Kragujevac

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na: navigaciju, pretragu
Za druga značenja, pogledajte Kragujevac (višeznačna odrednica).
Kragujevac
View on the city.JPG
Pogled ka zapadu sa zgrade gradske opštine
Grb Kragujevca Zastava Kragujevca
Osnovni podaci
Država  Srbija
Okrug Šumadijski okrug
Region Šumadija i zapadna Srbija
Stanovništvo
Stanovništvo Rast 150.835 [1] (2011)
Aglomeracija 179.417 [1] (2011)
Gustina stanovništva 215 st./km2
Geografske karakteristike
Koordinate 44°00′51″ SGŠ; 20°54′42″ IGD / 44.014167° SGŠ; 20.911667° IGD / 44.014167; 20.911667Koordinate: 44°00′51″ SGŠ; 20°54′42″ IGD / 44.014167° SGŠ; 20.911667° IGD / 44.014167; 20.911667
Vremenska zona UTC+1 (CET), leti UTC+2 (CEST)
Nadmorska visina 173 m
Površina 835 km2
Kragujevac na mapi Srbije
Kragujevac
Kragujevac
Ostali podaci
Gradonačelnik Radomir Nikolić (SNS)
Poštanski kod 34000
Pozivni broj 034
Registarska oznaka KG / KG
Veb-sajt www.kragujevac.rs

Kragujevac je sa 179.417 stanovnika na teritoriji Grada, prema popisu iz 2011, i 150.835 u samom gradskom naselju [1] četvrti grad po veličini u Srbiji (ne računajući Kosovo i Metohiju), i sedište Šumadijskog okruga, a nalazi se oko 120 kilometara južno od Beograda.

Kragujevac je značajan privredni, kulturni, obrazovni i zdravstveni centar Šumadije, Pomoravlja i susednih regiona. Makroregionalni je centar za regione: Čačka, Kraljeva, Užica, Jagodine, Kruševca, Smedereva, Požarevca i severnog Kosova. Do 1990. godine Kragujevac je bio 5. grad po razvijenosti u SFRJ odmah posle slovenačkih gradova. Početkom 1990.ih godina grad postaje jedan od siromašnijih gradova u Srbiji. Danas je Kragujevac ponovo jedan od najjačih administrativnih, kulturnih, finansijskih, industrijskih i političkih centara u Srbiji.

Etimologija[uredi]

Naziv Kragujevac je izvedeno od imena ptice Kraguj koja se u srednjem veku upotrebljavala za lov. U Lepeničkoj oblasti bilo je dosta šuma gde su živele ove ptice.

Kragujevac je u turskim izvorima poznat pod nazivima Karagovindža i Karađofodža, ali ti nazivi nisu ništa drugo nego prevodi naziva Kragujevac na turski jezik. Glavni deo reči u nazivu Karagufdža je karagu što je u prevodu sa turskog kraguj, a u nazivu Karagovinča glavni deo reči je karago (karagu–kraguj). Druga teorija je da naziv grada potiče od muškog imena Kraguj, koje je bilo veoma retko.[2]

Geografija[uredi]

Glavni članak: Geografija Kragujevca
Šumaričko jezero

Grad Kragujevac se nalazi u centralnom delu Srbije, na stotinak kilometara južno od Beograda. Kragujevac je podignut na obalama reke Lepenice, u kotlini između krajnjih ogranaka Rudnika, Crnog vrha i Gledićkih planina. Grad se nalazi na nadmorskoj visini od 173 - 220 m, sa matematičko-geografskim položajem +44° 22' ; +20° 56'.

Područje grada prostire se na površini od 835 km², okružen obroncima planina Rudnik i Crni Vrh, a dolinom reke Lepenice otvoren je prema dolini Velike Morave.

Šumadiju karakteriše brežuljkasto - brdovito zemljište, blago zatalasano. Rudnik je najveća planina u Šumadiji sa najvišim vrhom od 1.132 m. Ovaj kraj ima razuđenu mrežu rečnih tokova, ali bez većih reka. Zbog nedostatka reka i ograničenih padavina za snabdevanje grada vodom izgrađene su veštačke akumulacije. Tako su nastala Grošničko, Gružansko jezero i Dulensko jezero, kao i jezero u Šumaricama. Takođe veliki značaj ima i Bubanj. Kragujevac ima razvijenu saobraćajnu infrastrukturu.

Klima[uredi]

Šetalište u Kragujevcu posle kiše

U Kragujevcu vlada umereno-kontinentalna klima. Klimu Kragujevca odlikuju relativno hladne zime i topla leta. Najhladniji mesec je januar, a najtopliji jun. Maj i jun su meseci sa najviše padavina, a najmanje ih ima u januaru, februaru i martu. Suma godišnjih padavina iznosi 550 mm. Najčešće duvaju jugozapadni i severozapadni vetrovi, a u periodu januar-mart i jugoistočini (košava). Prosečan broj dana sa snegom iznosi 30, maglom 20, a gradom 2 dana.[3]

  • Nadmorska visina 180 - 220m
  • Najhladniji mesec - januar -5 °C
  • Najtopliji mesec - jul +27 °C
  • Prosečna godišnja temperatura +11,5 °C
  • Najvlažniji mesec - decembar - vlažnost 79%
  • Najsuvlji mesec - septembar - vlažnost 39%
  • Prosečna godišnja količina padavina 550 l/m²
  • Dani sa temperaturom preko 25 °C - 92
  • Broj ledenih dana (ispod nule) - 96
  • Broj dana pod snegom - 34 (najviše januar)
  • Najviše padavina - jun - prosek 83 l/m²
  • Najmanje padavina - februar - prosek 32 l/m²
  • Prosečan broj sunčanih sati - 5.5 h/dan
  • Najmanji broj sunčanih sati - decembar 2.1 h/dan
  • Najveći broj sunčanih sati - jun 8.8 h/dan
Klima Kragujevca
Pokazatelj \ Mesec .Jan. .Feb. .Mar. .Apr. .Maj. .Jun. .Jul. .Avg. .Sep. .Okt. .Nov. .Dec. .God.
Srednji maksimum, °C (°F) 3,8
(38,8)
6,7
(44,1)
11,8
(53,2)
17,3
(63,1)
22
(72)
25
(77)
25
(77)
27,2
(81)
23,9
(75)
18,2
(64,8)
11,5
(52,7)
5,6
(42,1)
27,2
(81)
Srednji minimum, °C (°F) −3,8
(25,2)
−1,7
(28,9)
1,4
(34,5)
5,5
(41,9)
10,1
(50,2)
13
(55)
14,2
(57,6)
13,7
(56,7)
10,7
(51,3)
6,3
(43,3)
2,4
(36,3)
−1,6
(29,1)
−3,8
(25,2)
Količina padavina, mm (in) 41,1
(16,18)
38,7
(15,24)
44,4
(17,48)
49,4
(19,45)
73,8
(29,06)
84,7
(33,35)
68
(26,8)
53,3
(20,98)
44,8
(17,64)
38,2
(15,04)
48,2
(18,98)
47,6
(18,74)
632,2
(248,94)
Izvor: http://worldweather.wmo.int/en/city.html?cityId=1388

Istorija[uredi]

Turska vladavina[uredi]

Pretpostavlja se da je Kragujevac kao naseljeno mesto postojao i pre Nemanjićke države. Kragujevac je prvi put spomenut u turskom popisnom defteru iz 1476. godine kao „Kragujfoča“, bivši trg sa 32 kuće. Ime je dobio po ptici kraguj (vrsti jastreba) koja je u srednjem veku korišćena za lov, a danas zauzima počasno mesto na gradskom grbu.

