Judaizam

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na: navigaciju, pretragu
Judaika (u smeru kazaljke na satu, od gore): šabatni svećnjaci, posuda za pranje ruku, čumaš i tanak, tora pokazivač, šofar i etrog

Judaizam' (od lat. Iudaismus, izvedeno iz grčkog grč. Ἰουδαϊσμός, originalno od Hebrejskog hebr. יהודה, Yehudah, "Judeja";[1][2] u Hebrejskom: hebr. יהדות, Yahadut, prepoznatljive karakteristike Judejskog naroda)[3] je antička monoteistička avramska religija, sa Torom kao svojim fundamentalnim tekstom (koja je deo većeg teksta poznatog kao Tanah ili Hibru biblija), i suplementarnom oralnom tradicijom predstavljenom u vidu kasnijih tekstova, kao što su Midraš i Talmud. Judaizam obuhvata religiju, filozofiju, kulturu i način života jevrejskog naroda.[4] Religiozni Jevreji smatraju da je judaizam izraz zavetnog odnosa koji je Bog uspostavio sa decom Izraela.[5] Sa od 14,5 do 17,4 miliona pripadnika širom sveta,[6] Judaizam je deseta po veličini religija u svetu.

Judaizam obuhvata široku kolekciju tekstova, praksi, teoloških pozicija, i oblika organizacije. U okviru Judaizma postoji mnoštvo pravaca, većina kojih je proistekla iz Talmudskog judaizma, koji smatra da je Bog otkrio svoje zakone i zapovesti Mojsiju na planini Sinaju u obliku pisane i oralne Tore.[7] Istorijski, ovu tvrdnju su osporavale razne grupe kao što su Sadukeji i predstavnici helenističkog judaizma tokom perioda drugog hrama; Karaiti i Šobeti tokom ranog i kasnog srednjevekovnog perioda;[8] kao i segmenti modernih neortodoksnih denominacija. Moderne grane judaizma, kao što je humanistički judaizam mogu da budu neteističke.[9] U današnje vreme su najveći jevrejski religiozni pokreti: ortodoksni judaizam (haredni judaizam i moderni ortodoksni judaizam), konzervativni judaizam i reformistički judaizam. Glavni izvori razlika između ovih grupa su njihovi pristupi jevrejskom zakonu, autoritetu rabinske tradicije, i značaju države Izraela.[10] Ortodoksni judaizam tvrdi da su Tora i jevrejski zakon božanskog porekla, večni i nepromenljivi, i da ih treba strogo slediti. Konzervativni i reformistički judaizam su liberalniji. Pozicija konznervativnog judaizma je da generalno promoviše „tradicionalnije“ interpretacije zahteva judaizma nego reformistički judaizam. Tipična reformistička pozicija je da se jevrejski zakon treba smatrati opštim setom smernica, pre nego setom ograničenja i obaveze čije poštovanje je obavezno za sve Jevreje.[11][12] Istorijski, specijalni sudovi su sprovodili jevrejski zakon. U današnje vreme, ti sudovi još uvek postoje, mada je praktikovanje judaizma uglavnom dobrovoljno.[13] Autoritet u pogledu teoloških i pravnih pitanja ne pripada jednoj osobi ili organizaciji, nego su to sveti tekstovi i rabini i učenjaci koji ih interpretiraju.[14]

Istorija judaizma obuhvata više od 3.000 godina.[15] Judaizam vuče svoje korene kao strukturirana religija sa Srednjeg istoka iz Bronzanog doba.[16] Judaizam se smatra jednom od najstarijih monoteističkih religija.[17][18] Hebreji i Izraeliti su nazivani „Jevrejima“ već u kasnijim knjigama Tanaha, kao što je knjiga o Jestiri, pri čemu je termin Jevreji zamenio naziv „deca Izraela“.[19] Judaistički tekstovi, tradicije i vrednosti su snažno uticali na kasnije avramske religije, uključujući hrišćanstvo, islam i bahai veru.[20][21] Mnogi aspekti judaizma su isto tako direktno ili indirektno uticali na svetovnu zapadnu etiku i građansko pravo.[22]

Jevreji su etnoreligiozna grupa[23] koja obuhvata one koji su rođeni kao Jevreji i one koji su preobraćeni u jevrejsku veru. Godine 2015, jevrejska populacija u svetu je procenjena na oko 14,3 miliona, ili oko 0,2% ukupne svetske populacije.[24] Oko 43% svih Jevreja boravi u Izraelu i oko 43% živi u Sjedinjenim Državama i Kanadi, dok najvaći deo ostatka populacije živi u Evropi. Ostale manjinske grupe su rasute širom Južne Ameroke, Azije, Afrike, i Australije.[24]

Definišuće karakteristike i principi vere[uredi]

