskom okrugu, Levačkom srezu i Beogradskoj eparhiji. U to vreme u njemu su obitavala četiri kaluđera, a manastirska slava je bila Velika GospojinaUspenje presvete Bogorodice, kome je i hram bio posvećen.[5] U jednom trenutku slava postaje Preobraženje Gospodnje, kada oko crkve počinje da se organizuje narodni sabor. Godine 1895. manastirski posed je iznosio 1078 hektara zemlje, od kojih je 990 hektara bilo pod šumom. Pored oranice i livade bila su tu tri vinograda i sedam voćnjaka. Čist manastirski kapital je prelazio 18.000 dinara, a celokupna vrednost nepokretnih dobara Ljubostinje procenjena je na 42.000 dinara.[6]

Početkom 20. veka dogodio se incident, koji je još više doprineo značaju manastira. Naime, želeći da se kruniše krunom cara Lazara, kralj Petar I Karađorđević otvorio je Miličin sarkofag 1903. godine, ne verujući da su Turci zaista ukrali krunu posle Kočine bune. Osim što se uverio da kruna nije u kovčegu, kralj Petar je neočekivano zatekao netruležno Miličino telo.[7] Crkva je taj trenutak iskoristila da kanonizuje kneginju. Praznik Prepodobna Evgenija slavi se od tada 1. avgusta.

Stradanje monahinja[uredi | uredi izvor]

Iguman manastira Ljubostinje bio je između dva rata u 20. veku, jeromonah Sevastijan Perić, rodom Banaćanin.[8] Bio je polaznik Monaške škole u manastiru Hopovo 1897. godine. Proveo je Prvi svetski rat u ropstvu. On je ujedno bio i poslednji iguman manastira. Posle njega, 1939. godine upravu manastirom preuzela je mati Sara (Đuketić),[9] jer je uredbom Srpske pravoslavne crkve iz 1937. godine Ljubostinja postala ženski manastir.[10]

Sara postaje igumanija Ljubostinje u teška vremena Drugog svetskog rata. Vrata manastira bila su otvorena za sve, budući da monahinje ni na koji način nisu birale stranu u ratu. Zbog toga su bile izložene zlostavljanju i od strane četnika i od partizana i od Nemaca. Godine 1942. Gordićevi četnici su zaklali tri ljubostinjske monahinje, pa se potom prerušili u partizane i pobegli.[11] Takozvane ljubostinjske mučenice sahranjene su u porti manastira. Mati Sara uspela je uz pomoć sestara da pobegne u Beograd, međutim nikada se nije vratila u Ljubostinju. Na njeno mesto 1943. dolazi njena sapatnica iz ratnih dana, mati Varvara (Milenović), najpre kao nastojateljica, a zatim i kao igumanija — od 1949. godine, i ostaje igumanija Ljubostinje sve do svoje smrti 1995. Tokom više od pola veka starešinstva, mati Varvara, tada najpoznatija monahinja u zemlji,[9] uspela je da u svakom pogledu obnovi manastir. Poznata kao dobar organizator i kao neko ko insistira na disciplini, osnovala je u manastiru ćilimarske i pletarske radionice, i čak obezbedila izvoz proizvoda u inostranstvo. Nadasve je težila da tu napravi najveći centar ženskog monaštva u Jugoslaviji, okupivši u Ljubostinji preko 50 sestara.[12]

Crkva manastira Ljubostinje 2021. godine (istočna strana).

Tokom prvih godina svog staranja o Ljubostinji, mati Varvara je uživala veliku podršku i naklonost vladike Nikolaja Velimirovića koji je u Ljubostinji proveo dve godine (1941—1943) u kućnom zatočeništvu. Mati Varvari ostavio je u amanet beležnicu u vidu duhovnog priručnika, sa savetima za sestrinstvo.[9] Tu je napisao i neka od svojih najvećih dela, između ostalih i pesmu Zidanje Ljubostinje.

Godine 1995. rukovodstvo preuzima mati Hristina (Obradović).[13] Paroh manastira je danas otac Danijel (Stefanović).

Arhitektura i živopis[uredi | uredi izvor]

Glavni izvršitelj radova na crkvi bio je Rade Neimar, koji je svoje ime uklesao na pragu vrata koja vode iz priprate u naos. Radu je zidanje Ljubostinje donelo veliku slavu, te je njegovo ime opevano čak i u epskim pesmama.[14] To je ujedno i jedan od retkih trenutaka gde se pouzdano zna ime protomajstora neke srpske svetinje. Posebno je zanimljiva skrivnica — prostorija koju je nekada zaklanjala velika ikona, a koju je Neimar izgradio po želji kneginje, i u kojoj je ona kasnije čuvala svoje blago.

Kamena ornamentika na zidovima hrama spada u najveća dostignuća Moravske škole.

Manastirska crkva je trikonhalne (trolisne) osnove razvijenog tipa, sa pravougaonom pripratom i kupolom koju drže četiri stupca.[2] Zidana je pritesanim kamenom, dok su fasade premalterisane i islikane tako da imitiraju zidanje kamenom i opekom. Gradnja u Moravskom stilu obogatila je manastirski hram kamenskom ornamentikom, i to krinovima u donjoj, a rozetama u gornjoj zoni. Završeci prozora sa dva otvora (bifore) ocrtani su šiljatim lucima po uzoru na venecijansku gotiku i islamsku arhitekturu.[2] Isklesanim krinovima (ljiljanima) pokriven je ktitorski sarkofag, u kome je ipak bila sahranjena Jefimija, a ne kneginja Milica. Prema rečima protojereja Danijela, ljubostinjskog paroha, simbolika krina koji od gotičke pa do barokne umetnosti označava blagu vest, nagoveštaj sreće, pa i čednost (arhangel Gavrilo ga daje Bogorodici i govori joj da će roditi Isusa Hrista), ovde dobija lokalnije i intimnije značenje, usko vezano sa kultom postradalog kneza Lazara, i stihovima iz njegovog Akatista i Pohvale knezu Lazaru, u kome se naziva krinom miomirisnim i krinom koji je iz trnja izrastao i sija svima.[15] Ljubostinjski krin simbol je vaskrsenja, carstva nebeskog i večnog života. Francuski vizantolog Gabrijel Mije rekao je za ljubostinjski hram da je njime moravska škola dovedena do savršenstva.[2]

Na prozorima hrama vide se venecijanski i islamski uticaji.