Šumadija je krajem XV i u XIV veku bila porobljena i spaljena od strane Turaka. Tadašnji putopisci navode da je bila toliko velika pustoš da se moglo putovati čitav dan, a da se ne naiđe na selo. Zemlja je bila napuštena i neobrađena, a stanovništvo se dosta proredilo. Krajem XVI veka Turci su počeli da izgrađuju novo naselje na prostoru gde je nekada bio trg i gde se prostirao Kragujevac na obe strane Lepenice. Pravljena je po uzoru na turske palanke sa uskim i krivudavim ulicama, drvenim kućama pokrivenim slamom i ograđene visokim zidovima. Jedan deo varoši predstavljao je trgovački centar. Na levoj obali Lepenice u blizini kamenog mosta podignuta je džamija sa minaretom.[4]

Kragujevac je u dva navrata krajem XVI i u prvoj polovini XVII veka potpadao pod austrijsku i tursku vlast. Prvo je to bilo za vreme Velikog turskog rata 16891690. godine kada su Turci bili proterani do Skoplja, ali su ubrzo ponovo povratili izgubljeno. Drugi put nakon Austrijsko-turskog rata (1716—1718), kada su Požarevačkim mirom ovi krajevi potpali pod Austrijsku vlast. Austrijanci su se ovde zadržali do 1739. godine, a Kragujevac je u tom periodu bio pretvoren u vojno utvrđenje sa jakom vojničkom posadom. Nakon povratka Turci su doselili muslimansko stanovništvo i preuzeli imanja i vlast. Turci su ostali u varoši do 4. aprila 1804. godine kada je Karađorđe sa svojim ustanicima zauzeo Kragujevac. Kragujevac nije igrao važnu ulogu tokom Prvog srpskog ustanka. Kragujevac je 1813. nakon sloma ustanka kao i cela Srbija ponovo potapao pod Tursku vlast, a ponovo je oslobođen 1815. za vreme Drugog srpskog ustanka.[5]

Prestonica kneževine Srbije (1818–1841)[uredi]

Kragujevac je 1818. godine postao prestonica Kneževine Srbije što je prouzrokovalo brži razvoj varoši. U Kragujevcu je bilo sedište kneževe kancelarije, kao i opšte-narodni sud. Kada je Srbija dobila autonomiju Hatišerifom iz 1830. godine, Kragujevac je počeo da se izgrađuje kao centar društvenog, političkog i kulturnog života Srbije.[6]

Za to vreme je podignuto nekoloiko većih zgrada: knežev konak, konak knjeginje Ljubice, Amidžin konak. Ceo ovaj dvorski kompleks bio je ograđen jakom ogradom od hrastovog drveta. U blizini je bila suva kruška na kojoj su vešani kriminalci. Knežev konak je bila jednospratna građevina od drveta izgrađena u turskom stilu. Ona je služila za stanovanje kneza, kao i za upravljanje kneževinom. Građani su znali kada knez Miloš ruča i večera pošto je to objavljivano zvonom. Konak knjeginje Ljubice je takođe bila jednospratna građevina u kojoj su živeli knjeginja Ljubica i njena deca. Izgrađena je od drveta, a unutrašnjost je bila išarana slikama neveštog slikara. Zbog toga je bio poznat i kao šareni konak.[7] Amidžin konak je bilo mesto koje je služilo za smeštaj nahijskih knezova. Nalazilo se na mestu gde je vežbala kneževa garda.[8]

Svu vlast u svojim rukama držao je knez Miloš Obrenović koji je vladao apsolutistički. U Kragujevac je 1820. godine došao Vuk Stefanović Karadžić kako bi naučio kneza da čita i piše i sa namerom da otvori školu u tu svrhu. Ljudi oko kneza su se plašili da Vuk ne stekne veliki uticaj na njega i uspeli su da nagovore Miloša da ga otera iz Kragujevca. Knez Miloš je bio nezadovoljan što se u trećoj knjizi narodnih pesama koja je izdata u Lajpcigu u pesmi Boj na Čačku ne prikazuje u najboljem svetlu i što te pesme više slave Karađorđa. Zbog toga je naredio da se svih 400 knjiga spali 1823. godine.[9] Zbog velikih kazni za krađu, bezbednost je u gradu bila velika. Joakim Vujić 1826. godine o tome piše:[10]

Po mnogo čemu ovaj grad možemo nazvati „prvim u Srbiji“. „Knjaževsko–srpska banda” je predstavljala početak muzičke umetnosti, jer je pre toga u Srbiji bila samo narodna muzika. Imala je zadatak da svira na svečanostima, balovima i bila je svuda gde je knez. Prva gimnazija u Srbiji je osnovana 1833. godine. Godinu dana kasnije iz Beograda je prebačena štamparija i počinju da se štampaju Novine serbske, a urednik je bio Dimitrije Davidović.[11]

Prvo Knjaževsko-srpski teatar na čelu sa upravnikom Joakimom Vujićem je otvoren 1835. godine. Prve predstave održane su deset godina ranije, a njih su pripremali učitelji osnovnih škola. Te iste godine je otvorena i prva apoteka, a godinu dana kasnije i vojna bolnica. Preteča Visoke škole i kasnijeg Beogradskog univerziteta je Licej nastao 1838. godine, a uz Licej je osnovana i biblioteka.[12]

Industrijski razvitak[uredi]

Glavni članak: Muzej Stara livnica
Topolivnica u Kragujevcu, engleski crtež iz 1856. godine. Iako je u Srbiji sredinom 19. veka osvojena tehnologija proizvodnje topova za najznačajniji proizvod se ipak smatra izrada gvozdenog pluga. Seljaci su postepeno počeli da zamenjuju drvene plugove sa gvozdenim, koji su se u nekim predelima Jugoslavije zadržali do kraja 20. veka. Ostalo je zabeleženo da je narodni tribun, borac za seljačka prava i saradnik poljoprivrednog lista „Težak” Adam Bogosavljević važio za jednog od najvećih zagovornika uvođenja gvozdenog pluga na selu.

Zbog situacije u Evropi polovinom XIX veka, Srbija je bila primorana da izgradi vojnu fabriku. U Beogradu je otpočela sa radom fabrika u oktobru 1848. godine. Najviši državni organi doneli su odluku da se 1851. godine Topolivnica preseli u Kragujevac. Francuz Šarl Lubri je postavljen ta prvog rukovodioca fabrike. Nakon dvogodišnje pripreme počelo se sa proizvodnjom topova 15. oktobra 1853. godine. Iako Kragujevac nije više bio glani grad, zahvaljujući topolivnici nastavio je da igra bitnu ulogu u razvoju Srbije.[13]

Zbog potrebe pravljenja municije podignuta su dva nova objekta: Lafetnica i Laboratorijum, a izgrađen je i arsenal za smeštaj gotovih proizvoda. Pri Topolivnici, marta 1854. je osnovana Zanatlijska škola. Imala je zadatak da sprema kvalifikovane radnike raznih profila. Pošto je proizvodnja topova sa glatkim cevima bila zastarela, 1863. godine nabavljene su mašine za proizbodnju izolučenih topovskih cevi. Tada je fabrika mogla da proizvede 20.000 puščanih zrna i 40.000 kapisli, a mesečno po jednu bateriju topova i dve haubice sa lafetima.[14]

Uporedo sa pojavom industrije pojavila se i radnička klasa. Nakon pobede socijalista na lokalnim izborima i neuspešne vladine izborne prevare na ponovljenim izborima, u Kragujevcu su 27. februara izbile demonstracije nazvane Crveno barjače koja je ugušila srpska vojska. Prva prilika za proveru topova bili su Srpsko-turski ratovi (1876—1878), ali su ti ratovi pokazali da su bronzani spredapuneći topovi bili inferiorniji u odnosu na čelične ostragane koje je koristila turska vojska. Zbog toga je 1883. godine došlo do reorganizacije fabrike.

