Stara Srbija

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na: navigaciju, pretragu
Za druga značenja, pogledajte Srbija (višeznačna odrednica).
Stara Srbija u sastavu Kraljevine Srbije 1913. godine (zeleno)
Stara Srbija u sastavu Kraljevine SHS

Stara Srbija je geografski termin, nastao u Kneževini Srbiji u 19. veku, za oblasti koje su činile jezgro srednjovekovne Srbije.[1] Ovaj pojam obuhvata Rašku (Sandžak), Kosovo, Metohiju i Vardarsku Makedoniju.

Istorija[uredi]

Nije utvrđeno kad se prvi put javlja ime Stara Srbija, bar ne u pisanim izvorima iako je, po svoj prilici, taj naziv postojao duže vreme u narodu. Pretpostavlja se da je u narodu nastao za vreme Velike seobe Srba 1690. godine kod izbeglica i preseljenika na prostore Panonske nizije, gde se inače - kao na primer, u Slavoniji, Baranji i Banatu u 18. veku predeli naseljeni Srbima nazivaju Rackom zemljom (Ratzenland, Rassorzag) zemljom Rašana - Srba. Ovo je proisteklo za razliku od ranijeg, starog, zavičaja odakle je potekla seoba pod patrijarsima Arsenijem III i Arsenijem IV. U delima Jakova Ignjatovića na nekim mestima - vek i po posle Velike seobe - upravo se apostrofirao ovaj pojam starog zavičaja na Balkanu - od novog zavičaja u Habzburškoj monarhiji, i to pod opštim nazivom Stare Srbije. Ipak ovaj pojam nije obuhvatao određeni geografski pojam već je označavao generalno stari zavičaj.

Međutim pravi istorijski smisao pojma i termina Stara Srbija nastao je tek početkom 19. veka posle stvaranja nove srpske države pod Đorđem Petroviće i Milošem Obrenoviće, Srbije, odnosno Kneževine Srbije, za razliku od neoslobođenog dela nekadašnje (srednjovekovne) Stare Srbije, koja je i dalje ostala pod turskom vlašću, do 1877/78. godine (jednim, njenim severnim, delom), odnosno do 1912. godine, do konačnog oslobođenja. U vreme Prvog srpskog ustanka i kasnije do sredine 19. veka ove teritorije su nazivane Arnautlukom zbog vladavine albanskih pašalara u ovim krajevima. Kao Arnautluk Stara Srbija je označena i u Načertaniju Ilije Garašanina iz 1844. godine.[2]

Prvi je ovaj termin upotrebio Vuk Stefanović Karadžić označavajući u svom Srpskom rječniku 1852. Prilep kao grad u Staroj Srbiji.[3] Na drugom mestu Vuk piše da je Stara Srbija ona teritorija „našega naroda“ koja je pripadala srpskoj državi pre turskog osvajanja Balkanskog poluostrva. Vuk je svakako pre izlaska Rječnika iz štampe poznavao termin Stara Srbija. Još 1834. govoreći o Debranima koje je upoznao na Cetinju Vuk kaže da se: „upravo još ne zna dokle Srba ima u Arnautskoj i Maćedoniji“. Ova dva termina bila su uopštoj upotrebi i nisu bila tačno definisana, Vuk ih kolokvijalno koristi sve do Rječnika kada konačno usvaja i uvodi ime Stara Srbija. Već 1854. jeromonah Gedeon Josif Jurišić (pitanje koliko pod uticajem Vuka, a koliko samostalno) u knjizi Dečanski prvenac koristi termin Stara Srbija i čak daje prvi put njen teritorijalni opseg. Po njemu Stara Srbija obuhvata nahije Novopazarsku, Pećku, Prizrensku, Đakovičku, Kosovsku, Prištinsku, Vučitrnsku, Skopsku, Vranjsku, Nišku i Leskovačku. To se otprilike poklapa sa današnjom teritorijom Raške oblasti, Kosova i Metohije i Makedonije do Kičeva i Velesa na jugu i Kočana na istoku (obuhvata Kumanovo, Tetovo, Skoplje i Gostivar).[4]