Judaizam propoveda veru u jednog, bestelesnog i samo duhovnog Boga, oca svih ljudi.[3] Ovaj Bog predstavlja sveukupnost moralnih savršenstava i od ljudi zahteva ljubav i pravednost. Ime ovog Boga je Jahve (ili Jehova) i zbog svetosti ga nije dozvoljeno izgovarati. Jevrejska religioznost ispoljava se u poslušnosti prema „božanskom zakonu“. Ovaj zakon sadržan je u Starom zavetu, odnosno u hebrejskoj Bibliji. Stari zavet je sintetizovan rukopis od 46 knjiga, kanonizovan u Javneu (Jamniji) oko 90. godine nove ere koji je nastajao skoro čitav milenijum. Pisan je na hebrejskom i delimično na aramejskom jeziku. Govori o istoriji, idejnim i društvenim borbama jevrejskog naroda. Ujedno to je i zbirka verskih i pravnih propisa. Stari zavet deli se na tri osnovne grupe:

(1) Zakon (sadrži tzv. Petoknjižje - Pet knjiga Mojsijevih: Knjigu postanja, Knjigu izlaska, Levitski zakonik, Knjigu brojeva i Ponovljeni zakon),

(2) Proroci (sadrži: Prve proroke i Poslednje proroke), i

(3) Spisi (Psalmi, Knjiga o Jovu, Priče Solomonove, Prva i Druga knjiga dnevnika, Jezdrijina i Nemijina knjiga, Knjiga o Ruti, Pesma nad pesmama, Knjiga propovednika, Plač Jeremijin, Knjiga proroka Danila).

Mnogi istraživači smatraju da je Stari zavet prethodna faza u razvoju hrišćanske religije koja je izložena u Novom zavetu.

Pored Tore za verski život Jevreja posebno je važan Talmud (hebrejski: učenje). Talmud je velika jevrejska zbirka posle-biblijskih tumačenja Starog zaveta, obrednih pravila, pravnih propisa, priča i izreka.

Sastoji se iz dva dela:

  • Mišna (tekst učenja) i
  • Gemara (objašnjenje učenja).

Postoje dva Talmuda:

  • Jerusalimski talmud (priređen oko 650. godine nove ere) i
  • Vavilonski talmud (priređen oko 500. godine).

Za ortodoksnog Jevrejina obavezan je i veliki broj obrednih propisa i propisa o čistoći i ishrani.

Osnivač jevrejske religije je Mojsije (hebrejski: Moše, oko 1225. p. n. e.). Praktično jedini izvor za upoznavanje Mojsijevog života, rada i učenja je Biblija, odnosno Stari zavet. Mojsije je bio jevrejski vođa i zakonodavac koji je Jevreje oslobodio egipatskog ropstva i na gori Sinaju dao im dve tablice - zakone koji su postali osnov jevrejske religije. Mojsije zauzima prvo mesto među osnivačima religija, pošto njemu u prilog ide hronološko prvenstvo: Zaratustra, Buda, Konfučije, Isus i Muhamed pojavili su se tek mnogo vekova posle njega. Prema Bibliji, Mojsije je čuvajući stoku na božijoj planini Hereb video u žbunu Boga (Jahve) koji mu je dao moć da vrši čudesna dela i poverio mu misiju - da se vrati svojim plemenima i oslobodi ih od ropstva.

Sinagoga (grčki: skupština, okupljanje) je zgrada u kojoj se obavljaju verske aktivnosti u judaizmu.

Rabin (hebrejski: moj učitelj) je jevrejski sveštenik, poglavar verske opštine. Status rabina stiče se dugogodišnjim izučavanjem Biblije i Talmuda.

Jevrejski praznici[uredi]

  • Šabat - sveti dan mirovanja - najvažniji blagdan,
  • Roš Hašana - Nova godina - godišnjica stvaranja sveta,
  • Jom Kipur - dan pomirenja i pokajanja,
  • Sukot - blagdan koliba,
  • Š'mini Aceret i Simhat Tora - obnavljanje kruga čitanja Tore,
  • Hanuka - blagdan svetlosti,
  • Tu bi-š-vat - nova godina drveća,
  • Purim - blagdan izbavljenja,
  • Pesah - blagdan oslobođenja,
  • Jom ha-Šoa - dan sećanja na žrtve holokausta,
  • Jom ha-Acmaut - dan države Izrael,
  • Jom Jerušalajim - dan grada Jerusalima,
  • Šavuot - blagdan primanja Tore.

Rasprostranjenost[uredi]

Danas na svetu ima između 15 i 18 miliona pripadnika ove religije.[6] Veliki deo njih živi u SAD-u, oko pet miliona živi u Izraelu, a ostatak u svim zemljama sveta (naročito Francuskoj i Rusiji). Njihovi običaji, njihov način života, čak i izgovor hebrejskog jezika mogu se razlikovati, ali Židovi su jedan narod ujedinjen zajedničkim precima; patrijasima Abrahamom, Izakom (Yitzhak) i Jakovom (Jaakov).

Antijudaizam[uredi]

Verska netrpeljivost prema judaizmu kao religiji naziva se antijudaizam ili antisemitizam. Antisemitizam je nastao tokom Srednjeg veka, u obliku progona, pogroma, nasilne konverzije, socijalnih ograničenja i getoizacije.

