Hermeneutika

Hermeneutika (grč. ἑρμηνεύω – hermēneuō, „tumačiti, prevesti“) je teorija i metodologija tumačenja,^[1]^[2] posebno tumačenja biblijskih tekstova, književnost mudrosti i filozofskih tekstova.^[3]

Koreni hermeneutike su u interpretaciji religijskih tekstova, ali vremenom stiče šire značenje. Početkom 20. veka, hermeneutika postaje i jedna od vodećih filozofskih struja.

Moderna hermeneutika obuhvata i verbalnu i neverbalnu komunikaciju,^[4] kao i semiotiku i pretpostavke. Široko je primenjena u društvenim naukama, pravu, istoriji i teologiji.

Izrazi hermeneutika i egzegeza se ponekad koriste kao sinonimi. Ipak, hermeneutika je šira disciplina koja uključuje pisanu, verbalnu i neverbalnu komunikaciju, dok se egzegeza fokusira prvenstveno na reč i gramatiku teksta.

Etimologija

Reč hermeneutika je izvedena iz grčke reči ἑρμηνεύω (hermēneuō, "prevesti, tumačiti").^[5]

Narodna etimologija povezuje termin sa Hermesom, mitološkim grčkim božanstvom koje je bilo "glasnik bogova".^[6] Osim što je bio posrednik između bogova i ljudi, Hermes je smatran i pronalazačem jezika i govora, ali i tumačem, lažovom i varalicom. Ova dvosmislenost — moć reči da otkrivaju, ali i skrivaju — predstavlja suštinu hermeneutike.^[6] Grčko viđenje jezika kao nečega što se sastoji od znakova koji mogu voditi istini ili neistini, bila je suština Hermesa.^[7]

Hermeneutika u religiji

Hermeneutika je prvobitno primenjivana na tumačenje, ili egzegezu, Svetih pisama. Avgustin Hiponski u svom delu O hrišćanskoj doktrini (De doctrina christiana) nudi hermeneutiku, naglašavajući poniznost i ljubav kao ključne preduslove za ispravno tumačenje.

Tradicionalno, u biblijskoj hermeneutici postoji četvorostruki smisao tumačenja:^[8]

Bukvalni (istorijski) smisao: Šta se doslovno dogodilo.
Moralni smisao: Koje lekcije o ponašanju se mogu izvući iz teksta.
Alegorijski (duhovni) smisao: Kako događaji iz Starog zaveta najavljuju događaje u Novom zavetu (poznato kao tipologija).
Anagoški smisao: Mistično ili eshatološko značenje, koje se odnosi na buduće događaje (npr. Drugi Hristov dolazak).

Protestantska reformacija je donela obnovljeno interesovanje za tumačenje Biblije, vraćajući se na princip scriptura sui ipsius interpres (Pismo tumači samo sebe).

Filozofska hermeneutika

Filozofska hermeneutika se bavi prirodom razumevanja kao takvog.

Rana moderna hermeneutika

Iako je nastala iz religioznog tumačenja, disciplina hermeneutike se pojavila sa humanističkim obrazovanjem u 15. veku. Italijanski humanista Lorenco Vala je 1440. godine, koristeći istorijsku i jezičku analizu teksta, dokazao da je Konstantinova darovnica falsifikat. Ovim je hermeneutika proširena sa teologije na analizu bilo kog teksta.

Prosvetiteljski racionalizam doveo je do toga da tumači posmatraju Sveto pismo kao bilo koji drugi sekularni klasični tekst, analizirajući ga kao odgovor na istorijske i društvene okolnosti.

Šlajermaher

Fridrih Šlajermaher (1768–1834) istraživao je prirodu razumevanja ne samo u vezi sa svetim tekstovima, već sa svim ljudskim tekstovima i oblicima komunikacije. On je definisao hermeneutiku kao "umetnost izbegavanja nesporazuma". Razlikovao je:

**Gramatičko tumačenje:** Kako je delo sastavljeno od opštih ideja (jezika).
**Psihološko tumačenje:** Kako delo odražava jedinstveni sklop misli i gledište samog autora.

