Fašizam

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na: navigaciju, pretragu
Svežanj pruća, simbol fašizma

Fašizam je državno uređenje ekstremne desnice koje radikalno ograničava ljudska prava radi veće stabilnosti i bržeg napretka. Fašizam se protivi komunizmu, konzervativizmu, demokratiji, individualizmu, liberalizmu, materijalizmu, pacifizmu i političkom pluralizmu.[1][2][3][4][5][6][7][8][9][10] Naziv potiče od italijanske reči fascio – svežanj pruća sa sekirom u sredini, simbol centralističke vlasti u Rimskom carstvu. Fašizam je generički pojam koji označava ideologije, političke pokrete i organizacije kao i vladavinske pokrete koji su po svojoj funkciji, te metodama političkog delovanja srodni italijanskom fašizmu. Posebno se koristi kao sinonim sa izrazom nacizam.

Fašizam je ime dobio po pokretu koga je u Italiji osnovao Benito Musolini i koji je bio na vlasti do 1922. do 1943. godine. Fašizam je poslužio kao inspiracija za mnoge druge pokrete u Evropi i svetu pre Drugog svetskog rata, od kojih je najpoznatiji nacionalsocijalizam koji je vladao Nemačkom od 1933. do 1945. godine. Fašistički režimi i pokreti su se razlikovali od zemlje do zemlje, ali im je zajednička bilo stavljanje države iznad pojedinca i njegovih prava, politički sistem izgrađen oko jedne stranke i jednog vođe, te korporativni ekonomski sistem kome je cilj bio postići harmoniju između različitih društvenih klasa.

Fašizam se često opisuje kao ekstremni oblik nacionalizma, s obzirom da su većina država u kojima se pojavio bile nacionalne države. U višeetničkim sredinama se fašizam često manifestirao kroz etničku, rasnu i versku netoleranciju, čiji je krajnji izraz bio Holokaust. Prava pojedinca u fašizmu su skroz ukinuta, a nasilje je bilo institucionalizirano kao oruđe unutrašnje, pa i spoljašnje politike. Bila je dozvoljena samo jedna stranka, a sloboda štampe i izražavanja nisu postojale.

U nauci fašizam nije jednoznačno određen. Posebno istoričari naglašavaju razlike između pokreta u pojedinim državama i pojedinim vladajućim fašističkim porecima, osporavaju analitičku ispravnost pojma fašizam. Fašizam, nasuprot liberalističkom individualizmu i socijalističkom internacionalizmu, zagovara uspostavljanje zajednice kao uslova i oblika prevladavanja krize.

Zajednica je jedinstvena, organski raščlanjena država (italijanski fašizam) ili jedinstvo garantovano krvlju i zemljom (nemački fašizam). Jedinstvo zajednice je uslov socijalnog, političkog i ekonomskog preporoda. Borba je prirodni način opstanka čoveka. Jedinstvo nacije se uspostavlja krvnom čistotom iste. Sve razlike (kulturne, verske, političke i sl.) treba ukinuti jer one dovode u pitanje temelje zajedništva. Teror je legitimno sredstvo za uspostavljanje ujednačavanja.

Fašizam je nestao sa istorijske scene s krajem Drugog svetskog rata, iako su i posle nastajali režimi s određenim primesama fašizma. Fašizam se danas uglavnom koristi kao pejorativan termin kojim se neki režim, institucija ili pojedinac opisuje kao neopravdano represivan.

Izraz fašizam[uredi]

Izraz fašizam (ital. fascismo) su početkom 1920-ih popularizirali Mussolini i neohegelijanski filozof Đovani Đentile. On dolazi od italijanske reči fascio, koja doslovno znači "snop", a u prenesenom smislu "savez". Ta reč potiče od latinske reči fasces, koja je u Starom Rimu označavala snop pruća sa sekirom koga su liktori koristili za izvršenje telesnih kazni za prestupnike, odnosno kao simbol državne vlasti. Fašisti su preuzeli tu simboliku, naglašavajući nadmoć države nad pojedincem, ali i nužnost nacionalnog zajedništva, insistirajući na alegoriji o snopu koji se ne može razbiti za razliku od jednog pruta. Fasces je kasnije preuzet i kao simbol fašističkog pokreta, koji se kao takav samodefinirao kroz organizaciju ''Fasci di combattimento (Borbeni savezi) i kroz Fašistički manifest.