Prvi svetski rat[uredi]

U toku Balkanskih ratova u fabrici se radilo danonoćno. Konstruisana je u fabrici i prva avionska bomba za potrebe Crnogorske vojske prilikom opsade Skadra. Za vreme Prvog svetskog rata, u toku 1914. i 1915. godine proizvodnja je bila veoma intezivna. Zbog toga su neprijateljski avioni bombardovali 17. i 18. septembra bombardovali Kragujevac i tom prilikom 34 bombi (16 prvog dana i 18 drugog dana) je palo na radionice fabrike. Poginulo je pet, a ranjeno deset lica. Fabrika je radila do oktobra 1915. godine, ali kada je pao Kragujevac fabrika je bila razorena. Oko 400 radnika koji su prošli Albaniju povlačeći se sa vojskom prebačeno je u Francusku i raspoređeno u tamošnje fabrike.[15]

Tokom napada na Srbiju 1914. godine u Kragujevcu se nalazila Vrhovna komanda. U malom štampanom formatu data je izlazio list Ratni dnevnik. U decembru 1914. godine list je objavio najdražu vest te godine a koja je glasila: Na našoj teritoriji, sem zarobljenika, nema nijednog naoružanog neprijatelja[16]

U Kragujevcu je 1918. godine bio stacioniran 71. pešadijski puk Austro–ugarske vojske koji su uglavnom činili Slovaci iz Trenčina i okoline. Puk je dopunjavan povratnicima iz ruskog zarobljeništva koji su, posle odmora kod kuće od 2-3 nedelje, trebalo da se ponovo upute na front. Zbog straha od „boljševizma“ oni su dočekani vrlo nepoverljivo, a disciplina prema njima je bila pooštrena što je izazivalo nezadovoljstvo.[17]

Glavna pobuna je izbila 2. juna (20. maja) oko 22 časova. Sam 71. pešadijski puk je bio podeljen na grupu koja je bila uz pobunjenike, i onu protiv njih. Ukupno je bilo oko 700 pobunjenika. Pod vođstvom narednika Viktora Kobilika došli su do centra varoši, gde su ubili austrijske vojnike koji su pokušali da ih umire. Pozivali su i narod da im se pridruži, ali to se nije dogodilo. Pobunjenici su zauzeli železničku stanicu, uništili telegrafske uređaje i krenuli ka oficirskom domu. Počela je žestoka ulična borba koja je trajala celu noć. Oko 2 sata posle ponoći napad pobunjenika je počeo da slabi. Sutradan je naređeno jednom bataljonu iz Mladenovca da krene u Kragujevac kako bi pomogao da se umiri pobuna. Kada je stigao bataljon u varoš, pobuna je već bila ugušena. Veliki broj pobunjenika na čelu sa Viktorom Kobilikom je uhvaćen. Osamdeset pobunjenika je izvedeno na sud, od kojih je 44 osuđeno na smrt streljanjem, a osuđeno je i 5 civila. Presuda je izrečena 8. juna (26. maja) a izvršena je istog dana u 15 časova. Spomenik Slovacima se danas nalazi u Spomen-parku Kragujevački oktobar.[17]

Međuratni period[uredi]

Kragujevac 1935. godine

I u periodu između dva svetska rata Kragujevac je bio značajan kulturni, politički i industrijski centar. I dalje je Vojnotehnički zavod bio najvažniji industrijski objekat u gradu i jedan od najvažnijih u državi. Dana 15. oktobra 1928. godine su otvoreno novi objekti u sklopu proslave 75 godina postojanja vojnih objekata u kragujevcu Kapacitet novih fabrika je povećan na proizvodnju 200.000 pešadijske bojeve municije i 200 pušaka.[18]

U Kragujevcu je u ovom periodu postojale i Prva jugoslovenska ovlašćena fabrika za proizvodnju povrća, voća i mesa, fabriku pekmeza, buradi i bombona Svetozara Stefanovića, fabrika kože, Prva kragujevačka fabrika kesa Milana Golubovića osnovana 1923, fabrika leda i soda–vode Sekule Kneževića (1930), fabrika leda Koste Mišića (1934), Mehanička tkačnica Dušana M. Stojanovića (1936) i dr.[19]

Drugi svetski rat[uredi]

Za više informacija pogledajte: Masakr u Kragujevcu
Spomenik V/3.
Diverzija kod Kragujevca 1941. godine

Jedinice nacističke Nemačke su 19, 20. i 21. oktobra 1941. godine počinile zločin nad civilnim stanovništvom Kragujevca i okolnih sela.

Streljanje je izvršeno kao odmazda za 10 ubijenih i 26 ranjenih nemačkih vojnika nakon sukoba sa pripadnicima partizanima i četnicima na pola puta između Bara i Ljuljaka. Nemački komandant Franc Beme 10. oktobra je izdao naredbu da se za jednog ubijenog nemačkog vojnika strelja 100 ljudi, a za jednog ranjenog pedeset.[20] Po toj računici kao odmazdu trebalo je ubiti 2.300 ljudi. Naredbu je doneo komandant 749. puka čije je sedište bilo u Kraljevu major Oto Deš, a naredbu je prosledio komandantu 724. puka u Kragujevcu majoru Paulu Kenigu. Zločin su izvršile jedinice I bataljona 724. pešadijskog puka i III bataljona 749. pešadijskog puka.

U ovom zločinu je stradalo oko 3.000 stanovnika Kragujevca i okolnih mesta, a među njima je bilo i 300 kragujevačkih učenika i petnaestoro dece starosti između 8 i 15 godina. Nakon Drugog svetskog rata vladalo je mišljenje da je stradalo 7.000 civila. Prema podacima istoričara i nekadašnjeg kustosa muzeja u Šumaricama Staniše Brkića, tog dana je streljano 2.796 lica.

Nakon tri godina okupacije jedinice 17 narodnooslobodilačke divizije NOVJ i 93 i 113 streljačke divizije Crvene armije stigle su u blizinu Kragujevca. Oni su 10. oktobra uspeli da preseku odstupnicu nemačkim jedinicama kod Velike Plane. Nemci su se zatim zbog velikog značaja žellezničkog čvora u Lapovu utvrdili na položaju RogotBatočinaGradacBadnjevac. Nakon velikih borbi Kragujevac je oslobođen 21. oktobra 1944. godine, na isti dan na koji je tri godine ranije ubijeno oko 3.000 Kragujevčana.[21]

Lokalna samouprava[uredi]

Prema teritorijalnoj organizaciji Republike Srbije, Kragujevac je jedan od njenih 24 grada.[traži se izvor]. 2017.}}

Skupština grada[uredi]

Za više informacija pogledajte: Skupština grada Kragujevca
Zgrada Skupštine grada Kragujevca

Skupština grada Kragujevca je predstavnički organ koji vrši osnovne funkcije lokalne vlasti utvrđene Zakonom i Statutom grada. Skupštinu grada čini 87 odbornika, koje biraju građani na neposrednim izborima, tajnim glasanjem, u skladu sa zakonom i Statutom. Odluke se donose većinom glasova prisutnih odbornika, ukoliko zakonom ili Statutom nije drukčije određeno. Sednicu Skupštine grada saziva predsednik Skupštine grada, po potrebi, a najmanje jednom u tri meseca. Sednice Skupštine grada su javne. Skupština grada može odlučiti da sednica Skupštine grada ne bude javna iz razloga bezbednosti i drugih razloga utvrđenih zakonom.[22]

Gradonačelnik[uredi]

Za više informacija pogledajte: Gradonačelnik Kragujevca

Gradonačelnik Kragujevca predstavlja i zastupa grad i obavlja izvršnu funkciju u gradu Kragujevcu. Gradonačelnik se bira istovremeno kad i odbornici Skupštine grada neposrednim tajnim glasanjem na četiri godine. Gradonačelnik ne može biti odbornik u Skupštini grada, niti obavljati bilo koju drugu službenu funkciju.[23]

Trenutni gradonačelnik Kragujevca je Radomir Nikolić, član Srpske napredne stranke.[24]

Gradsko veće[uredi]

Gradsko veće je organ grada kragujevca koji usklađuje ostvarivanje funkcija gradonačelnika i skupštine grada i vrši kontrolno-nadzornu funkciju nad radom gradske uprave. Gradsko veće čine gradonačelnik, zamenik gradonačelnika i devet članova. Članove gradskog veća bira na četiri godine skupština grada na predlog gradonačelnika.[25]

Gradska uprava[uredi]

Zgrada Skupštine grada Kragujevca

Gradska uprava obavlja upravne poslove u okviru prava i dužnosti grada kragujevca i određene stručne poslove za potrebe skupštine grada, gradonačelnika i gradskog veća.