Originalni živopis urađen je neposredno pred Kosovski boj i od njega su sačuvani samo fragmenti. Već 1403. kneginja Milica poziva Makarija Zografa da ponovo oslika crkvu.[2] Jeromonah Makarije potpisao se na luku iznad vrata koja vode iz priprate u naos. U priprati se nalaze portret kneza Lazara i ktitorski portret kneginje Milice, kao i njihovih sinova Vuka i Stefana. Od slikarskih dela sačuvana su još i Arhangel Gavrilo, Sveti Teodor Studit, Isceljenje raslabljenog od odra, Isus Hristos i Samarjanka, Sveti Juda, Sveti Teodosije, Sveti Jefrem Sirin, Arhangel Mihailo, Sveti Sava Jerusalimski, Sveti Simeon i Sveti Sava.[2] Ova dela preživela su spaljivanje hrama posle Kočine bune. Tek sto godina kasnije, u periodu od 1866. do 1870. godine, urađen je novi ikonostas. Danas od izuzetne vrednosti, ovo umetničko delo oslikao je akademski slikar Nikola Marković iz Beograda, sin Milije Markovića, i učenik Steve Todorovića.[16]

Jefimijini dani[uredi | uredi izvor]

Od 1971. godine u Trsteniku i u porti manastira Ljubostinje održava se manifestacija Jefimijini dani, koja traje tri dana i posvećena je srpskom pesništvu, i to prvenstveno ženskom peru.[17] Na prvoj manifesticaji, koja je trajala od 19. do 22. juna 1971. godine u manastirskoj porti stihove su kazivale tri najveće jugoslovenske pesnikinje — Desanka Maksimović, Mira Alečković i Vesna Parun. Naredne godine je naziv proslave promenjen u Dani pesnikinja i vezilja, a 1973. je iz političkih razloga manifestacija ukinuta.[18] Obnovljena je 1991. godine, zadržavši kao idejnu osovinu stvaralaštvo žena — slikarsko, veziljsko, pesničko i drugo. U okviru festivala održava se i posebno muzičko—poetsko veče, Jefimiji i čast, kada po pravilu neka velika srpska glumica recituje Pohvalu knezu Lazaru. Takođe u okviru manifestacije dodeljuje se i nagrada Jefimijin vez — za najbolje pesničko dostignuće.[19]

Još jedna nagrada u vezi je sa Ljubostinjom, iako se ne dodeljuje tu. U pitanju je Ljubostinjska rozeta, koja je zapravo najviše priznanje grada Trstenika.[20]

Galerija[uredi | uredi izvor]

Vidi još[uredi | uredi izvor]

Reference[uredi | uredi izvor]

  1. ^ a b v „Manastir Ljubostinja”. Srpska televizija. Pristupljeno 12. 10. 2021. 
  2. ^ a b v g d đ e ž z i j k „Ljubostinja”. Zadužbine Nemanjića. Pristupljeno 11. 10. 2021. 
  3. ^ Kneginja Milica - monahinja Evgenija i njeno doba. Trstenik. 2014. str. 11. ISBN 978-86-918433-0-4. 
  4. ^ „Manastir Ljubostinja”. Južna Srbija. Pristupljeno 12. 10. 2021. 
  5. ^ "Geografijsko-statistični rečnik Kneževine Srbije", Beograd 1870. godine
  6. ^ "Delo", Beograd 1895. godine
  7. ^ „Istorija pisana Miličinim stopama”. Mom Secret. Pristupljeno 12. 10. 2021. 
  8. ^ "Vreme", Beograd 1930. godine
  9. ^ a b v „Manastir Nikolje”. Manastir Lepavina. Pristupljeno 12. 10. 2021. 
  10. ^ "Vreme", 12. maj 1937
  11. ^ „Žitija jovanjskih sestara”. Manastir Lepavina. Pristupljeno 12. 10. 2021. 
  12. ^ Manastiri u Srbiji/Manastir Ljubostinja
  13. ^ Gordana Jovanov: "O Samošu", samostalno izdanje, Samoš 2000. godine
  14. ^ Vukčević, Jelena (2017). Tragom Jefimije. Narodni univerzitet. ISBN 978-86-918433-4-2. 
  15. ^ „Akatist knezu Lazaru”. Svetosavlje. Pristupljeno 12. 10. 2021. 
  16. ^ "Glasnik muzeja Banata", Pančevo 13/14, 2009. godine
  17. ^ „Otvoreni Jefimijini dani”. Tanjug. Pristupljeno 12. 10. 2021. 
  18. ^ „Jefimijini dani”. Serbia Travel. Pristupljeno 12. 10. 2021. 
  19. ^ „Jefimijin vez u Ljubostinji”. RTS. Pristupljeno 12. 10. 2021. 
  20. ^ „Ambasadoru Devenportu Ljubostinjska rozeta”. Blic. Pristupljeno 12. 10. 2021. 

Spoljašnje veze[uredi | uredi izvor]