To se kvalitativno razlikovalo on represije Jevreja u drevnim vremenima. Drevna represija je bila politički motivisana i Jevreji su bili tretirani na isti način kao bilo koja druga etnička grupa. Sa usponom crkve, napadi na Jevreje su postali motivisani teološkim razmatranjima koja su proisticala iz hrišćanskih stavova o Jevrejima i judaizmu.[25] Tokom Srednjeg veka, Jevrejski narod je pod muslimanskom vlašću uglavnom doživljavao toleranciju i integraciju,[26] mada je bilo povremenih epizoda nasilja, kao što su Almohadski progoni.[27]

Vidi još[uredi]

Reference[uredi]

  1. „The Bible and Interpretation”. 
  2. „Oxford Dictionaries – Dictionary, Thesaurus, & Grammar”. 
  3. 3,0 3,1 Shaye J.D. Cohen 1999 The Beginnings of Jewishness: Boundaries, Varieties, Uncertainties, Berkeley: University of California Press; pp. 7.
  4. Jacobs, Louis (2007). „Judaism”. Ur.: Fred Skolnik. Encyclopaedia Judaica. 11 (2d izd.). Farmington Hills, Mich.: Thomson Gale. str. 511. ISBN 978-0-02-865928-2. »Judaism, the religion, philosophy, and way of life of the Jews.« 
  5. „Knowledge Resources: Judaism”. Berkley Center for Religion, Peace, and World Affairs. Pristupljeno 2011-11-22. 
  6. 6,0 6,1 14.3 million (core Jewish population) to 17.4 million (including non-Jews who have a Jewish parent), according to: 14–14.5 million according to:
  7. „What is the oral Torah?”. Torah.org. Pristupljeno 2010-08-22. 
  8. „Karaite Jewish University”. Kjuonline.com. Pristupljeno 2010-08-22. 
  9. „Society for Humanistic Judaism”. Shj.org. Pristupljeno 2010-08-22. 
  10. „Jewish Denominations”. ReligionFacts. Pristupljeno 2010-08-22. 
  11. „Reform Judaism”. ReligionFacts. Pristupljeno 2010-08-22. 
  12. „What is Reform Judaism?”. Reformjudaism.org. Pristupljeno 2010-08-22. 
  13. Britannica, Encyclopædia. „Britannica Online Encyclopedia: Bet Din”. Britannica.com. Pristupljeno 2010-08-22. 
  14. „Judaism 101: Rabbis, Priests and Other Religious Functionaries”. Jewfaq.org. Pristupljeno 2010-08-22. 
  15. David P Mindell (2009). The Evolving World. Harvard University Press. str. 224. ISBN 978-0-674-04108-0. 
  16. „History of Judaism until 164 BCE”. History of Judaism. BBC. 
  17. „Religion & Ethics – Judaism”. BBC. Pristupljeno 2010-08-22. 
  18. Religion: Three Religions, One God PBS
  19. Settings of silver: an introduction to Judaism pp. 59 by Stephen M. Wylen, Paulist Press, 2000
  20. Busse, Heribert (1998). Islam, Judaism, and Christianity: Theological and Historical Affiliations. Markus Wiener Publishers. str. 63—112. ISBN 978-1-55876-144-5. 
  21. Zeitlin, Irving M. (2007). The Historical Muhammad. Polity. str. 92—93. ISBN 978-0-7456-3999-4. 
  22. Jewish Contributions to Civilization: An Estimate (book)
  23. See, for example, Deborah Dash Moore, American Jewish Identity Politics, University of Michigan Press, (2008). str. 303; Ewa Morawska, Insecure Prosperity: Small-Town Jews in Industrial America, 1890–1940, Princeton University Press, (1999). str. 217; Peter Y. Medding, Values, interests and identity: Jews and politics in a changing world, Volume 11 of Studies in contemporary Jewry, Oxford University Press, (1995). str. 64; Ezra Mendelsohn, People of the city: Jews and the urban challenge, Volume 15 of Studies in contemporary Jewry, Oxford University Press, (1999). str. 55; Louis Sandy Maisel, Ira N. Forman, Donald Altschiller, Charles Walker Bassett, Jews in American politics: essays, Rowman & Littlefield, (2004). str. 158; Seymour Martin Lipset, American Exceptionalism: A Double-Edged Sword, W. W. Norton & Company, (1997). str. 169.
  24. 24,0 24,1 „World Jewish Population 2015”. Pristupljeno 8. 8. 2016. 
  25. Langmuir, Gavin (1993). History, religion, and antisemitism. University of California Press. ISBN 0-520-07728-8. 
  26. Cohen, Mark R. "The Neo-Lachrymose Conception of Jewish-Arab History." Tikkun 6.3 (1991)
  27. Amira K. Bennison and María Ángeles Gallego. "Jewish Trading in Fes On The Eve of the Almohad Conquest." MEAH, sección Hebreo 56 (2007), 33–51

Literatura[uredi]

Spoljašnje veze[uredi]