Načelnik gradske uprave, koga postavlja skupština grada na predlog gradonačelnika, rukovodi radom gradske uprave. Načelnik gradske uprave može imati zamenika koji se postavlja i razrešava na isti način kao i načelnik.

Gradske uprave Kragujevca:

  • Uprava za finansije
  • Poreska uprava
  • Uprava za investicije
  • Uprava za imovinu
  • Uprava za prostorno planiranje, urbanizam, izgradnju i zaštitu životne sredine
  • Uprava za upravljanje projektima, održivi i ravnomerni razvoj
  • Uprava za za opšte i zajedničke poslove
  • Uprava za privredu
  • Uprava za vanprivredne delatnosti
  • Uprava za zdravstvenu i socijalnu zaštitu
  • Uprava za komunalne i inspekcijske poslove
  • Uprava za poslove gradonačelnika i Gradskog veća
  • Uprava za javne nabavke

Bivše gradske opštine[uredi]

Nekadašnja podela na opštine

Kragujevac je administrativno i politički od 2002. do 2008. godine bio organizovan kao grad sa pet gradskih opština: Aerodrom, Pivara, Stanovo, Stari Grad i Stragari. Izmenama Statuta grada od 2008. godine.[26] ukinute su gradske opštine, ali je ostavljena mogućnost kasnijeg formiranja gradskih opština u članu 3. važećeg statuta grada[27]

Spisak nekadašnjih kragujevačkih opština:

Ime Površina (km²)
Aerodrom 232
Pivara 258
Stanovo 155
Stari grad 16
Stragari 165
UKUPNO 826

Demografija[uredi]

Glavni članak: Demografija Kragujevca

Danas (popis stanovništva 2011. godine) na teritoriji Grada Kragujevca živi 179.417 stanovnika, a u samom gradu Kragujevcu živi 150.835 stanovnika što ga čini četvrtim gradom po veličini u Srbiji i nadregionalnim centrom nad opštinama: Čačak, Kraljevo, Jagodina, Paraćin, Gornji Milanovac, Aranđelovac, Trstenik i Kruševac. Veliki značaj za stalno doseljavanje stanovništva tokom 20. veka imala je činjenica da Kragujevac predstavlja jedan od najvećih industrijskih centara u zemlji, dok se danas u Kragujevac doseljavaju pretežno mladi ljudi koji studiraju na Kragujevačkom univerzitetu koji poseduje 11 fakulteta u gradu i u opštinama čiji je nadregionalni centar. Većinu stanovništva čine Srbi, mada u gradu žive i pripadnici mnogih nacionalnih zajednica. Govori se srpskim jezikom ekavskog izgovora, u pisanju se paralelno upotrebljavaju ćirilica i latinica.

Demografija[28]
Godina Stanovnika
1948. 39.324
1953. 48.702
1961. 63.347
1971. 92.985
1981. 129.017
1991. 147.305
2002. 146.373
2011. 150.835
Etnički sastav prema popisu iz 2011.[29]
Srbi
  
144.328 95,68 %
Romi
  
1.331 0,88 %
Crnogorci
  
517 0,34 %
Makedonci
  
283 0,18 %
Hrvati
  
176 0,11 %
Jugosloveni
  
168 0,11 %
Goranci
  
101 0,06 %
Muslimani
  
95 0,06 %
Bošnjaci
  
35 0,02 %
Bugari
  
35 0,02 %
Rusi
  
34 0,02 %
Mađari
  
31 0,02 %
Slovenci
  
31 0,02 %
Albanci
  
26 0,01 %
Rumuni
  
17 0,01 %
Slovaci
  
15 0,01 %
Ukrajinci
  
14 0,01 %
Rusini
  
6 0,003 %
Bunjevci
  
4 0,002 %
Nemci
  
4 0,002 %
Neizjašnjeni
  
1.927 1,27 %
Nepoznato
  
1.251 0,82 %
Regionalna pripadnost
  
182 0,12 %
ukupno: 150.835

Privreda[uredi]

Industrija[uredi]

U Kragujevcu se između ostalih nalaze fabrike oružja i kamiona kao i velika fabrika automobila. Grad Kragujevac danas spada među četiri najveća industrijska centra u Srbiji, s obzirom da je posle Drugog svetskog rata postao najveći industrijski gigant na Balkanu. Ubrzo je otvorena prva i jedina fabrika automobila na Balkanu. Među ostalim industrijskim fabrikama koje su formirane u takozvanom "zlatnom periodu" u industrijskoj zoni u Kragujevcu, najznačajnije su 21. oktobar[30] (firma koja proizvodi delove za automobile proizvedene u Zastavi), Filip Kljajić (firma za proizvodnju lanaca), Kazimir Veljković i Ratko Mitrović (Građevinska preduzeća), Crvena zvezda (Prehrambena industrija), 22. decembar i DIORK (Tekstilna industrija). Nakon završetka bombardovanja SR. Jugoslavije 1999.te godine, a potom i smene vlasti (Petooktobarskoe Revolucije) u godini koja je sledila, u većini pomenutih fabrika bio je pokrenut postupak privatizacije, koji je uzgred, većinu fabrika na kraju doveo do rasparčavanja i prodaje u delovima, kao i stečaja. Razlog tome je bilo opšte stanje nestabilnosti u državi (u ekonomskom smislu), kao i zastarela tehnologija.

Početak raspada SFRJ, kao i kasniji sled događaja u državi ostavio je težak uticaj na privredu grada. Većina velikih proizvodnih firmi našla se u teškoj krizi. Godine 2008. italijanski Fijat najavio je preuzimanje najbitnije kragujevačke firme "Zastave". Najavljena su velika ulaganja (oko milijardu evra), i proizvodnja od 300000 automobila godišnje. Opet ti planovi su odloženi usled svetske krize. Trenutno stanje u Fijatu je da počinju da se realizuju najave. Renoviraju se hale, podignuta je nova trafostanica, primljeno je puno novih radnika i krenula je dugo očekivana proizvodnja novog modela 500L. Pored "Fiata" u gradu su svoje pogone izgradili i njegovi kooperanti, proizvođači opreme za automobile poput "Manjeti Marelija", "Džonson kontrolsa" i "Sigita".

U pogonima „Filipa Kljajića“ jedno vreme veoma uspešno je poslovala firma Metal Sistemi. Opet poslednjih par godina i oni su takođe na ivici preživljavanja.

U Kragujevcu se nalazi uspešna firma "Forma Ideale" koja se bavi proizvodnjom nameštaja. Njen asortiman se izvozi u velikoj meri u okolne zemlje. Beogradska firma "ComTrade" kupila je 2008. slovenačku firmu "Hermes" koja se bavi izradom softvera za brojne kupce širom sveta. Tako je pod okrilje Com Trade-a došao i Hermes-ov ogranak u Kragujevcu, sa oko 80 zaposlenih, i najavljeno je dupliranje broja zaposlenih .