Definicije[uredi]

Istoričari, politolozi, i drugi naučnici su dugo raspravljali o pravoj prirodi fašizma.[11] Svaka interpretacija fašizma je distinktna, te postoji mnoštvo definicija preširokih ili preuskih.[12][13]

Jedna zajednička definicija termina ima fokus na tri koncepta: fašističke negacije (anti-liberalizam, anti-komunizam i anti-konzervatizam); nationalistički diktatorski ciljevi kreiranja regulisane ekonomske strukture radi transformisanja društvenih odnosa unutar moderne, samoopredeljene kulture; i političke estetike romantičnog simbolizma, masovne mobilizacije, pozitivnog pogleda na nasilje, i promociju muškosti, mladosti i harizmatičnog liderstva.[14][15][16] Prema mnogim naučnicima, fašizam - posebno kada na vlasti - istorijski je napadao komunizam, konzervatizam i parlamentarni liberalizam, privlačeći podršku, pre svega, od krajnje desnice.[17]

Rodžer Grifin opisije fašizam kao „rod političke ideologije čije mitsko jezgro u svojim različitim permutacijama je palingenetička forma populističkog ultranacionalizma“.[18] Grifin navodi da ideologija ima tri osnovne komponente: "(i) mit preporoda, (ii) populistički ultranacionalizam i (iii) mit o dekadenciji".[19] Fašizam je „istinski revolucionarna transklasna forma antiliberalog, i u krajnjem smislu, antikonzervativnog nacionalizma“ izgrađenog na kompleksnom opsegu teoretskih i kulturnih uticaja. On razlikuje međuratni period u kome se manifestovao u elitnim mada populističkim politikama „naoružane partije“ koja se suprotstavljaja socijalizmu i liberalizmu i obećava radikalne politike da bi spasla naciju od dekadencije.[20]

Robert Pakston smatra da je fašizam „forma političkog ophođenja označenog opresivnim preokupacijom sa raspadom društva, ponižavanjem, ili stvaranjem žrtava, praćenog nastankom kompenzacionih kultovima jedinstva, energije i čistote, u kome na masi bazirana partija odanih nacionalističkih militanata, delujući uz neradu ali efektivnu saradnju tradicionalnih elita, odbacuje demokratske slobode i sprovodi, uz iskupno nasilje i bez etičkih ili zakonskih ograničenja, ciljeve unutrašnjeg čišćenja i spoljašnje ekspanzije.“[3]

Umberto Eko,[21] Kevin Pasmor,[22] Džon Vajs,[23] Ijan Adams,[24] i Mojra Grant,[25] pominju rasizam (uključujući antisemitizam) kao karakterističnu komponentu fašizma; e.g. kako je fašistički diktator Hitler idealizovao nemačko društvo kao racionalno ujedinjenu i hijerarhijski organizovanu Volksgemeinschaft konstrukciju. Fašistički filozofi variraju po vidu primene, ali ostaju prepoznatljivi po teoretskoj istovetnosti. Svi tradicionalno padaju u daleki desni sektor bilo kog političkog spektra, katalizovanog pogođenim klasnim identitetom u smislu konvencionalnih društvenih nejednakosti.[26]

Džon Lukas, mađarsko-američki istoričar i osoba koja je preživela holokaust, tvrdi da ne postoji takva stvar kao što je generički fašizam. On tvrdi da su nacionalni socijalizam i komunizam esencijalno manifestacije populizma i da su države poput Nacionalno socijalisteičke Nemačke i Fašističke Italije u većoj meri različite nego slične.[27]

Pozicija u političkom spektru[uredi]

Fašizam je bio pod uticajem levice i desnice, konzervativaca i antikonzervativaca, nacionalista i supranacionalista, racionalnih i antiracionalnih pokreta.[28] Brojni istoričari smatraju fašizam bilo revolucionarnom centrističkom doktrinom, kao doktrinom koja povezuje filozofije levice i desnice, ili kao obe te stvari.[29][30] Fašizam su osnovali tokom Prvog svetskog rata italijanski nacionalni sindikalisti koji su se oslanjali na političkim pogledima levog ili desnog krila.

