Jovan Jovanović Zmaj

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na: navigaciju, pretragu
Jovan Jovanović Zmaj
Jova Jovanovic Zmaj.jpg
Datum rođenja (1833-12-06)6. decembar 1833.
Mesto rođenja Novi Sad
Austrijsko carstvo, danas Srbija
Datum smrti 14. jun 1904.(1904-06-14) (70 god.)
Mesto smrti Sremska Kamenica
Austrougarska, danas Srbija
Supružnik Ruža Ličanin
Roditelji Pavle Jovanović
Najvažnija dela
Đulići
Đulići uveoci
Svetli Grobovi

Potpis

Jovan Jovanović - Zmaj (Novi Sad, 6. decembar 1833Sremska Kamenica, 14. jun 1904) je bio jedan od najvećih liričara srpskog romantizma. Po zanimanju bio je lekar, a tokom celog svog života bavio se uređivanjem i izdavanjem književnih, političkih i dečjih časopisa. Najznačajnije Zmajeve zbirke pesama su „Đulići“ i „Đulići uveoci“, prva o srećnom porodičnom životu, a druga o bolu za najmilijima. Pored lirskih pesama, pisao je satirične i političke pesme, a prvi je pisac u srpskoj književnosti koji je pisao poeziju za decu. Sremska Kamenica je nekada nosila ime Zmajeva Kamenica, u čast Jovana Jovanovića Zmaja.

Jovan Jovanović Zmaj je izabran za prvog potpredsednika Srpske književne zadruge i izradio je njen amblem.[1]

Biografija[uredi]

Kuća Jovana Jovanovića Zmaja u Sremskoj Kamenici
Ružin grob u Pančevu, na kome se spominju Đulići kao večni spomenik

Jovan Jovanović Zmaj je rođen u Novom Sadu 6. decembra (24. novembra po julijanskom kalendaru) 1833. u uglednoj plemićkoj porodici.[traži se izvor] Pesnikov prandeda bio je Cincarin a od 1753. godine živi i posluje u Novom Sadu; bio je balalin, krčmar, dželebdžija, trgovac hranom i brodovlasnik. Deda Jovan poznat kao "Kišjanoš" je bio manje vičan ekonomiji, ali iako se bavio činovničkim poslovima, stekao je plemićku titulu.[2] Otac Zmajev bio je „blagorodni gospodin Pavle ot Joannovič", senator pa gradonačelnik Novog Sada, a majka Marija rođena Gavanski bila je iz Srbobrana.[3] Mali Jova je rođen i prve godine života proveo u novosadskoj čuvenoj ulici "Zlatna greda". Njihov porodični dom bio je inspirativno mesto; kao stecište novosadske elite i kulturnih radnika. Osnovnu školu je pohađao u Novom Sadu, a gimnaziju u Novom Sadu, Halašu i Požunu. Iz gimnazijskih dana su njegovi prvi pesnički pokušaji; "Prolećno jutro" je spevao 1849. godine. Posle završene gimnazije upisao je, po očevoj želji, studije prava u Pešti, a studirao još i u Pragu i Beču. Ali bio je naklonjen prirodnim naukama, i to će kasnije prevladati kao životno opredeljenje, od kada je izučio medicinu. Za njegovo književno i političko obrazovanje od posebnog značaja je boravak u Beču, gde je upoznao Branka Radičevića, koji je bio njegov najveći pesnički uzor. Takođe u Beču upoznao se i sa Svetozarem Miletićem i Đurom Jakšićem. Za vreme gimnazijskog školovanja i potom studija, upoznao je u originalu prvo mađarsku, a zatim i nemačku književnost. Bavio se tada mnogo prevođenjem na srpski jezik, pesama Petefija, Cucorija, Garaija, Đulaija. Izdao je 1857. godine knjigu "Toldiju" od Aranjija, zatim 1860. godine "Viteza Jovana" od Petefija, te deceniju kasnije 1870. godine, Aranjijevu "Toldijinu starost".[4] Bio je naklonjen mađarskim pesnicima, a i Mađari su ga javno i iskreno poštovali. Ali zbog te mladalačke "slabosti", on je među Srbima, podrugljivo (kao i deda, ali sa više prava) nazivan "Kiš Janoš".