Sajam[uredi]

U gradu funkcioniše i gradsko sajmište - Šumadija sajam, koje je smešteno u industrijskoj zoni ”Servis dva” gde je izgrađena jedna od tri planirane hale Gradskog sajmišta. Šumadija sajam opslužuje čitav prostor južno od Save i Dunava i kao takav predstavlja jednu od važnijih institucija koje doprinose pozicioniranju Kragujevca kao regionalnog, komercijalnog i sajamskog centra regije centralne Srbije. Šumadija sajam je ujedno i član ASJE- Asocijacije sajmova jugoistočne Evrope i zajedno sa Novosadskim, Beogradskim, Plovdivskim i Bukureškim sajmom, spada u red velikih sajmova.[31]

Saobraćaj[uredi]

Glavni članak: Saobraćaj u Kragujevcu
Lokacija Dvomostovlje

Povoljnost saobraćajno-geografskog položaja Kragujevca umnogome je doprinela razvoju saobraćaja. Puštanje u saobraćaj železničke pruge 1887. godine na relaciji Lapovo-Kragujevac, bitno je uticalo na razvoj drumskog saobraćaja. U blizini Kragujevca na oko 30 km je železnički čvor u Lapovu koji povezuje važne međunarodne i magistralne železničke linije. Takođe u blizini je i savremeni auto-put Beograd-Niš (deo E75), do koga se stiže Državnim putem IB reda Kragujevac -Batočina. Put je većim delom magistralni put sa dve saobraćajne trake, dok je deonica između Gradca i Kragujevca izgrađena kao autoput u konfiguraciji 2+2, sa odvojenim trakama za saobraćaj, zaustavnim trakama i raskrsnicama van nivoa. Međutim za saobraćaj je do sada puštena samo deonica od Kragujevca do Botunja, deo koji prolazi kroz teritoriju Cvetojevca.[32] Zahvaljujući železničkom i drumskom saobraćaju, Kragujevac je povezana sa Beogradom, Nišom, Jagodinom, Kraljevom, Čačkom Gornjim Milanovcem, Novim Pazarom, Mladenovcem i drugim gradovima.

Kragujevac ima povoljan geografski položaj i do njega može vrlo lako stići. Udaljen je oko 130 kilometara južno od Beograda i oko 150 kilometara severno od Niša. Zahvaljujući dobrom položaju do Kragujevca se može stići iz nekoliko pravaca:

  • od Beograda i Niša auto-putem E-75, preko Batočine, gde se priključuje pravac iz Jagodine.
  • od Beograda auto-putem do Malog Požarevca preko Mladenovca i Topole,
  • od Kraljeva preko Gruže Ravog Gaja, gde se priključuje put koji ide od Čačka i Mrčajevca
  • od Jagodine preko Sabante, gde se priključuje put iz Kruševca, Trstenika i Rekovca,
  • od Gornjeg Milanovca preko Vraćevšnice.

Gradski prevoz na teritoriji grada Kragujevca trenutno obavljaju dva preduzeća: „Lasta“ iz Beograda i „Vulović-transport“ iz Rekovca. Postoji 24 osnovnih, stalnih linija gradskog prevoza i jedna sezonska koja vodi do Šumaričkog jezera. Pored toga postoji i prigradski prevoz.

Obrazovanje[uredi]

Medicinski fakultet
Osnovna škola „Radoje Domanović”

Prva kragujevačka gimnazija je osnovana 1833. godine kao prva gimnazija na teritoriji tadašnje Srbije. Zgrada u kojoj se danas nalazi je sagrađena 1887. godine i predstavlja jednu od najlepših građevina u gradu. Škola je 11. decembra 2008. odlukom Vlade Republike Srbije proglašena za školu od posebnog nacionalnog značaja.[traži se izvor]. 2017.}}

Univerzitet u Kragujevcu osnovan je 21. maja 1976. godine. Njegovi koreni sežu do prve polovine 19. veka, kada je 1838. godine u ovom gradu osnovan „LICEJ“, kao prva najviša obrazovna institucija u Srbiji. Liceum Knjažestva serbskog je nastao 1838. godine pošto je pre toga prilikom svog boravka u Kragujevcu kod Knjaza Miloša Obrenovića, Vuk Stefanović Karadžić predložio Knjazu da otvori stručnu školu, a zatim „malo po malo“ Liceum, i na kraju Univerzitet. To je moglo biti ostvareno tek posle hatišerifa od 1830. godine kad Srbija dobija prvi priznati oblik svoje državnosti.[33]

Osam godina kasnije osniva se „Liceum Knjažestva srbskog“ preteča današnjih Univerziteta u Srbiji. Iz Liceuma, tri godine kasnije premeštenog u Beograd, osniva se 1863. godine „Velika škola“, a 1905. i Beogradski Univerzitet. Preteče visokog školstva u Kragujevcu su bile Gimnazija, Vojnozanatska škola, Učiteljska škola i Licej.

Danas u Kragujevcu radi 17 osnovnih i 12 srednjih škola.[34][35] Osnovne škole u Kragujevcu:

  • „Moma Stanojlović“
  • „Dragiša Luković Španac“
  • „Radoje Domanović“
  • „Svetozar Marković“
  • „Treći kragujevački bataljon“
  • „Stanislav Sremčević“
  • „21. oktobar“
  • „Mirko Jovanović“
  • „Sveti Sava“
  • „Jovan Popović“
  • „Milutin i Draginja Todorović“
  • „Živadinka Divac“
  • „Dragiša Mihailović“
  • „Đura Jakšić“
  • „Vuk Karadžić“
  • Škola sa domom za učenike oštećenog sluha
  • Škola za osnovno i srednje obrazovanje „Vukašin Marković“

Srednje škole u Kragujevcu

  • Prva kragujevačka gimnazija
  • Druga kragujevačka gimnazija
  • Ekonomska škola
  • Medicinska škola sa domom za učenike „Sestre Ninković“
  • Prva tehnička škola
  • Politehnička škola
  • Trgovinsko-ugostiteljska škola „Toze Dragovića“
  • Druga tehnička škola
  • Muzička škola
  • Škola za osnovno i srednje obrazovanje „Vukašin Marković“
  • Srednja škola „Sveti Arhangel“
  • „Dositej Obradović“

Turizam[uredi]

Stara crkva
Spomenik palim Šumadincima

Zdravstvo[uredi]

Kragujevac je značajan centar zdravstva. U gradu funkcioniše više zdravstvenih ustanova koje po svom značaju i funkciji predstavljaju stub organizovanja zdravstvene zaštite u Srbiji. U zdravstvenim ustanovama Kragujevca i Kliničkom centru Kragujevac zaposleno je preko 3.000 ljudi, od čega je preko 70% kvalifikovanih zdravstvenih radnika, oko 700 lekara, među kojima više od polovine specijalista i oko 50 doktora nauka. Ovaj kadrovski potencijal uključen je u nastavu Medicinskog Fakulteta Univerziteta u Kragujevcu i naučno-istraživački rad.

Kultura[uredi]

U Gradu postoji više značajnih institucija od regionalnog, a neke i od nacionalnog značaja u oblasti kulture i umetničke delatnosti. Više njih nastavlja tradiciju prvih ustanova svoje vrste u modernoj Srbiji, kao što su Knjaževsko-srpski teatar (osnovan 1835. godine), Narodna biblioteka „Vuk Karadžić“ (1866), Kulturno - umetničko društvo „Abrašević“ (1904).

Narodni muzej Kragujevac ima odeljenja za arheologiju, etnografiju, istoriju Kragujevca i Šumadije i likovne umetnosti. U arheološkom odeljenju čuva se više od 10.000 inventarisanih i preko 100.000 predmeta studijskog materijala. Likovna zbirka (1680) raspolaže sa više od 1.000 umetničkih dela izuzetne vrednosti, posebno srpskog slikarstva. Delatnost Muzeja obavlja se u objektima: Amidžin konak, Knez Mihailov konak, Galerija, Kuća Svetozara Markovića (Prote Miloja Bajraktarovića), Kuća Ljubice Filipović, Stara skupština, Spomen kuća u Dulenima, Petrova vodenica u Grošnici i Moderna galerija.[39]

Muzej „Stara livnica“ je smešten u objektu nekadašnje Topolivnice iz 1882. godine u staroj livnici i prezentira vek i po razvoja industrije u Kragujevcu i Srbiji. To je najstariji sačuvani deo vojne fabrike i Vojno-zanatlijske škole, prve te vrste u knaževini Srbiji. Osnovan je 1953. godine. Muzej se nalazi u sastavu fabrike Zastava oružje. Poseduje zbirke oružja i opreme, mašine i alata, arhivske građe, fotografija, likovnih predmeta i zbirku ordenja, pečata, pehara i medalja; zajedno oko 5800 predmeta.[40]

Istorijski arhiv Šumadije prikuplja i sređuje arhivsku građu sa područja grada Kragujevca i šest opština Šumadije:Aranđelovac, Batočina, Knić, Lapovo, Rača i Topola. Raspolaže sa više od 700 dužnih metara arhivske građe sa 780 registratura i stotinama hiljada originalnih istorijskih dokumenata. Arhiv je osnovao savet za prosvetu, nauku i kulturu NR Srbije 7. februara 1952. godine.[41]

Zavod zaštitu spomenika kulture brine o očuvanju i zaštiti kulturnih dobara na širem području centralne Srbije.