Neki naučnici smatraju da je fašizam desničarski zbog njegovog socijalnog konzervatizma i njegovih autoritarnih sredstava za suprotstavljanje egalitarizmu.[31][32] Roderik Stakelberg stavlja fašizam, uključujući nacizam, za koji on navodi da je „radikalna varijanta fašizma“, na političku desnicu, objašnjavajući da, „Što više osoba smatra apsolutnu jednakost među svim ljudima poželjnim stanjem, to će više on ili ona biti na levoj strani ideološkog spektra. Što više osoba smatra nejednakost neizbežnom ili čak poželjnom, to će više on ili ona biti na desnoj strani.“[33]

Italijanski fašizam je gravitirao na desno tokom ranih 1920-tih.[34][35] Glavni element fašističke ideologije koji je smatra da je krajnje desničarski je njegov proklamovani cilj da promoviše prava navodno superiornih naroda da dominiraju, i da istovremeno čisti društvo od navodno inferiornih elemenata.[36]

Simboli[uredi]

Fašizam svoje ime i simbole vodi iz kulture i tradicije Rimskog carstva. U Starom Rimu je postojao običaj da dok vojska maršira jedan vojnik nosi ispružen svežanj pruća (fascio) u koji je zabijena sekira. Inače, rimski liktori su takođe nosili taj svežanj. Značenje ovog simbola je sledeće: jedan prut/pojedinac je slab i beznačajan, ali ako je vezan u snop/zajednicu sa ostalim prutovima/pojedincima, onda snop/zajednica postaje nesalomiv. Takođe, snop je mnogo jači nego sam zbir prutova. Sekira u snopu takođe ima prilično jasno značenje. Ona deluje kao da ujedinjuje prutove u taj snop i ako neki od prutova/pojedinac „štrči“ odnosno ako je neki pojedinac „nepodoban“, sekira/državna vlast je tu da ga „potkrati"/eliminiše.

Često pozivanje na tradiciju Rimskog carstva srećemo i u fašizmu srodnoj ideologiji - nacizmu. Jedan takav primer je nacistički pozdrav sa desnom rukom podignutom pod uglom od 45°. Ovo je nekada bio rimski vojnički pozdrav (Rimljani su pri tom pozdravljali sa ave, a ne sa heil). Fasciniranost rimskom tradicijom među ideolozima totalitarnih ideologija može se donekle objasniti moću Rimskog carstva koju su fašizam i nacizam pokušali da evociraju, kao i snagom rimske države koju su oni pokušavali da dostignu.

Zajedničke karakteristike fašističkih pokreta[uredi]

Postoji neslaganje između istoričara i akademika političkih nauka oko prirode fašizma. Neki akademici gledaju na fašizam kao društveno radikalni pokret sa ideološkom pozadinom u jakobincima Francuske revolucije, dok ga drugi smatraju ekstremnim oblikom konzervativizma koji se inspiriše u silovitom reakcionizmu 19. veka protiv ideja prosvetiteljstva. Jedni ga smatraju duboko iracionalnim, dok su drugi impresionirani racionalnošću sa kojom je služio materijalnim interesima onih koji su ga podržavali. Neki pokušavaju da objasne fašizam kao izraz iracionalne mržnje i frustracija, dok drugi stavljaju akcenat na racionalne načine iskorišćavanja mržnje i frustracija s ciljem dostizanja profesionalnih ili klasnih prednosti. Na kraju, dok jedni smatraju da je fašizam rezultat težnje za kulturološkom i nacionalnom regeneracijom preko stvaranja „novog čoveka“, drugi ga smatraju rekacijom na komunističku revoluciju s početka 20. veka, i insistiraju na društvenom sukobu između levičarskih i desničarskih ideja i shvatanja života.