Posle završenih studija prava, Zmaj se 1860. vratio u Novi Sad, i kao jedan od najbližih Miletićevih saradnika postao službenik - podbeležnik u novosadskom magistratu. Pisao je poeziju sa mnogo uspeha u novosadskoj "Danici". Tu se upoznao sa svojom budućom suprugom Eufrozinom - Rozinom. koju je "prekrstio" Ružom, Ličanin. Ljubav i srećan porodičan život nadahnuli su Zmaja da napiše ciklus (zbirku) pesama Đulići (od turske reči Gül, što znači ruža).

Ipak, služba u magistratu nije mu odgovarala, pa ju je napustio i posvetio se književnom radu. Tada je pokrenuo književni časopis Javor i preuzeo od Đorđa Rajkovića, satirični list Komarac. Godine 1863. preselio se u Peštu, gde je radio u Matici srpskoj i kao nadzornik Tekelijanuma. Prihvatio se nadzorništva "Tekelijanuma" da bi mogao da završi medicinu u Pepšti. Godine 1864. pokrenuo je satirični list Zmaj (igra rečima, pošto je 3. maj po julijanskom kalendaru bio dan održavanja Majske skupštine 1848), čiji će naziv postati sastavni deo njegovog imena. Pored ovog, Zmaj je imao još 398 pseudonima, od kojih su mnogi bili likovi iz njegovih dela, ali i imena časopisa koje je objavljivao.[5]

Godine 1870. Zmaj je završio studije medicine, vratio se u Novi Sad, gde je započeo svoju lekarsku praksu. Na poziv Pančevaca, preselio se u Pančevo gde je radio kao opštinski lekar i pokrenuo humoristički list "Žižu". Ovde ga je ubrzo zadesila porodična tragedija, umrla su mu deca, a potom i žena Ruža. Iz ove porodične tragedije proizišao je niz elegičnih pesama objavljene pod zajedničkim nazivom Đulići uveoci. Očajan vratio se u zavičaj; posle neuspelog angažmana u Karlovcima, počinje lekarsku praksu u Futogu. Ali tu umire jedina kćerka Smiljka. Put ga dalje vodi preko Kamenice i Beograda, do Beča. U Kamenicu se doselio 1875. godine, i tu dočekuje izbijanje hercegovačkog ustanka. Pokreće u Novom Sadu časopis "Ilustrovanu ratnu hroniku", u kojoj je publikovati građu tog srpskog ustanka. U Beču je radio kao privatni lekar i uređivao humoristički list "Starmali". U Zagrebu se bavio uz put svojim dečijim listom "Nevenom". Bavio se politikom i nekoliko puta bi biran u Vršcu, za poslanika srpskog crkveno-narodnog sabora u Karlovcima. Tokom života se puno selio, radeći kao lekar među Srbima, i nije se mogao skućiti, sve dok nije od srpske Narodne skupštine u Beogradu, dobio penziju od 4000 dinara. Kupio je tada malu kuću zvanu "Zmajevac" u Sremskoj Kamenici.

Jovanović za života bio i slavljen i hvaljen u svom narodu. Srpski akademici su ga primili u svoje redova za "pravog člana" 1896. godine.[6] Zbog nekih svojih postupaka doživljavao je i osporavanja. Na primer zamerano mu je zbog prevoda "Harfe Siona", bogoslužbene knjige sekte nazarenske, koja je svojim rovarenjem u narodu, nanela veliku štetu pravoslavlju, srpskoj crkvi.[7] Prijatelj pesnik Laza Kostić, tada na suprotnim političkim pozicijama, ga je neočekivano osporio lucidnim opaskama, tokom svog predavanja 1899. godine, na jubilarnom skupu posvećenom Zmaju, od strane Književnog odeljenja Matice srpske u Novom Sadu.

