Zrenjanin

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na: navigaciju, pretragu
Zrenjanin
Liberty square, Zrenjanin.jpg
Trg slobode sa gradskom kućom i rimokatoličkom katedralom
Grb Zrenjanina Zastava Zrenjanina
Osnovni podaci
Država  Srbija
Autonomna pokrajina  Vojvodina
Okrug Srednjobanatski okrug
Stara imena Bečkerek, Veliki Bečkerek, Petrovgrad
Stanovništvo
Stanovništvo Pad 76.511
Aglomeracija 132.051
Gustina stanovništva 418 st./km2
Geografske karakteristike
Koordinate 45°22′40″ SGŠ; 20°23′10″ IGD / 45.377778° SGŠ; 20.386111° IGD / 45.377778; 20.386111Koordinate: 45°22′40″ SGŠ; 20°23′10″ IGD / 45.377778° SGŠ; 20.386111° IGD / 45.377778; 20.386111
Vremenska zona UTC+1 (CET), leti UTC+2 (CEST)
Površina 190,9 km2
Zrenjanin na mapi Srbije
Zrenjanin
Zrenjanin
Ostali podaci
Gradonačelnik Čedomir Janjić (SNS)
Poštanski kod 23000
Registarska oznaka ZR
Veb-sajt www.zrenjanin.org.rs

Zrenjanin je grad u Srbiji, sedište Srednjobanatskog okruga.

Zrenjanin je najveći grad u srpskom delu Banata, i treći po veličini u Vojvodini posle Novog Sada i Subotice. Prema popisu iz 2011. godine bilo je 76.511 stanovnika (prema popisu iz 2002. bilo je 79.773 stanovnika).

Nazivi[uredi]

Stari nazivi grada bili su Petrovgrad i Veliki Bečkerek 1935–1941. i 1944–1946. Sadašnje ime grad je dobio 1946. po narodnom heroju Žarku Zrenjaninu. Zrenjanin je poznat po još nekim nazivima na drugim jezicima: mađ. Nagybecskerek, nem. Großbetschkerek, rum. Becicherecu Mare.

Istorija[uredi]

Grad se spominje 1326. godine kao selo podignuto na tri ostrva reke Begej. Smatra se da je na mestu gradskog centra nekad bio avarsko-slovenski ring. Mesto je potom bilo u posedu mađarske vlastelinske porodice Beče. Pred tursku najezdu, postaje vlasništvo srpskog despota. Kasnije je bila podignuta i tvrđava, a mesto su naselili Srbi, Nemci, Rumuni, Italijani, Francuzi, čak i Katalonci („Nova Barselona“). Veliki Bečkerek, stari naziv mesta, postao je trgovište 1769. godine.

Na Batki se nalaze ostaci neolitske Starčevačke kulture, a kod Aradca nekropola iz vremena velike seobe naroda. U Ečki se nalazi Srpska pravoslavna crkva Sveti Nikola, sa drvenim tornjem, podignuta (1711). Ona predstavlja najstariju pravoslavnu crkvu u Banatu i Vojvodini. Prvobitni ikonostas ove crkve je napravio je (1744) Nedeljko Šerban Popović. Ovaj ikonostas danas je delom izložen u Narodnom muzeju u Zrenjaninu, pa je ikonostas u crkvi (1786) zamenjen novim, čiji je autor nepoznat. Najstarije građevine u samom gradu su pravoslavne crkve — Uspenska crkva u Svetosavskoj ulici (1746) i Hram Vavedenja Presvete Bogorodice u ulici Cara Dušana (1777) ; zatim, katolička katedrala (1868); zgrada pozorišta (1840), županije (1885) i Narodni muzej (1894). Grad se razvio oko utvrđenog jezgra kao aglomeracija seoskih naselja i planski podignutih naselja.

Grad je 1807. doživeo katastrofalni požar. U revolucionarnoj prošlosti, u narodnooslobodilačkom ratu, iz ovoga kraja je sedam narodnih heroja poginulo u borbi, a oko 10.000 rodoljuba bilo je u logorima i zatvorima; 2.500 ih je streljano. Posle Drugog svetskog rata je grad doživeo privredni procvat. Posle 1991. godine, pretežno izvozna orijentacija privrede je praktično upropaštena sankcijama i raspadom Jugoslavije, jer je izgubila tržište. Nakon promena oktobra 2000. godine, grad se lagano oporavlja. Za vreme Austrougarske bio je sedište ugarske Torontalske županije, čiji je najveći deo posle Prvog svetskog rata pripao Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca, a manji deo Kraljevini Rumuniji.

Od 1935. godine grad se naziva Petrovgrad, a od 1946. godine Zrenjanin, po narodnom heroju Žarku Zrenjaninu Uči.