U spomen na žrtve streljanja, od strane Vermahta 21. oktobra 1941. godine, čitav prostor Šumarica je pretvoren u Spomen-park Kragujevački oktobar u kome se, između ostalih, nalaze Spomenik streljanim đacima i profesorima, Spomenik bola i prkosa, Spomenik čistačima obuće, spomenik „Sto za jednog“, spomenik „Otpora i slobode“ i dr. Sastanak o osnivanju spomen-parka održan je 9. avgusta 1953. godine u Beogradu, osam godina nakon rata. Prva faza radova na terenu počela je već 1955. godine. Od predviđenih 30 spomenika koje je trebalo izgraditi na masovnim grobnicama, samo deset je postavljeno, od čega polovina pre 1979. godine.[42] Park danas zahvata površinu od 342 hektara, a proglašen za nepokretno kulturno dobro kao znamenito mesto od izuzetnog nacionalnog značaja 27. decembra 1979. godine.[43]

Na ulazu u spomen park podignuta je impozantna zgrada spomen-muzeja „21. oktobar“ u čijoj je arhitekturi naglašena simbolika kragujevačke tragedije. U okviru parka se nalazi i Muzej 21. oktobra otvoren 1976. sa stalnom postavkom vezanom za ovaj događaj. Odsustvo otvora (prozora) na fasadama simbolično sugeriše na bezizlaznost nenaoružanih ljudi koji su se tog dana našli ispred mitraljeskih cevi, trideset i tri kubusa predstavljaju trideset masovnih grobnica u samom spomen-parku i još tri koje se nalaze u obližnjim selima Ilićevu, Maršiću i Grošnici, dok providne piramide od pleksiglasa na njihovim vrhovima predstavljaju poslednji pogled žrtava uperen ka nebu.[44] U okviru spomen-parka nalazi se i staro vojničko groblje i spomenik streljanim Slovacima.

O prezentaciji i afirmaciji filmske umetnosti brine preduzeće „Šumadija film“. Amatersko stvaralaštvo šire i neguju Kulturno - umetničko društvo „Abrašević“, Univerzitetsko kulturno - umetničko društvo „Svetozar Marković“, Omladinsko kulturno - umetničko društvo „Zastava“, Dom omladine, Književni klub „Katarina Bogdanović“.

Osnovni nosilac izdavačke delatnosti u Kragujevcu je preduzeće „Nova Svetlost“, koje sem izdavanja knjiga izdaje i časopis za književnost, umetnost, kulturu i društvena pitanja „Koraci“ i jedinstveni časopis za dečje umetničko stvaralaštvo „Dečje iskre“. Izdavaštvom se bave i druge ustanove, organizacije i institucije u kulturi.

U Kragujevcu se organizuje i više kulturnih manifestacija, od kojih su najznačajnije Festival najboljih pozorišnih predstava Srbije po tekstovima domaćih autora „JoakimFest“, Međunarodni pozorišni festival malih scena „JoakimInterFest“, „OKTOH“, Međunarodni salon antiratne karikature „Kragujevac“, Međunarodni festival kamernih horova, Internacionalna škola harmonike i druge.

Manifestacije[uredi]

JoakimFest 07 Miloš Crnjanski Seobe
Scena

Od kulturnih manifestacija koje imaju poseban značaj a održavaju se u Kragujevcu najpoznatiji su:

  • KGastro festival
  • Internacionalni festival lepote
  • Festival najboljih pozorišnih predstava Srbije po tekstovima domaćih autora, Joakimfest
  • Međunarodni pozorišni festival malih scena, JoakimInterFest
  • Međunarodni Džez festival OFF
  • Međunarodni muzički festival OKTOH
  • Međunarodni festival antiratne karikature Kragujevac
  • Međunarodni festival kamernih horova
  • Međunarodni lutkarski festival „Zlatna iskra“
  • Pozorišni susreti učenika gimnazija Srbije (od 1996. godine)
  • Gradska slava Đurđevdan
  • Đurđevdanski karneval
  • Sajam knjiga
  • Šumadijski sajam poljoprivrede
  • Šumadija Fest

Galerije[uredi]

  • Umetnička galerija Narodnog muzeja
  • Moderna galerija Narodnog muzeja
  • Galerija akvarela
  • Galerija SKC
  • Univerzitetska galerija
  • Galerija Narodne Biblioteke „Vuk Karadžić“
  • Galerija Joakim, Knjaževsko-srpski teatar
  • Galerija Doma omladine

Mediji[uredi]

Sport[uredi]

U gradu postoji 111 klubova u 29 sportskih grana. Sportsko društvo Radnički je najpoznatije sportsko društvo u Kragujevcu, a fudbalski savez Kragujevca je najbrojniji savez sa 49 klubova.[52] Fudbalski savez Kragujevca organizuje i tri gradske lige koje predstavljaju peti, šesti i sedmi stepen takmičenja u Srbiji.[53][54][55]

Fudbal[uredi]

U Kragujevcu je 14. septembra 1903. godine[56] osnovan fudbalski klub Šumadija 1903 drugi najstariji klub u tadašnjoj Srbiji, iza beogradskog SK Soko, koji je osnovan 18. aprila iste godine.[57] Klub je 14. septembra 1903. godine osnovao Danilo Stojanović - „Čika Dača“, u jednoj od školskih učionica Vojno-zanatske škole, gde je radio kao honorarni nastavnik. A čuveni nadimak je stekao upravo na osnivačkom skupu kluba, u trenutku kad se razmišljalo koje ime odabrati za klub, Čika Dača se javio i predložio „Šumadija“, na šta su svi oduševljeno uzviknuli „Živeo Čika Dača“.[56] Prvu pobedu Šumadija je zabeležila 1907. u prijateljskoj utakmici u Aleksincu, pobedila je tamošnji Deligrad (ugašen nakon Drugog svetskog rata) sa 5:0, klub koji je bio drugi po redu provincijski klub tadašnje Srbije. 1914. klub je odigrao prvu utakmicu u okviru nekog takmičenja, prvog kup takmičenja u Srbiji - Olimpijskog kupa, igranog u Beogradu, ali je izgubio u prvom meču od Velike Srbije sa 3:1. Klub nije funkcionisao tokom Prvog svetskog rata, nakon rata je nastavio sa radom, ali klub više nije bio u stanju da se suprotstavi beogradskim klubovima, koji su u međuvremenu dosta napredovali.[56] Šumadija se danas takmiči u Srpskoj ligi Zapad, trećem takmičarskom nivou srpskog fudbala.[58]

FK Radnički 1923 je osnovan 1923. godine na predlog mesni odbora nezavisnih radničkih sindikata u Kragujevcu kao radnički klub. Osnivačka skupština kluba održana je 1923. godine u kafani Park, a klubu je dato ime Mladi Radnik. Godine 1925. Mladi Radnik je primljen u članstvo Beogradskog loptačkog saveza. Mladi Radnik je svoje prve javne utakmice igrao sa kragujevačkim klubovima Šumadijom i Slavijom. Klub je 1929. godine promenio ime u Radnički. Godina 1969. ostaće upamćena u analima kragujevačkog fudbala kao godina kada je Radnički po prvi put u svojoj istoriji ušao u Prvu ligu, nakon baraža sa Sutjeskom i Crvenkom.