Vratio se 1902. godine iz Zagreba, u svoj dom u Kamenici, i mada je bio star i bolestan nije ispuštao pero do svog kraja. Preminuo je 14. juna (1. juna po julijanskom kalendaru) 1904. u Sremskoj Kamenici, gde je i sahranjen.

Književni rad[uredi]

Dve najbolje zbirke njegovih pesama su „Đulići“ i „Đulići uveoci“. Veliki broj njegovih šaljivih i dečjih pesama, štampanih po raznim listovima i časopisima, izašao je u dva izdanja celokupnih dela: „Pevanija“ i „Druga pevanija“. Jovan Jovanović Zmaj je prvi pisac u srpskoj književnosti koji je pisao pesme za decu, riznica "Smilje"[8] sadrži pesme sa bogoljubivim i rodoljubivim temama, koje su pravi dar u srpskoj književnosti za decu. Deca će iz njih saznati kako valja podnosti nevolje, pomagati bližnjima, radovati se životu, prirodi, potoku i cvetu, blagodariti za sve, poštovati starije, voleti svoju otadžbinu, kako se moliti i uzdati u Boga. Sigurno je čika Jova imao na umu svoju decu dok je pisao ove pesme, jer se njegova najmlađa kći zlava Smiljka, a ceo naziv je pod imenom "Smilje". Poznata je i njegova rodoljubiva oda „Svetli Grobovi” (1879).

Poslednje su štampane zbirke: „Snohvatice“ i „Devesilje“. U prozi je napisao jednu pesničku legendu („Vidosava Branković“) i jedan šaljivi pozorišni komad („Šaran“) 1866. godine.

Prikupljao je građu za Rečnik srpskog jezika u kasnijem izdanju SANU.[9]

Prevodilački rad[uredi]

Spomenik Jovanu Jovanoviću Zmaju u Novom Sadu (Zmaj Jovina ulica

Zmaj je i prevodio, naročito iz mađarske književnosti. Najbolji su mu prevodi mađarskog pesnika srpskog porekla Šandora Petefija. Pored ostalih pesama, od njega je preveo spev „Vitez Jovan“.

Iz nemačke poezije prevodio je Getea („Herman i Doroteja“, „Ifigenija u Tavridi“) i s uspehom podražavao Hajneovu ljubavnu liriku i epigram i orijentalsku poeziju Fridriha Bodenšteta („Pesme Mirca Shafije“) 1871. godine. Preveo je sa nemačkog i objavio 1861. godine knjigu "Istočni biser".

Od ostalih prevoda iz strane književnosti najpoznatiji su „Demon“ od Ljermontova i „Enoh Arden“ od engleskog pesnika Tenisona.

Pored 3maja, uređivao je satirične listove Žižu i Starmali. Od 1880. pa do smrti izdavao je dečji list Neven, najbolji srpski dečji list tog vremena.

Vidi još[uredi]

Literatura[uredi]

Reference[uredi]

  1. „120 godina Srpske književne zadruge”. spc.rs. 22. 6. 2012. Pristupljeno 27. 4. 2016. 
  2. Svetlana Stefanović: "Jovan Jovanović Zmaj", Novi Sad 1972. godine
  3. Srpski biografski rečnik, tom 4, Matica srpska, Novi Sad 2009. godine, odrednica „Jovanović, Jovan Zmaj“. pp. 519, ISBN 978-86-7946-037-0 (COBISS.SR)
  4. "Školski list", Sombor 1899. godine
  5. Lešić, Aleksandar; Bumbašević, Marko (2004). „Jovan Jovanović Zmaj, pesnik i lekar, Sto godina nakon smrti”. 
  6. "Delo", Beograd 1896. godine
  7. "Srpski sion", Karlovci 1904. godine
  8. "Smilje"
  9. Golobosi i boce brigogonje („Politika”, 21. novembar 2016)

Spoljašnje veze[uredi]