Jedan od razloga neslaganja među akademicima je činjenica da su dva velika istorijska fašistička režima, Musolinijeva Italija i Hitlerova Nemačka, različiti u mnogim aspektima. U Italiji, antisemitizam je zvanično odbačen prije 1934. godine i tek 1938. Musolini prihvata i uvodi seriju antisemitskih mera u cilju jačanja vojnog savezništva sa Hitlerom. Takođe, mnogi akademici koji studiraju fašizam i fašističke pokrete u različitim državama, unose u svoje studije različite političke i kultorološke namere, koje kao posledicu imaju različit stepen važnosti koji pridaju jednom ili drugom aspektu fašističke ideologije i prakse. Sekularni liberali, na primer, insistiraju na religioznim korenima fašizma, nasuprot tome, rimokatolički akademici nalaze u njemu sekularne korene, a socijalistički konzervativci insistiraju na njegovim socijalističkim i populističkim aspektima, dok socijalni radikali nalaze u fašizmu apologiju kapitalizma i elitizma.

Zbog ovih i drugih razloga, ne postoji univerzalno prihvaćena definicija fašizma. Ipak, moguće je identifikovati veći broj opštih karakteristika koje su delili fašistički pokreti nastali u periodu od 1922 do 1945. godine.

Odnos prema marksizmu[uredi]

Fašisti od samog početka nisu skrivali svoju mržnju prema marksistima bilo koje vrste. Obećavali su svojim sledbenicima odlučniju borbu protiv marksista, nego što su to činile partije koje su zagovarale ljudsko pravo na različitost mišljenja i ideja. Musolini je stekao reputaciju kao efikasan fašista kada je poslao divizije Crnokošuljaša, naoružanih do zuba, protiv italijasnkih radnika i seljaka u štrajku zbog niskih primanja između 1920. i 1921. godine.

Slavljenje mladosti kao kvaliteta fašističke ideologije[uredi]

Fašisti su slavili mladost zbog fizičke snage i zbog idealizma mladih i njihove spremnosti na samožrtvovanje, odnosno kvaliteta koje po rečima mnogih fašističkih ideologa, ne poseduju sredovečni i stariji ljudi. Time su predstavili svoja ideološka stremljenja u generacijskim okvirima. Mladi Gebels je jednom izjavio: „Stariji neće da prihvate da uopšte postojimo. U krajnjem slučaju oni brane svoju moć i vlast. Ali jednog dana oni će pasti. Mladost mora pobediti.“ De Žovenel je opisao fašizam kao „revoluciju tela“ koja odražava stremljenje mladih ka disciplini, napornom radu, borbi i hrabrosti.

Pošto su koncetrisali svoju ideološku propagandu na mlade ljude, fašističke partije su imale mlađe članove od drugih desničarskih partija. Lideri nacističke partije, na primer, bili su relativno mladi, a mlađi oficiri nemačke vojske su brže pristupali nacističkoj partiji nego oni stariji. Primo de Rivera u Španiji, imao je samo 30 godina kada je osnovao falanhistički pokret i 1936. godine 60 do 70 procenata njegovih sledbenika imali su manje od 21 godinu.

Vidi još[uredi]

Reference[uredi]