Novim zakonom o teritorijalnoj organizaciji Zrenjanin dobija status grada.[1]

Gradska naselja[uredi]

Mesne zajednice u Zrenjaninu

Religija[uredi]

Prema popisu stanovništva iz 2002-ge godine, većina stanovništa Zrenjanina su Pravoslavne vere (77,28 %). Ostale religije zastupljene u opštini su Rimokatoličanstvo (12,01 %), Protestantizam (2,13 %), i ostali. Pravoslavni hrišćani u Zrenjaninu pripadaju Banatskoj eparhiji Srpske pravoslavne crkve sa sedištem u Vršcu. Zrenjanin je takođe centar Zrenjaninske biskupije Banata.

Kultura[uredi]

Gradska bolnica

U gradu i okolini ima dosta kulturno-istorijskih spomenika i poznatih institucija: Narodni muzej, Narodno pozorište "Toša Jovanović", istorijski arhiv, biblioteka, likovna kolinija u Ečki sa galerijom i mnogobrojne škole. Banatsko udruženje književnika dodeljuje godišnju nagradu "Najbolje iz Banata svake godine 27. januara na Savindan. Časopis za književnost i umetnost "NaTron" izlazi mesečno. Postoji i osnovna i srednja muzička škola "Josif Marinković", kao i aktivna rok scena.

Arhitektonski spomenici[uredi]

Protestantska crkva, zgrada Suda i Mali most
  • Uspenska crkva, Hram Uspenja presvete Bogorodice, „Uspenska“ ili „Varoška crkva“, jedna je od najstarijih, u celini sačuvanih građevina u Petrovgradu. Podignuta je 1746. godine u Svetosavskoj ulici i bila je jedina crkva u Temišvarskoj eparhiji pokrivena crepom. Zahvaljujući toj činjenici, i što je bio izgrađen od cigala, hram je pošteđen velikog požara 1807. godine u kom su izgorele gotovo sve drvene kuće u gradu. Crkva je podignuta kao jednobrodna graćevina sa polukružnom apsidom na istoku i visokim zvonikom na zapadnoj strani. Ikonostas crkve uradio je 1815. godine srpski slikar Georgije Popović. Na ikonama su, u tri zone, predstavljene scene iz Starog i Novog zaveta. Pretpostavlja se da je Popović uradio i sedam celivajućih ikona uljanom tehnikom na drvenoj podlozi.

Od 1951. godine ove su ikone pod zaštitom Zakona o spomenicima kulture. Zidnu dekoraciju hrama izveo je 1924. godine akademski slikar i minhenski đak Aleksandar Sekulić. Presto na horu crkve posvećen je prenosu poštiju Sv. Nikole. Ikone su u rezbarenim okvirima i slične su onima na ikonostasu. Osim slikarskih radova, u hramu je sačuvan čitav niz dragocenih predmeta primenjene umetnosti — bogoslužbenih knjiga sa vrednim kožnim povezom, svešteničke odeće finog tkanja sa zlatovezom, predmeta iz oltarskog prostora namenjenih liturgijskim obredima, itd.

  • Gradnulička crkva je sagrađena 1777. na starijem kultnom mestu, gde je prema predanju, krajem XVI ili početkom XVII veka bio manastir u kome je služio i činio čudotvorstva monah Rafailo, pristigao iz Hilandara. Tokom vremena njegov grob je postao mesto hodočašća, obeležen u XVIII veku kapelom, izgrađenom uz južnu fasadu crkve. To je poligonalna građevina od opeke, malih dimenzija, pokrivena visokim piramidalnim krovom. Drvena vrata sa žljebovima koji formiraju paralelne rombove i profilisani krovni venac predstavljaju jedine dekorativne elemente. Vavedenjski hram, izveden u barokno-kasicističkom maniru, jednobrodna je građevina sa prostranom polukružnom oltarskom apsidom i plitkim pevnicama. Na istočnoj i severnoj strani poduprta je sa pet masivnih stubaca. Visoki zvonik se uzdiže nad zapadnom fasadom, kojom dominiraju četiri slepe niše i jedan prozorski otvor istog oblika, sa blago zaobljenim profilisanim lukovima iznad, zabat sa dva okulusa i portal uokviren profilisanim kamenim dovratnicima. Vertikalna podela fasada je izvršena plitkim pilastrima sa višestruko izrezanim kapitelima, dok horizontalnu naglašavaju profilisani venci u gornjoj zoni. Ikonostasnu pregradu, ukrašenu bogatim drvorezbarskim radom, oslikao je na početku XIX veka Arsa Teodorović. Carske dveri i zidne slike u naosu i oltaru delo su Steve Aleksića iz 1914.

Crkva je spomenik kulture od velikog značaja. (Izvor: Spomeničko nasleđe Srbije, Zavod za zaštitu spomenika kulture Srbije),

Sport[uredi]

Zrenjanin ima dugu sportsku tradiciju. Prvi sportski klubovi su osnovani u 1880-ima. Iz Zrenjanina je bio fudbalski klub „Proleter“, koji je bio aktivan od 1947. do 2005. godine.

Danas postoji klub „FK Banat“, koji igra u prvoj saveznoj ligi i svoje domaće utakmice igra u Karađorđevom parku, gradskom stadionu koji ima kapacitet za 18.700 gledalaca.

