Pravo

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na navigaciju Idi na pretragu
Justicija, boginja simbol pravde koja nosi mač – što simbolizuje prisilnu moć tribunala, vagu – predstavljaju objektivni standard kojim se nadmašuju konkurentni zahtevi – i koja ima povez na očima što ukazuje na to da pravda treba biti nepristrasna i objektivno iscrtana, bez straha ili naklonosti i bez obzira na novac, bogatstvo, moć ili identitet.[1]

Pravo se može nazvati sistemom normi ljudskog ponašanja koje propisuje i u slučaju kršenja sankcioniše država. Pravo međutim svoje izvore ima u moralu, običajima, etici i naročito pravdi. Ovo dvojno lice prava je tema viševekovne rasprave o tome da li se pravom mogu nazvati i oni sistemi normi koje propisuje nelegitimna ili nepravedna vlast. Za pravnike pozitiviste i ovi sistemi se mogu nazvati pravom (ukoliko ih državna vlast sprovodi dovoljno efikasno), dok za jusnaturaliste ovi sistemi se ne mogu nazvati pravom u punom smislu te reči. U pravnoj teoriji i filozofiji pravo se određuje ne samo kao idealna, duhovna pojava, tj. kao skup misli, već i kao realna pojava. Realne pojave su one koje imaju i vremensku i prostornu dimenziju. Kao realna pojava, pravo je vezano za ljude i njihovu psihu, kao i za njihovo društvo.

Pravo je sistem pravila koja su kreirana i koja se primenjuju preko društvenih ili vladinih institucija radi regulacije ponašanja.[2] Zakon kao sistem pomaže u regulisanju i osiguravanju stanja u kome zajednica pokazuje poštovanje i unutrašnju ravnopravnost. Zakoni na državnom nivou mogu biti doneti putem kolektivnog zakonodavstva ili jednog zakonodavca. Privatne osobe mogu stvoriti pravno obavezujući ugovor, uključujući arbitražne sporazume kojima mogu izabrati da prihvate alternativnu arbitražu u redovnom sudskom postupku. Formiranje samih zakona može biti pod uticajem ustava, napisanog ili prećutnog, i prava kodiranih u njemu. Zakon oblikuje politiku, ekonomiju, istoriju i društvo na različite načine i služi kao posrednik odnosa između ljudi.

Opšta razlika se može napraviti između (a) nadležnosti civilnog prava, u kome zakonodavstvo ili drugi centralni organ kodifikuje i konsoliduje svoje zakone, i (b) anglosaksonskog pravnog sistema (common law), gde je sudski presedan prihvaćen kao obavezujući zakon. Istorijski gledano, verski zakon je igrao značajnu ulogu čak i u rešavanju sekularnih pitanja i još uvek se koristi u nekim verskim zajednicama. Islamski šerijatski zakon je najšire korišteni verski zakon na svetu i koristi se kao primarni pravni sistem u nekim zemljama, kao što su Iran i Saudijska Arabija.[3]

Zakonske presude se generalno dele na dve glavne oblasti. Krivični zakon se bavi ponašanjem koje se smatra štetnim za društveni poredak i u kojem se kriva stranka može osuditi ili kazniti. Građansko zakon (što ne treba se mešati sa nadležnostima građanskog prava) se bavi rešavanjem tužbi (sporova) između pojedinaca ili organizacija.[4]

Zakon predstavlja izvor naučne istrage o pravnoj istoriji, filozofiji, ekonomskoj analizi i sociologiji. Zakon takođe pokreće važna i složena pitanja koja se tiču jednakosti, pravičnosti i pravde.

Postoji više različitih pravaca u pravnoj filozofiji. Ipak, najčešći su:

  • Jusnaturalizam: za koji je pravo etička pojava.
  • Legalizam i normativizam: pravo je skup normi kao psiholoških ili logičko-jezičkih pojmova.
  • Socijalizam: Za koje je pravo socijalno-materijalna kategorija.

Marksistički pisci vide pravo kao volju vladajuće klase sa ciljem da se održi dati društveni poredak.

Sva ova gledišta se svode na jedno da pravo reguliše društvene odnose u kojima može doći do povrede opštedruštvenog interesa, zajedničkih interesa svih članova društva. Ovi zajednički interesi prema jednima sastoje u redu, drugima u miru, a trećima u pravdi.