Šlajermaher je time pomerio fokus sa objektivnog značenja reči na razumevanje autorovog karaktera i tačke gledišta.^[9]

Diltaj

Vilhelm Diltaj (1833–1911) je proširio hermeneutiku, povezujući je sa istorijom. On je tvrdio da razumevanje teksta nije proces empatije (direktnog poistovećivanja sa autorom), već proces artikulacije onoga što je izraženo u delu, smeštajući ga u njegov istorijski kontekst. Diltaj je razlikovao tri strukturna nivoa duhovne nauke: 1. **Iskustvo:** Lični doživljaj. 2. **Izraz:** Pretvaranje iskustva u značenje (npr. u pisani tekst). 3. **Razumevanje:** Proces tumačenja tog izraza.

Hajdeger

Martin Hajdeger (1889–1976) je napravio radikalan zaokret. Njegova filozofska hermeneutika pomerila je fokus sa *tumačenja tekstova* na *egzistencijalno razumevanje* kao fundamentalni način ljudskog postojanja. Za Hajdegera, razumevanje nije "način saznavanja", već "način postojanja" u svetu (In-der-Welt-sein).^[10]

Reciprocitet između teksta i konteksta, odnosno činjenica da možemo razumeti celinu samo kroz delove, a delove samo kroz celinu, deo je onoga što je Hajdeger nazvao hermeneutički krug.

Gadamer

Hans-Georg Gadamer (1900–2002), Hajdegerov učenik, u svom delu Istina i metoda (1960), dalje je razvio ove ideje. Gadamer je tvrdio da je metodično razmišljanje (nauka) suprotno iskustvu i refleksiji, i da do istine možemo doći samo razumevanjem sopstvenog iskustva.

On je istakao da su pred-sudovi (ili predrasude) neizbežan i suštinski element našeg razumevanja. Biti otuđen od neke tradicije je uslov za njeno razumevanje. Mi, po Gadameru, nikada ne možemo u potpunosti istupiti iz sopstvene tradicije i istorijskog konteksta – sve što možemo je da pokušamo da ih razumemo.

Ostali razvoji u 20. veku

Pol Riker (1913–2005) razvio je hermeneutičku fenomenologiju, istražujući simbole i lingvistiku.
Jirgen Habermas (r. 1929) kritikovao je konzervativizam Gadamera. Smatrao je da prevelik fokus na tradiciji umanjuje mogućnost za društvenu kritiku i transformaciju (kritička hermeneutika).
Žak Derida (1930–2004) razvio je radikalnu hermeneutiku, poznatiju kao dekonstrukcija, koja dovodi u pitanje postojanje stabilnog značenja teksta.
Marksistička hermeneutika (Valter Benjamin, Fredrik Džejmson) tumači tekstove u odnosu na način proizvodnje i istoriju.^[11]

Primene hermeneutike

Pored filozofije i teologije, hermeneutika se primenjuje u mnogim drugim disciplinama:

Arheologija: Kao tumačenje i razumevanje materijalne kulture (artefakata) kroz analizu njihovih mogućih značenja i društvenih upotreba.
Arhitektura: Kao tumačenje načina na koji je zgrada primljena od strane kritičara, korisnika i istoričara, i kako se ta recepcija menja vremenom.
Pravo: Kao tumačenje pravnih tradicija i tekstova zakona. Još od 11. veka, škole poput glosatora i komentatora bavile su se sistematskim tumačenjem Justinijanovog kodeksa.
Psihoanaliza: Sigmund Frojd je svoj rad Tumačenje snova (1900) opisao kao "tumačenje" koje snu dodeljuje "značenje".^[12]
Sociologija: Kao tumačenje i razumevanje društvenih događaja kroz analizu njihovog značenja za učesnike. Centralni princip je da se značenje nekog čina (npr. ubacivanje papira u kutiju) može razumeti samo unutar njegovog specifičnog društvenog konteksta (npr. izbori).