Kasnije, tokom 19. veka, Stara Srbija se kao termin učvrstila kao oznaka za zemlju etničkog jezgra i centra Srpske srednjovekovne države. Teritorijalno se poklapala sa teritorijom kraljevine Srbije uz teritorije na jugu, koje su u sastavu Srbije bile u vreme vladavine kralja Milutina. Dakle oblasti Stare Raške, Kosova, Metohije, sliv Binačke Morave i severno Povardarje sa Skopljem do gradova Ohrida, Prilepa i Štipa na jugu. U 19. veku ta teritorija se nalazila pod turskom vlašću omeđena na severu i zapadu granicama slobodnih srpskih država Srbije i Crne Gore, a na jugu i jugoistoku granicama srpske Pećke arhiepiskopije (pre 1346. godine), odnosno južnim međama turskog Skopskog sandžaka (kasnije Kosovskog vilajeta sa sedištem u Prištini, odnosno u Skoplju).

Srpska teritorijalna potraživanja od Turske tokom Srpsko-turskih ratova (1876—1878) obuhvatala su Staru Srbiju, odnosnio Kosovski vilajet koji se unekoliko sa njom poklapao. U periodu od 1885. do 1912. teritorija Stare Srbije je dobila konačni oblik u smernicama srpske spoljne politike i obuhvatala je teritoriju Kosovskog vilajeta i severozapadnog dela Bitoljskog vilajeta. (Rekanska kaza, Prilepska kaza, Debarska kaza i Kičevska kaza). Jovan Cvijić je Staru Srbiju konačno omeđio granicama države kralja Milutina vodeći se teritorijama koje su evropski geografi 16-18. veka označavali kao Srbiju.[5] Neposredno pred Prvi balkanski rat Staroj Srbiji je pridodata Severna Albanija, što je bio plod strateških i ekonomskih potreba Srbije za izlaskom na more.

Prisajedinjenje[uredi]

Nakon Balkanskih ratova Kraljevina Srbija se povećala za 39.000 km² i 1.200.000 stanovnika.[6]

Predlogom Zakona o prisajedinjenju Stare Srbije Kraljevini Srbiji i o upravi u njoj iz 1913. godine bila je predviđena administrativna podela Stare Srbije na 12 okruga i 45 srezova. Prema ovom predlogu zakona, koji je Ministarstvo unutrašnjih dela uputilo Narodnoj skupštini, predviđeni su bili okruzi: Bitoljski, Bregalnički, Zvečanski, Kosovski, Kumanovski, Ohridski, Prizrenski, Prijepoljski, Raški, Skopski, Tetovski i Tikveški. Zakon nije usvojen do kraja Prvog svetskog rata, već je stupio na snagu tek regentovim ukazom 1919. godine, kada su ovi krajevi konačno izjednačeni u pravnom pogledu sa starim oblastima Kraljevine Srbije.[7]

Za vreme Kraljevine SHS na ovom prostoru je prvo osnovana pokrajina Južna Srbija. Ona je ukinuta nakon donošenja Vidovdanskog ustava 1921. godine, kada su ukinuti i okruzi, a umesto pokrajina i okruga na celoj teritoriji kraljevine su formirane oblasti. Godine 1929, su umesto oblasti osnovane banovine, koje su postojale sve do okupacije Kraljevine Jugoslavije 1941. godine. Najveći deo Stare Srbije pripadao je Vardarskoj banovini.

Ustavom NR Srbije iz 1947. u područje NR Srbije uključeni su sledeći srezovi:

  • Mitrovački, Novopazarski, Sjenički, Gorski, Đakovički, Metohijski, Podgorski, Podrimski, Šarplaninski, Vučitrnski, Gnjilanski, Lapski, Prištinski, Ferizovački, Preševski, Novovaroški, Prijepoljski i Kačanički.

Ostali srezovi pripojeni su NR Makedoniji i NR Crnoj Gori.[8]

Kultura Stare Srbije[uredi]

Na prostoru stare Srbije nalazili su se poznati srpski srednjovekovni dvorci: Svrčin, Pauni, Nerodimlja, Štimlje, Ribnik kod Prizrena i drugi. Istorijske državne prestonice: Ras, Priština, Prizren i Skoplje. Sedište Pećke patrijaršije od 1346. godine i najveća dostignuća srpske srednjovekovne kulture oličena u manastirima Mileševi, Sopoćanima, Đurđevim Stupovima, Pećkoj patrijaršiji, Visokim Dečanima, Gračanici, Bogorodici Ljeviškoj, Svetim Arhanđelima kod Prizrena i velikom nizu srpskih zadužbina oko Skoplja i Kumanova, kao što su Markov manastir, Andreaš, Psača, Sveti Spas u Kučevištu kod Skoplja, Staro Nagoričino, Matejić i drugi.