Definicija[uredi]

Osnovne definicije[uredi]

Brojne definicije zakona su predložene tokom vekovima. „Treći novi međunarodni rečnik” izdavača Merijam-Vebstera[5] definiše zakon kao: „Zakon je obavezujući običaj ili praksa zajednice; pravilo ili način ponašanja ili postupanja koji su propisani ili formalno priznati kao obavezujući od strane vrhovnog kontrolnog organa ili učinjeni obaveznom sankcijom (kao ukaz, naredba, rešenje, uredba, statut, rezolucija, pravilo, sudska odluka ili upotreba) koju je izvršio, priznao ili uspostavio kontrolni organ.”

Rečnik istorije ideja u izdanju Skribnera iz 1973 definiše koncept zakona shodno tome: „Pravni sistem je najizraženiji, najinstitucionalizovaniji i najsloženiji način regulisanja ljudskog ponašanja. Istovremeno, on predstavlja samo jedan deo u mešavini pravila koja utiču na ponašanje, jer su društvena i moralna pravila manje institucionalizovanog tipa takođe od velike važnosti.”[6]

Mogućnost ili poželjnost definisanja zakona[uredi]

Bilo je nekoliko pokušaja da se proizvede „univerzalno prihvatljiva definicija zakona”. Jedan izvor je 1972. godine ukazao da se takva definicija ne može proizvesti.[7] Makubri i Vajt su izjavili da pitanje „šta je zakon?” nema jednostavan odgovor.[8] Glanvil Vilijams je rekao da značenje reči „zakon” zavisi od konteksta u kome se ta reč koristi. On je rekao da su, na primer, „običajno pravo” i „opštinsko pravo” bili konteksti u kojima je reč „zakon” imala dva različita i nepomirljiva značenja.[9] Turman Arnold je rekao da je očevidno nemoguće da se defniše reč „zakon” i da je isto tako jednako očevidno da pokušaji definisanja te reči nikada ne bi trebali biti napušteni.[10] Moguće je zauzeti i stanovište da nema potrebe za definisanjem reči „zakon” (e.g. „zaboravimo na generalitete i upustamo se u predmete”.[11]

Istorija[uredi]

Kralj Hamurabi otkriva kod zakona mesopotamijskog boga sunca Šamaša, kaji se takođe poštovao kao bog pravde.

Istorija zakona je blisko povezana sa razvojem civilizacije. Drevni egipatatski zakon, koji datira unazad do 3000 p. n. e., sadrži građanski kodeks koji je verovatno bio podeljen na dvanaest knjiga. On je bio baziran na konceptu Maata, karakterisan tradicijom, retorički govor, društvene jednakosti i nepristrasnosti.[12][13] Do 22. veka p. n. e., drevni sumerski vladar Ur-Namu je formulisao prvi zakonik, koji se sastojao od kazuističkih izjava („ako … onda ...”). Oko 1760 p. n. e., kralj Hamurabi je dalje razvio Vavilonski zakon, kodiranjem i upisivanjem u kamen. Hamurabi je postavio nekoliko kopija svog zakonika širom Vavilonskog kraljevstva kao stele, za čitavu javnost da vidi; ovo je postalo poznato kao Hamurabijev zakonik. Britanski asirolozi su otkrili najočuvaniju kopiju tog zakonika u 19. veku, i od tog vremena je bio u potpunosti preslovljen i preveden na različite jezike, uključujući engleski, italijanski, nemački i francuski.[14]

Stari zavet datira unazad do 1280 p. n. e. i ima oblik moralnih imperativa kao preporuka za dobro društvo. Mali grčki grad-država, drevna Atina, od oko 8. veka p. n. e. je bila prvo društvo koje je bilo zasnovano na širokom uključivanju njenih građana, isključujući žene i robovsku klasu. Međutim, Atina nije imala pravnu nauku niti ijednu reč za „zakon”,[15] umesto toga se oslanjala na trodelno pravljenje razlike između božanskog zakona (thémis), ljudskih odluka (nomos) i običaja (díkē).[16] Ipak starogrčki zakon sadržao je značajne ustavne inovacije u razvoju demokratije.[17]