Vidi još

Reference

^ „The American Heritage Dictionary entry: hermeneutics”. www.ahdictionary.com. Houghton Mifflin Harcourt Publishing Company.
^ „Definition of HERMENEUTICS”. www.merriam-web.com. decembar 2023. CS1 održavanje: Format datuma (veza)
^ Audi, Robert (1999). The Cambridge Dictionary of Philosophy (2nd izd.). Cambridge: Cambridge University Press. str. 377. ISBN 978-0521637220.
^ Mir, Raza; Willmott, Hugh; Greenwood, Michelle (6. 11. 2015). The Routledge Companion to Philosophy in Organization Studies. Routledge. str. 113. ISBN 978-1-134-46601-6. CS1 održavanje: Format datuma (veza), Routledge, 2015, .
^ Klein, E. D. (1971). A Comprehensive Etymological Dictionary of the English Language. Amsterdam: Elsevier. str. 724.
^ ^a ^b Hoy, David Couzens (januar 1982). The Critical Circle. University of California Press. ISBN 978-0520046399. CS1 održavanje: Format datuma (veza)
^ White, Robert E.; Cooper, Karyn (29. 9. 2022). Qualitative Research in the Post-Modern Era: Critical Approaches and Selected Methodologies. London: Springer. str. 63. ISBN 978-3-030-85124-8. CS1 održavanje: Format datuma (veza)
^ „hermeneutics”. Encyclopedia Britannica. 7. 7. 2023. Tekst „ Definition & Facts” ignorisan (pomoć)CS1 održavanje: Format datuma (veza)
^ Bjorn Ramberg; Kristin Gjesdal. Hermeneutics. Pristupljeno 2017-09-12. Nepoznati parametar |encyklopedija= ignorisan (pomoć)
^ Heidegger, Martin (1962) [1927]. Being and Time. Harper and Row. str. H125. LCCN 62-7289.
^ Jameson, Fredric (1982). The Political Unconscious: Narrative as a Socially Symbolic Act. Cornell University Press. str. 17—102. ISBN 978-0-8014-9222-8.
^ Freud, Sigmund (1900). The Interpretation of Dreams. Standard Edition, Vols. IV and V. London: The Hogarth Press. str. 96.

Spoljašnje veze

Hermeneutika na Stanfordskoj enciklopediji filozofije

[ahd-1] „The American Heritage Dictionary entry: hermeneutics”. www.ahdictionary.com. Houghton Mifflin Harcourt Publishing Company.

[mw-2] „Definition of HERMENEUTICS”. www.merriam-web.com. decembar 2023. CS1 održavanje: Format datuma (veza)

[3] Audi, Robert (1999). The Cambridge Dictionary of Philosophy (2nd izd.). Cambridge: Cambridge University Press. str. 377. ISBN 978-0521637220.

[Routledge-4] Mir, Raza; Willmott, Hugh; Greenwood, Michelle (6. 11. 2015). The Routledge Companion to Philosophy in Organization Studies. Routledge. str. 113. ISBN 978-1-134-46601-6. CS1 održavanje: Format datuma (veza), Routledge, 2015, .

[5] Klein, E. D. (1971). A Comprehensive Etymological Dictionary of the English Language. Amsterdam: Elsevier. str. 724.

[Couzen-Hoy-6] Hoy, David Couzens (januar 1982). The Critical Circle. University of California Press. ISBN 978-0520046399. CS1 održavanje: Format datuma (veza)

[7] White, Robert E.; Cooper, Karyn (29. 9. 2022). Qualitative Research in the Post-Modern Era: Critical Approaches and Selected Methodologies. London: Springer. str. 63. ISBN 978-3-030-85124-8. CS1 održavanje: Format datuma (veza)

[8] „hermeneutics”. Encyclopedia Britannica. 7. 7. 2023. Tekst „ Definition & Facts” ignorisan (pomoć)CS1 održavanje: Format datuma (veza)

[ramberg-9] Bjorn Ramberg; Kristin Gjesdal. Hermeneutics. Pristupljeno 2017-09-12. Nepoznati parametar |encyklopedija= ignorisan (pomoć)

[10] Heidegger, Martin (1962) [1927]. Being and Time. Harper and Row. str. H125. LCCN 62-7289.

[11] Jameson, Fredric (1982). The Political Unconscious: Narrative as a Socially Symbolic Act. Cornell University Press. str. 17—102. ISBN 978-0-8014-9222-8.

[12] Freud, Sigmund (1900). The Interpretation of Dreams. Standard Edition, Vols. IV and V. London: The Hogarth Press. str. 96.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

Normativna kontrola
Državne	Španija Francuska BnF podaci Nemačka Izrael Sjedinjene Države Japan Češka
Ostale	Enciklopedija savremene Ukrajine Enciklopedija Britanika 2