Jednu od svojih najvećih pobeda Radnički je izvojevao 7. septembra 1969. godine na stadionu JNA kada je pobeđen Partizan sa ubedljivih 4:1. Posle te utakmice 15. septembra u Kragujevac stiže slavni brazilski Santos sa još slavnijim Peleom. U utakmici za nezaborav pred nikada više gledalaca u Kragujevcu, Radnički i Santos su odigrali nerešeno 4:4, a golove su postigli: Edu tri i Pele jedan za Santos, a Nikolić, Paunović, i Paunovski dva za Radnički. Tu, prvu sezonu u Prvoj ligi Radnički završava na 16. mestu, i uspeva da sačuva prvoligaški status. Po posećenosti stadiona, Radnički je na drugom mestu sa prosekom od 10.850 gledalaca po meču. Ulaskom u Prvu ligu Radnički po prvi put izlazi na međunarodnu scenu i predstavlja Jugoslaviju u Srednjoevropskom kupu. Prvu utakmicu odigrao je 19. novembra 1969. godine i dobio Lokomotivu iz Košica rezultatom 2:0 dok je u revanšu pretrpeo minimalan poraz od 1:0, i tako se plasirao u drugi krug. U drugom krugu 25. marta 1970. godine ugošćen je slavni budimpeštanski Honved, i savladan sa 2:1. Revanš je igran 1. aprila, i Radnički je eliminisan iz daljeg takmičenja pošto je poražen sa 4:0. Danas se Radnički takmiči u Prvoj ligi Srbije, drugom takmičarskom nivou srpskog fubdala.[59]

Košarka[uredi]

Košarkaški klub Radnički je nastao pedesetih godina dvadesetog veka. Klub je ugašen 2009. godine.[60] Te godine u Kragujevac prelazi KK Svislajons Takovo i menja ime u KK Radnički Kragujevac. Osnovan je 1994. kao Kondivik u Vršcu, nakon toga je još nosio imena Lajons i Svislajon Takovo, a klub je 2009. premešten u Kragujevac i dobio je ime Radnički. Godine 2014. ugašen je usled finansijskih problema.[61], ni u Košarkaškoj ligi Srbije.[62] Pod imenom Radnički bio je redovni učesnik regionalne Jadranske lige. Najbolji plasman su ostvarili u sezoni 2012/13. kada su se plasirali na završni turnir u Laktašima gde su u polufinalu poraženi od Crvene zvezde 79:78. Ipak, i ovaj rezultat bio je dovoljan da u narednoj sezoni klubu obezbedi prvi izlazak na evropsku scenu gde je u Evrokupu izborio plasman u najbolje 32 ekipe. U Top 32 fazi Radnički je završio na trećem mestu u grupi N sa 2 pobede i 4 neuspeha. Od pet sezona u Košarkaškoj ligi Srbije, četiri puta je igrao polufinale.[63]

Ženski košarkaški klub Radnički osnovan je 1967. godine uz saglasnost sportskog društva Radnički. Prvi predsednik kluba bio je Stevan Žilović. U prvoj sezoni pod vođstvom trenera Jovana Antića u Srpskoj ligi Jug klub je zauzeo poslednje mesto.[64] U najvišem stepenu takmičenja prvi put su zaigrali u sezoni 1975/76. Još tri puta su nakon ove sezone igrali u Prvoj ligi SFRJ. Nakon raspada bivše države, u Prvu ligu su se vratile u sezoni 1999/00. U prvoj deceniji dvadeset i prvog veka Radnički je uglavnom igrao u Prvoj B ligi, da bi se konačno 2009. godine plasirao u najviši stepen takmičenja i od tada je stabilan prvoligaš.[65] U Prvoj ligi se takmiči i drugi kragujevački klub Šumadija.[66]

Ostali klubovi[uredi]

KMF Ekonomac je najuspešniji klub u Srbiji u malom fudbalu. Sedmostruki je prvak Srbije i redovni učesnik Lige šampiona. KMF Ekonomac je osnovan 7. novembra 2000. godine od strane studenata i asistenata Ekonomskog fakulteta na čelu sa Prof. dr Veroljubom Dugalićem, a u cilju popularizacije „igre na petoparcu” u ovom delu Srbije. U cilju promocije kluba igrači Ekonomca u prethodnim godinama postali su Slobodan Boba Krčmarević, bivši fudbaler i uspešan trener, Đorđe Balašević muzički umetnik, najbolji srpski strelac Stevan Pletikosić, jedan od najuspešnijih košarkaša svih vremena Aleksandar Đorđević kao i svetski plivački šampioni Nađa Higl i Milorad Čavić.[67]

Odbojkaški klub Radnički je osnovan 1945. godine. Dva puta bio prvak Srbije u sezonama 2008/09 i 2009/10, a Kup Srbije 2007/08.[68] Rukometni klub Radnički je osnovan 1964. godine, a prvu zvaničnu utakmicu odigrao je protiv RK Borac iz Paraćina i pobedio sa 22:9. Trenutno se takmiči u Superligi Srbije.[69] Ženski rukometni klub Radnički je 2014 i 2015. godine bio prvak Srbije.[70]

Vaterpolo klub Radnički je osnovan 25. aprila 2012. i trenutno se takmiči u Prvoj A ligi Srbije. Osvajač je Kupa Evrope 2013. godine.[71] Vajld borsi Kragujevac su jedan od osnivača američkog fudbala u Srbiji i drugi najuspešniji klub u Srbiji. Pet puta su bili prvaci Srbija, 2006. godine su osvojili regionalnu CEFL ligu, a 2011. godine su igrali finale svropskog EFAF kupa u kome su poraženi od Londonskog blica.[72] Vajld kets Kragujevac je ženski klub američkog fudbala osnovan 2011. godine. Najuspešniji je klub u Srbiji.[73]

Sportski objekti[uredi]

Stadion Čika Dača je stadion sa više namena u Kragujevcu. Domaći je teren fudbalskog kluba, FK Radnički 1923, trenutni kapacitet stadiona je 15.100 sedećih mesta. Izgradnja Stadiona Čika Dača je počela 1949. godine i trajala je osam godina. Radnički je dobio svoj gradski stadion 6. juna 1957, i otvoren je defileom sportista SD Radnički, fudbalera Partizana i atletičara Crvene zvezde. Mogao je da primi 30.000 gledalaca, a prvu utakmicu na novoizgrađenom staionu Radnički je odigrao sa Partizanom. Utakmica je završena rezultatom 2:2. Renoviran je 2007. godine, na tribinama su postavljene stolice i trenutni kapacitet iznosi 15.100 sedećih mesta. U sklopu stadiona su i tri pomoćna fudbalska terena.[74] Osim za fudbalske utakmice stadion ispunjava uslove za organizaciju atletskih takmičenja po standardima Svetske atletske federacije.[75]

Sportska hala Jezero je višenamenska sportska dvorana. Kapacitet dvorane je 5.320 mesta. Koriste je KK Radnički, OK Radnički, RK Radnički, KMF Ekonomac, kao i drugi sportski klubovi iz Kragujevca. Tribine hale su kompletno renovirane 2008. godine. Hala je otvorena 20. oktobar 1978. godine.[76]

Značajni ljudi[uredi]

Međunarodna saradnja[uredi]

Spisak gradova sa kojima Kragujevac ima saradnju.[79]

Grad Država Status
Bidgošč  Poljska Povelja o bratimljenju
Bjelsko-Bjala  Poljska Povelja o bratimljenju
Mogiljov  Belorusija Povelja o bratimljenju
Ohrid  Makedonija Povelja o bratimljenju
Pitešti  Rumunija Povelja o bratimljenju
Ređo Emilija  Italija Povelja o bratimljenju
Siren  Francuska Povelja o bratimljenju
Springfild  SAD Povelja o bratimljenju
Karlovac  Hrvatska Povelja o bratimljenju
Trenčin  Slovačka Ugovor o prijateljstvu i saradnji
Karara  Italija Povelja o prijateljstvu i saradnji
Sunčon  Južna Koreja Sporazum o prijateljstvu i saradnji
Ingolštat  Nemačka Protokol o saradnji i prijateljstvu
Mostar  BiH Protokol o saradnji i prijateljstvu
Opole  Poljska Protokol o saradnji i prijateljstvu
Smolensk  Rusija Povelja o saradnji i prijateljstvu
Foča  BiH Protokol o saradnji i prijateljstvu
Hanover  Nemačka Protokol o saradnji i prijateljstvu
Bar  Crna Gora Sporazum o saradnji
Bat Jam  Izrael Sporazum o saradnji
Jerihon  Palestina Sporazum o saradnji
Opština Stari Grad  BiH Sporazum o saradnji