Rukometni klub Proleter je osnovan 11. januara 1949, bio je dva puta prvak države i jednom je igrao finale Kupa Jugoslavije. Igrao je finale EHF kupa 1990. i finale Kupa evropskih šampiona 1991. kada je poražen od Barselone.

Košarkaški klub Proleter je osnovan 27. juna 1949, a bio je prvak Jugoslavije 1956. Svoje utakmice igra u Sportskoj hali Medison, kapaciteta 2.800 mesta.

Privreda[uredi]

Zrenjanin je značajan industrijski centar Banata i Vojvodine. Najstariji industrijski objekat je pivara, osnovana 1745. godine. U Zrenjaninu postoji razvijena industrija tekstila, tepiha, nameštaja, duvana, građevinsko-industrijski kombinat, brodogradilište na Begeju, i poljoprivredno-prehrambena industrija. Na Begejskom kanalu razvijen je ribolov.

U Zrenjaninu postoji i hemijska industrija i termoelektrana-toplana.

Voda iz vodovoda u Zrenjaninu od 2003. godine nije ispravna za piće zbog povećane količine arsena. Do 2011. godine nije urađeno ni jedno istraživanje o tome koliko utiče zatrovana Zrenjaninska voda na zdravlje ljudi, iako je svakodnevno koristi oko tri četvrtine stanovnika grada.[3]

Prva apoteka u Zrenjaninu osnovana je 1784. godine i zvala se „Kod spasitelja“. Pre toga se spominje vojna apoteka 1716. godine kada su u gradu boravile trupe Eugena Savojskog.[4]

Turizam[uredi]

Hram Uspenja Presvete Bogorodice, izgrađen 1746
Rimokatolička katedrala svetog Ivana Nepomuka, građena 1864—1868

Postoje i lovišta. Pored Melenaca je i banja Rusanda (osnovana 1859).

Međunarodna saradnja[uredi]

Poznate ličnosti[uredi]

Poznate osobe koje su rođene ili živele u Zrenjaninu:

Počasni građani Zrenjanina su: Jokai Mor (1825—1904), Mihajlo Pupin (1854—1935), Eduard Erio (1872—1957), Petar Živković (1879—1947), Milan Stojadinović (1888—1961), Josip Broz Tito (1892—1980), Jovan Veselinov Žarko (1906—1982), Dragoslav Avramović (1919—2001).[5]

Demografija[uredi]

U naselju Zrenjanin živi 64.791 punoletni stanovnik, a prosečna starost stanovništva iznosi 39,9 godina (38,1 kod muškaraca i 41,5 kod žena). U naselju ima 28.710 domaćinstava, a prosečan broj članova po domaćinstvu je 2,77. (popis 2002)

Ovo naselje je uglavnom naseljeno Srbima (prema popisu iz 2011. godine).

Demografija[6]
Godina Stanovnika
1948. 38.564
1953. 44.168
1961. 55.539
1971. 71.424
1981. 81.270
1991. 81.316 80.333
2002. 79.773 81.390
2011. 76.511
Etnički sastav prema popisu iz 2011.[6]
Srbi
  
54.648 71,42 %
Mađari
  
10.000 13,07 %
Romi
  
2.109 2,75 %
Rumuni
  
635 0,83 %
Jugosloveni
  
467 0,61 %
Hrvati
  
373 0,48 %
Slovaci
  
329 0,43 %
Makedonci
  
315 0,41 %
Crnogorci
  
225 0,29 %
Nemci
  
108 0,14 %
Albanci
  
82 0,10 %
Bugari
  
77 0,10 %
Muslimani
  
66 0,08 %
Slovenci
  
61 0,08 %
Rusi
  
59 0,07 %
Bošnjaci
  
29 0,03 %
Goranci
  
19 0,02 %
Bunjevci
  
18 0,02 %
Rusini
  
16 0,02 %
Ukrajinci
  
15 0,02 %
Vlasi
  
3 0,00 %
Ostali
  
176 0,23 %
Regionalna pripadnost
  
2.338 3,05 %
Neizjašnjeni
  
3.669 4,79 %
Nepoznato
  
674 0,88 %
ukupno: 76.511


Podela naselja prema etničkom sastavu stanovništva[uredi]

  • Sa srpskom većinom: Zrenjanin, Banatski Despotovac, Botoš, Elemir, Ečka, Klek, Knićanin, Lazarevo, Lukićevo, Melenci, Orlovat, Perlez, Stajićevo, Taraš, Tomaševac, Farkaždin i Čenta.
  • Sa mađarskom većinom: Lukino Selo i Mihajlovo.
  • Sa rumunskom većinom je Jankov Most.
  • Etnički izmešana naselja su: Aradac (sa relativnom srpskom većinom) i Belo Blato (sa relativnom slovačkom većinom).

Galerija[uredi]

Vidi još[uredi]

Reference[uredi]

Spoljašnje veze[uredi]