  1. name="eatwellhist">Eatwell (1996)
  2. Griffin (1991)
  3. 3,0 3,1 Paxton, Robert. The Anatomy of Fascism. Vintage Books. ISBN 978-1400033911. 
  4. Payne, Stanley. A History of Fascism, 1914-45. University of Wisconsin Press. ISBN 978-0299148744. 
  5. Nolte, Ernst. Three Faces of Fascism: Action Française, Italian Fascism and National Socialism. Holt, Rinehart and Winston. 
  6. Fritzsche, Peter. Rehearsals for Fascism: Populism and Political Mobilization in Weimar Germany. Oxford University Press. ISBN 978-0195057805. 
  7. „Collectivism”. Encyclopædia Britannica. 8. 1. 2008. 
  8. Roger Griffin, The palingenetic core of generic fascist ideology, Poglavlje objavljeno u Alessandro Campi (ed.), Che cos'è il fascismo? Interpretazioni e prospettive di ricerche, Ideazione editrice, Roma. (2003). стр. 97–122. (Govori o fašizmu u smislu posmatranja međunarodnog socijalizma kao pretnje.)
  9. Chaurasia (2003). str. 87.
  10. Welch (1999). str. 57.
  11. Gregor, A. James (2002). Phoenix: Fascism in Our Time. Transaction Publishers. ISBN 0-7658-0855-2. 
  12. Payne, Stanley G (1983). Fascism, Comparison and Definition. University of Wisconsin Press. ISBN 0-299-08064-1. 
  13. Griffiths, Richard (2000). An Intelligent Person's Guide to Fascism. Duckworth. ISBN 0-7156-2918-2. 
  14. Griffin, Roger and Matthew Feldman Fascism: Critical Concepts in Political Science pp. 420–21, 2004 Taylor and Francis.
  15. Kallis, Aristotle, ed. (2003). The Fascism Reader, London: Routledge. str. 84–85.
  16. Renton, David. Fascism: Theory and Practice. str. 21, London: Pluto Press, 1999.
  17. Laqueuer, 1996 pp. 223; Eatwell, Fascism: A History. (1996). str. 39; Griffin, 1991, (2000). str. 185–201; Weber, [1964] (1982). str. 8; Payne (1995), Fritzsche (1990), Laclau (1977), and Reich (1970).
  18. Griffin (1991). str. 27.
  19. Griffin (1991). str. 201.
  20. Roger Griffin, The palingenetic core of generic fascist ideology, Chapter published in Alessandro Campi (ed.), Che cos'è il fascismo? Interpretazioni e prospettive di ricerche, Ideazione editrice, Roma, (2003). str. 97–122.
  21. Umberto Eco: Eternal Fascism, The New York Review of Books, 22 June 1995, archive
  22. Passmore, Kevin,Fascism: A Very Short Introduction (Oxford University Press, 2002). str. 31.
  23. John Weiss, "The Fascist Tradition: Radical Right-Wing Extremism in Modern Europe", Harper & Row, 1967.
  24. Ian Adams, "Political Ideology Today", (1993).
  25. Moyra Grant, quoted in "Key Ideas in Politics" (2003) by Nelson Thornes.
  26. Historians Weigh In On Our Fascist Fears About Trump’s America
  27. Lukacs, John The Hitler of History New York: Vintage Books, 1997, 1998 pp. 118
  28. Griffin, Roger: "The Palingenetic Core of Fascism", Che cos'è il fascismo? Interpretazioni e prospettive di ricerche, Ideazione editrice, Rome, 2003 AH.Brookes.ac.uk
  29. Stackelberg, Roderick Hitler's Germany, Routeledge, (1999). стр. 3–5.
  30. Eatwell (2003). стр. 71-80.
  31. Davies (2002). стр. 126–27.
  32. Zafirovski (2008). стр. 137–38.
  33. Stackelberg, Roderick Hitler's Germany, Routledge, (1999). стр. 4–6
  34. Sternhell, Zeev, Mario Sznajder and Maia Ashéri, The Birth of Fascist Ideology: From Cultural Rebellion to Political Revolution (Princeton University Press, 1994) pp. 161.
  35. Borsella, Cristogianni and Adolph Caso. Fascist Italy: A Concise Historical Narrative (Wellesley, Massachusetts: Branden Books, 2007) pp. 76.
  36. Oliver H. Woshinsky. Explaining Politics: Culture, Institutions, and Political Behavior. Oxon, England; New York, New York: Routledge, (2008). стр. 156.

Литература[uredi]

.

.

Spoljašnje veze[uredi]