Galerija fotografija[uredi]

Reference[uredi]

  1. 1,0 1,1 1,2 Popis stanovništva, domaćinstava i stanova u Republici Srbiji 2011 – Starost i pol - Republički zavod za statistiku, Beograd, 2012. godina. ISBN 978-86-6161-028-8. Stanovnišptvo-starost i pol (podaci po naseljima) u Gradu Kragujevcu ), Pristupljeno 9. 4. 2013. str. 358-365.
  2. Bakić (1972). str. 39–40.
  3. Strategija održivog razvoja grada Kragujevca, Kragujevac (2011). str. 20–21
  4. Grupa autora, Kragujevac, Beograd (1979). str. 41–42
  5. Grupa autora, Kragujevac, Beograd (1979). str. 42
  6. Grupa autora, Kragujevac, Beograd (1979). str. 42–43
  7. Kompletira se dvorski kompleks kneza Miloša („Politika”, 16. januar 2017)
  8. Bakić (1972). str. 61–65.
  9. Bakić (1972). str. 73–74.
  10. Bakić (1972). str. 85.
  11. Bakić (1972). str. 77–78.
  12. Grupa autora, Kragujevac, Beograd (1979). str. 43
  13. Grupa autora, Kragujevac, Beograd (1979). str. 44–45.
  14. Grupa autora, Kragujevac, Beograd (1979). str. 45.
  15. Grupa autora, Kragujevac, Beograd (1979). str. 45–49
  16. Bakić (1972). str. 220–221.
  17. 17,0 17,1 Dragoljub N. Bakić, Pet vekova Kragujevca, Kragujevac (1972). str. 244-254.
  18. Grupa autora, Kragujevac, Beograd (1979). str. 57
  19. Grupa autora, Kragujevac, Beograd (1979). str. 58
  20. Glišić (1970)
  21. Grupa autora, Kragujevac, Beograd (1979). str. 89–90
  22. Skupština grada Kragujevca, pristupljeno 9.11.2015
  23. Grad Kragujevac, gradonačelnik, pristupljeno 9.11.2015
  24. Razrešen gradonačelnik Kragujevca Veroljub Stevanović
  25. Gradsko veće, pristupljeno 9.11.2015
  26. Službeni list grada Kragujevca 3/2008, Pristupljeno 9. 4. 2013.
  27. Statut grada Kragujevca, Pristupljeno 9. 4. 2013.
  28. „Knjiga 9”. Stanovništvo, uporedni pregled broja stanovnika 1948, 1953, 1961, 1971, 1981, 1991, 2002, podaci po naseljima. webrzs.stat.gov.rs. Beograd: Republički zavod za statistiku. maj 2004. ISBN 86-84433-14-9. 
  29. Etnička struktura nakon popisa 2011.
  30. „D. P. 21. oktobar”. 
  31. Šumadija sajam, pristupljeno 9.11.2015
  32. Otvoren deo autoputa Batočina-Kragujevac
  33. O Univerzitetu
  34. Obrazovanje u Kragujevcu, Pristupljeno 9.11.2015.
  35. Osnovne škole – Kragujevac, Pristupljeno 9.11.2015.
  36. Amidžin konak otvara vrata posle 30 godina („Politika“, 25. jun 2015)
  37. Joakim Vujić, Aktuelnosti, Knjaževsko-srpski teatar, Pristupljeno 10.11.2015.
  38. Miloševi bukači i Pašićev glas „protiv“ („Politika“, 9. septembar 2012)
  39. Dobro došli u Narodni muzej Kragujevac, Pristupljeno 8.11.2015.
  40. Muzej stara livnica, Pristupljeno 8.11.2015.
  41. Istorijski arhiv Šumadije, Pristupljeno 8.11.2015.
  42. Marija Martinović, Serbian Arhitectural Journal, EXHIBITION SPACE OF REMEMBRANCE: Rhythmanalysis of Memorial park Kragujevacki oktobar, Beograd (2013). str. 306-329
  43. Spomenpark.rs: SPOMEN-PARK „KRAGUJEVAČKI OKTOBAR", Pristupljeno 9.11.2013.
  44. Spomen-muzej „21. oktobar“, Pristupljeno 8.11.2015.
  45. 45,0 45,1 45,2 45,3 45,4 45,5 45,6 45,7 Radio stanice u Kragujevcu, Pristupljeno 9. 4. 2013.
  46. TDI, Pristupljeno 9. 4. 2013.
  47. RTK, pristupljeno 9.11.2015
  48. Kanal 9, pristupljeno 9.11.2015
  49. Dopisništvo RTS–a Kragujevac, pristupljeno 9.11.2015
  50. Kragujevačke novine, pristupljeno 9.11.2015
  51. I rođendan i pomen, pristupljeno 9.11.2015
  52. Strategija održivog razvoja grada Kragujevca, Kragujevac (2011). str. 135.
  53. Prva liga Kragujevca na sajtu www.srbijasport.net/
  54. Druga liga Kragujevca na sajtu www.srbijasport.net/
  55. Treća liga Kragujevca na sajtu www.srbijasport.net/
  56. 56,0 56,1 56,2 Danilo, Stojanović (1953). Čika Dačine uspomene. Beograd: S. D. Crvena zvezda (Beograd: „Vuk Karadžić“). 
  57. Istorija Beograda - tom 2, deo Razvoj fizičke kulture i sporta u Beogradu do 1914., tekst Radivoja Markovića. Srpska akademija nauka i umetnosti. 1974. str. 813. (Pl. sa omotom). 
  58. Rezultati Šumadije na sajtu www.srbijasport.net/
  59. Rezultati Radničkog na sajtu www.srbijasport.net/
  60. Rezultati KK Radničkog na sajtu www.srbijasport.net/
  61. Bez Radničkog u ABA ligi!
  62. Kragujevački Radnički odustao i od domaćeg prvenstva!
  63. Rezultati KK Radničkog (2009–2014) na sajtu www.srbijasport.net/
  64. ŽKK Radnički
  65. Rezultati ŽKK Radničkog na srbijasport.net
  66. Rezultati Šumadije na srbijasport.net
  67. Mali fudbal: Čavić igra za klub u kojem je Balašević branio
  68. OK Radnički na srbijasport.net
  69. RK Radnički na srbijasport.net
  70. ŽRK Radnički na srbijasport.net
  71. Kup Evrope: Trofej stigao u Šumadiju!, www.sportal.rs
  72. Vajld borsi na srbijasport.net
  73. ŽFL: Divlje mačke prve šampionke Srbije
  74. „FK Radnički 1923, Stadion”. Fkradnicki.com. Pristupljeno 5. 4. 2013. 
  75. „Kragujevac travel, Stadion Čika Dača”. Kragujevactravel.com. Pristupljeno 5. 4. 2013. 
  76. Hala Jezero
  77. Sreten Milenković, Milorad Dimić. 125 godina Vojne bolnice u Nišu, Niš:Vojna bolnica; Zrenjanin Jugoremedija; Bečej:Proleter, 2004.(Bečej Proleter).116 str. ISBN 86-84819-01-2.
  78. Jubilarna godina Ljubice Marić („Politika“, 13. mart 2009.)
  79. Gradovi pobratimi, pristupljeno 9.11.2015

Literatura[uredi]

  • Dragoljub Bakić (1972). Pet vekova Kragujevca. Kragujevac. 
  • Danilo, Stojanović (1953). Čika Dačine uspomene. Beograd: S. D. Crvena zvezda (Beograd: „Vuk Karadžić“). 

Spoljašnje veze[uredi]