Rimsko pravo je bilo pod velikim uticajem grčke filozofije, ali su njegova detaljna pravila razvijena od strane profesionalnih pravnika i bila su sofisticirana.[18][19] Tokom vekova između uspona i opadanja Rimskog carstva, zakon je bio prilagođen kako bi se nosio sa promenljivim društvenim situacijama i podvrgnut je znatnim kodifikacijama pod Teodosijem II i Justinijanom I[20] Iako su zakonici zamenjeni običajnim pravom i predmetnim zakonom tokom mračnog doba, Rimski zakon je bio ponovno otkriven oko 11. veka kad su srednjovekovni pravni učenjaci počeli da istražuju Rimske rukopise i adaptiraju njihove koncepte. Latinski pravni maksimumi (zvani brokardi) su bili sastavljeni kao vodič. U srednjevekovnoj Engleskoj, kraljevski sudovi su razvili organ presedana što je kasnije preraslo u opšte pravo. Širom Evrope trgovački zakon je bio formiran tako da su trgovci mogli da trguju koristići zajedničke standardne prakse umesto mnogobrojnih izdeljenih aspekata lokalnih zakona. Trgovački zakon je prekurzor modernog privrednog prava, koji je naglašavao slobodu ugovaranja i otuđivosti imovine.[21] Sa porastom nacionalizma u 18. i 19. veku, trgovački zakon je bio inkorporisan u lokalne zakone zemalja pod novim građanskim kodeksima. Napoleonov i nemački kodeks su postali najuticajniji. Za razliku od engleskog običajnog zakona, koji se sastoji od enormnih tomova sudske prakse, kodeksi u malim knjigama su jednostavni za preuzimanje i sudije ih s lakoćom primenjuju. U današnje vreme, postoje indikacije da građansko i opšte pravo konvergiraju.[22] Zakon EU je kodifikovan u ugovorima, ali se razvija kroz presedane Evropskog suda pravde.

Ustav Indije je najduži napisani ustav jedne zemlje. On sadrži 444 članka, 12 rasporeda, brojne amandmane i 117,369 reči.

Drevna Indija i Kina predstavljaju distinktne pravne tradicija, i istorijski su imale nezavisne škole pravne teorije i prakse. Arthašastra, verovatno sastavljena okolo 100-te godine (mada sadrži starije materijale), i Manuov zakonik (c. 100–300) bili su osnovne studije u Indiji, i obuhvatali su tekstove koji se smatraju autoritativnim pravnim smernicama.[23] Manuova centralna filozovija je bila tolerancija i pluralizam, i citirana je širom jugoistočne Azije.[24] Ova hinduistička tradicija, zajedno sa islamskim pravom, zamenjeni su opštim pravom kada je Indija postala deo Britanska imperija.[25] Malezija, Brunej, Singapur i Hongkong su isto tako usvojili opšte pravo. Istočno azijska pravna tradicija odražava jedinstvenu mešavinu sekularnog i verskog uticaja.[26] Japan je bio prva zemlja koja je započela modernizaciju svog pravnog sistema pod zapadnim uticajem, prihvatajući delove francuskog, i uglavnom nemačkog civilnog zakonika.[27] Ovo je delimično odražavalo status Nemačke kao rastuće snage u kasnom 19. veku. Slično tome, tradicionalno kinesko pravo je ustupilo mesto prozapadnom pristupu tokom zadnjih godina dinastije Ćing u formi šest privatnih zakonskika zasnovanih uglavnom na japanskom modelu nemačkog prava.[28] Danas Tajvanski zakon zadržava najbližu povezanost sa kodifikacijama iz tog perioda, zbog razilaženja između Čang Kaj Šekovih nacionalista, koji su pobegli tamo, i Mao Cedungovih komunista koji su osvojili kontrolu nad glavninom zemlje 1949. godine. Sadašnja pravna infrastruktura u Narodnoj Republici Kini je bila pod snažnim uticajem Sovjetskog socijalističkog zakona, koji esencijalno uvećava administrativno pravo na račun privatnih prava.[29] Usled brze industrijalizacije, danas Kina prolazi kroz proces reformi, bar u smislu ekonomskih, ako ne i socijalnih i političkih prava. Novi ugovorni zakonik iz 1999. godine predstavljao je odstupanje od administrativne dominacije.[30] Štaviše, nakon pregovora u trajanju od petnaest godina, Kina je 2001. godine pristupila Svetskoj trgovinskoj organizaciji.[31]

Pravna nauka[uredi]

Pravna nauka je društvena nauka kojoj su glavni objekti proučavanja država i pravo. Pravna nauka je izgradila sistem koji obuhvata niz posebnih pravnih nauka.