Vidi još[uredi]

Reference[uredi]

  1. Dr Jevto Dedijer, Stara Srbija, Pristupljeno 25. 4. 2013.
  2. Ilija Garaljanin: Naiertanije, Pristupljeno 5. 4. 2013.
  3. V. Karadžić. Srpski Rječnik, Beograd 1852. Str. 54, 118, 592, 737. Vuk kao mesta nastanjena Srbima navodi i Veles, Debar i Tetovo.
  4. Slavenko Terzić, Istorijsko-geografske predstave o Staroj Srbiji u Evropi i među Srbima, Naša Prošlost 9, Kraljevo 2008, 14.
  5. J. Cvijić, Sabrana dela knj. 8, Osnove za geografiju i geologiju Makedonije i Stare Srbije, Beograd 1995, 52-64.
  6. Balkanski ratovi - Mir u Bukureštu
  7. M. Jagodić, Uređenje oslobođenih oblasti Srbije 1912—1914: Pravni okvir, Istorijski institut SANU, Beograd 2010, 43.
  8. Gradska opština Voždovac

Literatura[uredi]

  • Šabanović, Hazim (1959). Bosanski pašaluk: postanak i upravna podjela. Naučno društvo Bosne i Hercegovine. 
  • Istorija srpskog naroda (knj. 6, sv. 1): Od Berlinskog kongresa do Ujedinjenja 1878-1918. Srpska književna zadruga. 1983. 
  • Petrović, Milić F. (1995). Dokumenti o Raškoj oblasti: 1900-1912. Beograd: Arhiv Srbije. 
  • Petrović, Milić F. (1997). Dokumenta o Raškoj oblasti: 1890-1899. Beograd: Istorijski muzej Srbije. 
  • „Danica“, 1997. godina, Beograd
  • Salih Selimović, Stara Raška u Turskim administrativno-upravnim podjelama, Breznički zapisi 11-12, Pljevlja 1999.
  • Slavenko Terzić: Stara Srbija - nastanak imena i znanja o njoj do 1912. godine, Istorijski časopis 42-43 (1995-1996) 1997, 91-110.
  • Slavenko Terzić: Stara Srbija u srpskim nacionalnim ciqevima na početku velike istočne krize (1875-1878), Ibarska vojska u srpsko-turskim ratovima od 1876. do 1878. godine. Naučni skup povodom obeležavanja 120-godišnjice Javorskog rata. – Čačak : Narodni muzej, 1997, 15-25.
  • Spomenica stogodišnjice oslobođenja Stare Srbije : 1912-2012 / urednik S. Terzić. – Beograd : Društvo srpskih domaćina, 2012. – 295 str.
  • Slavenko Terzić: Istorijsko-geografske predstave o Staroj Srbiji u Evropi i među Srbima, Naša prošlost 9 (Kraljevo 2010) 9-28.
  • Slavenko Terzić: Stara Srbija (XIX - XX), drama jedne civilizacije: Raška, Kosovo i Metohija, Skopsko-tetovska oblast. - Novi Sad : Pravoslavna reč ; Beograd : Istorijski institut, 2012.
  • Slavenko Terzić: Civilizacijski smisao oslobođenja Stare Srbije i Vardarske Makedonije, Međunarodni tematski zbornik Prvi balkanski rat 1912/1913. godine: društveni i civilizacijski smisao (Povodom stogodišnjice oslobođenja Stare Srbije i Makedonije 1912). Knjiga I. - Niš : Filozofski fakultet, 2013, 15-21.
  • Jagodić, Miloš (2010). Uređenje oslobođenih oblasti Srbije 1912—1914: Pravni okvir. Istorijski institut SANU. 
  • Miloš Jagodić, Novi krajevi Srbije (1912-1915), Beograd 2013.