Sistem pravne nauke se može se podeliti u tri osnovne grupe:

  • grupa opšteteorijskih pravnih nauka - u njoj se izučavaju elementi koji su zajednički svim državama i svim pravnim sistemima, bez obzira na istorijsko razdoblje, geografski položaj i sl.
  • grupa istorijskopravnih nauka - proučava razvoj prava kroz istoriju
  • grupa pozitivnopravnih nauka - izučava konkretne pravne siteme koji postoje u sadašnjosti (pozitivnopravni sistemi)

Pravni sistemi[uredi]

Sitem prava je skup pravnih normi što postoje u nekoj državi. Naziva se još i pozitivnopravni sistem. Pravni sistem je uređena (sistematizovana) celina svih pravnih pravila. Elementi pravnog sistema su sledeći:

  • pravni sistem kao celina
  • pravna grupa
  • pravna grana
  • pravni instituti (pravne ustanove)
  • pravno pravilo (pravna norma)

Grane prava[uredi]

Crkvena prava i religijska prava

Izvori prava[uredi]

U kontinentalnom pravnom krugu (romansko-germanski pravni krug) izvori prava su sledeći:

Nisu izvori prava, ali mogu služiti kao pomoćno sredstvo za utvrđivanje prava:

Anglosaksonski pravni sistem (common law) naziva se još i precedenskim pravnim sistemom, budući da su sudske odluke (presedani) izvor prava.

U međunarodnom pravu izvori prava su:

  • međunarodni ugovori, odnosno međunarodne konvencije bilo opšte ili posebne, koja ustanovljuju pravila, koje izrekom priznaju države u sporu;
  • međunarodni običaji kao dokaz opšte prakse, prihvaćene kao pravo
  • opšta načela prava priznata kod civilizovanih naroda
  • kao pomoćno sredstvo za utvrđivanje pravnih pravila - sudska rešenja te učenja pravnih stručnjaka različitih naroda

Vidi još[uredi]

Reference[uredi]

  1. ^ Luban, Law's Blindfold, 23.
  2. ^ Robertson, Crimes against humanity, 90.
  3. ^ „What is sharia law?”. brightknowledge.org. Arhivirano iz originala na datum 19. 10. 2013. Pristupljeno 23. 09. 2017. 
  4. ^ „Criminal and Civil Law”. www.cscja-acjcs.ca. Pristupljeno 31. 7. 2016. 
  5. ^ Third New International Dictionary, Merriam-Webster, Inc., Springfield, Massachusetts.
  6. ^ Dictionary of the History of Ideas, Charles Scribner's Sons, Editor Philip P. Weiner, 1973.
  7. ^ Lord Lloyd of Hampstead. Introduction to Jurisprudence. Third Edition. Stevens & Sons. London. Second Impression. 1975. Page 39.
  8. ^ Mc Coubrey, Hilaire and White, Nigel D. Textbook on Jurisprudence. Second Edition. Blackstone Press Limited. 1996. 1972. ISBN 978-1-85431-582-3. Page 2.
  9. ^ Williams, Glanville. International Law and the Controversy Concerning the Meaning of the Word "Law". Revised version published in Laslett (Editor), Philosophy, Politics and Society (1956). pp. 134. et seq. The original was published in (1945) 22 BYBIL 146.
  10. ^ Arnold, Thurman. The Symbols of Government. 1935. Page 36.
  11. ^ Lord Lloyd of Hampstead. Introduction to Jurisprudence. Third Edition. Stevens & Sons. London. 1972. Second Impression. 1975.
  12. ^ Théodoridés. „law”. Encyclopedia of the Archaeology of Ancient Egypt. 
  13. ^ VerSteeg, Law in ancient Egypt
  14. ^ Richardson, Hammurabi's Laws, 11
  15. ^ Kelly, A Short History of Western Legal Theory, 5–6
  16. ^ J.P. Mallory, "Law", in Encyclopedia of Indo-European Culture, 346
  17. ^ Ober, The Nature of Athenian Democracy, 121
  18. ^ Kelly, A Short History of Western Legal Theory, 39
  19. ^ Stein, Roman Law in European History, 1
  20. ^ As a legal system, Roman law has affected the development of law worldwide. It also forms the basis for the law codes of most countries of continental Europe and has played an important role in the creation of the idea of a common European culture (Stein, Roman Law in European History, 2, 104–107).
  21. ^ Sealey-Hooley, Commercial Law, 14
  22. ^ Mattei, Comparative Law and Economics, 71
  23. ^ For discussion of the composition and dating of these sources, see Olivelle, Manu's Code of Law, 18–25.
  24. ^ Glenn, Legal Traditions of the World, 276
  25. ^ Glenn, Legal Traditions of the World, 273
  26. ^ Glenn, Legal Traditions of the World, 287
  27. ^ Glenn, Legal Traditions of the World, 304
  28. ^ Glenn, Legal Traditions of the World, 305
  29. ^ Glenn, Legal Traditions of the World, 307
  30. ^ Glenn, Legal Traditions of the World, 309
  31. ^ Farah, Five Years of China WTO Membership, 263–304

Literatura[uredi]

Spoljašnje veze[uredi]