Istanbul

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na: navigaciju, pretragu
Istanbul
tur. İstanbul

Istanbul collage 5f.jpg
Istanbul - kolažni prikaz znamenitosti

Osnovni podaci
Država Zastava Turske Turska
Vilajet Istanbul
Stanovništvo
Stanovništvo (2011) 13.566.000[1]
Aglomeracija 18.635.000
Geografske karakteristike
Koordinate 41°00′36″N 28°57′37″E / 41.01, 28.960278
Nadmorska visina 100 m
Površina 1.830,92 km²
Istanbul na mapi Turske
{{{alt}}}
Istanbul
Istanbul na mapi Turske
Ostali podaci
Gradonačelnik Kadir Topbaš
Veb-strana istanbul.gov.tr


Koordinate: 41° 00′ 36" SGŠ, 28° 57′ 37" IGD
Istanbul, Carigrad ili Konstantinopolj (tur. İstanbul; grč. Κωνσταντινούπολις) je grad u Turskoj u vilajetu Istanbul. Grad je smešten na Bosforskom moreuzu, nekadašnja je prestonica triju velikih carstava - rimskog (330—395), vizantijskog (395—1453) i otomanskog (1453—1923). Nakon osnivanja moderne republike Turske, Ankara je proglašena njenim glavnim gradom. Istanbul je najveći grad u Turskoj i njeno kulturno i privredno središte, a ujedno i jedini grad na svetu koji se prostire na dva kontinenta. Prema proceni iz 2009. u gradu je živelo 10.895.257 stanovnika.

Danas je sedište istoimene oblasti, dok je delu grada poznatom kao Fanar sedište Vaseljenskog patrijarha.

Naziv[uredi]

Beogradska kapija.(tur. Belgrad Kapısı)

Najstarije ime za ovaj grad, ono koje su mu dodelili grčki kolonisti iz Megare jeste Vizantion (grčki: Βυζάντιον, latiničnim: Byzantion, latinski naziv: Byzantium). Jedno kratko vreme u 3. veku, grad je nosio ime Avgusta Antonina koje mu je dao car Septimije Sever u čast svoga sina.

Kad je Konstantin Veliki grad učinio istočnom prestonicom carstva, grad se nazivao Drugi Rim (latinski: Secunda Roma, grčki: Δευτέρα Ρώμη). Od 5. veka koristi se i naziv Novi Rim (latinski: Nova Roma, grčki: Νέα Ρώμη).

Umesto naziva Novi Rim uskoro se češće počeo koristiti naziv Konstantinopol ili Konstantinopolis (grčki: Κωνσταντινούπολις, latiničnim: Kōnstantinoupolis, latinski naziv: Constantinopolis) što znači „Konstantinov grad“. Osim ovog naziva, u Vizantiji se često grad oslovljavao kao „Kraljica gradova“ (Βασιλίς τῶν πόλεων), a u kolokvijalnom govoru obično se koristio samo naziv „Grad“ (starogrčki: ἡ Πόλις, latiničnim: hē Polis, grčki: η Πόλη, i Poli).

U islamskom svetu grad je bio poznat pod nazivima - arapski: القسطنطينية, latiničnim: al-Qusṭanṭiniyah, osmanski turski: قسطنطينيه, latiničnim: Kostantiniyye. Nakon osvajanja Carigrada 1453. godine, ovo je bilo zvanično ime u osmanskom turskom jeziku, te se koristilo do pada carstva 1923. godine. U persijskom i arapskom jeziku takođe su se pre koristili i nazivi kao Rūmiyet al-kubra (Veliki grad Rimljana) ili Taht-i Rūm (prestonica Rimljana) i sl.

Naziv Istanbul se prvi put pominje u 10. veku u jermenskim i arapskim pa onda turskim izvorima. Ime dolazi od grčkog izraza "εἰς τὴν Πόλιν" ili "στην Πόλη", što znači „u gradu“. Ovaj se naziv koristio u govornom jeziku i pre osmanskog osvajanja grada, te se tako koristio i za vreme osmanske vladavine, mada je zvaničan naziv bio قسطنطينيه, (Kostantiniyye). Nakon stvaranja Turske Republike 1923. godine, ovaj je naziv proglašen jedinim službenim nazivom grada, te su turske vlasti od stranaca zahteva korišćenje ovog naziva umesto neturskih naziva kao Konstantinopolj ili Carigrad. Takođe se ponekad koristio i naziv Stambul, što je ukinuto proglašenjem novog službenog naziva. U 17. i 18. veku neko se vreme paralelno uz službeni osmanski naziv Kostantiniyye, koristio i naziv İslambol ili İslambul u nekim delima i dokumentima. Kao i Vizantijci, i Turci su u otomansko vreme dodavali gradu neka počasna imena, kao: Dersaadet (در سعادت 'Vrata blagostanja'), Derâliye (در عاليه) ili (Bâb-ı Âlî ' 'باب عالی' Visoka ili Uzvišena porta'), ili Pâyitaht (پایتخت, 'Stolica prestola'), koja su obično označavala vlast.

U istočnim i južnim slovenskim jezicima, pa tako i u srpskom pre se koristio i još se koristi naziv Carigrad (staroslovenski jezik: Cѣsarьgradъ, staroslovenski: Carьgradъ, ruski jezik: Carьgrad, bugarski jezik: Carigrad, ukrajinski jezik: Cargorod, zapadni južnoslovenski jezici: Carigrad, tj latiničnim: Carigrad. Ovaj je naziv spoj slovenskih reči „car“ i „grad“, koji verovatno dolazi od grčkog izraza Βασιλέως Πόλις (latiničnim: Basileus Polis), što znači „grad cara“ (ili kralja). Takođe, ovo ime je prešlo i u rumunski jezik u obliku Ţarigrad.

Srednjovekovni Vikinzi, tačnije Varjazi, za ovaj su grad koristili staronordijsko ime Miklagarðr (od mikill 'veliko' i garðr 'grad'). Ovo se ime koristi i danas u islandskom jeziku u obliku Mikligarður.

Iako turska vlada nameće u svim jezicima službeni naziv „Istanbul“, mnogi jezici još uvek koriste tradicionalna imena za taj grad. Tako se na modernom grčkom jeziku, grad još uvek naziva Κωνσταντινούπολη (Konstantinupoli), na jermenskom Bolis, na hebrejskom קושטא (Kušta) itd. Takođe se u srpskom koristi i naziv Carigrad.

Geografija[uredi]

Istanbul se nalazi blizu Severnoanadolijskog raseda koji je odgovoran za nekoliko razornih zemljotresa u skorijoj istoriji. Istraživanja pokazuju da postoji velika verovatnoća da će Istanbul i okolinu zadesiti strahoviti zemljotresi u narednim decenijama.[2] Blizina Mramornog mora donosi i opasnost od cunamija ako dođe do zemljotresa. Loš kvalitet gradnje većeg dela modernog grada preti da eventualne zemljotrese pretvori u razarajuće katastrofe.[3]

Klima[uredi]

Klima Istanbula je umereno-kontinentalna.


Klima Istanbula, Zastava Turske Turska
Pokazatelj Jan Feb Mar Apr Maj Jun Jul Avg Sep Okt Nov Dec Godišnje
Apsolutni maksimum, °C 18,3 24,0 26,2 32,9 33,0 40,2 40,5 38,8 33,6 34,2 27,2 21,2 40,5
Srednji maksimum, °C 8,7 9,1 11,2 16,5 21,4 26,0 28,4 28,5 25,0 20,1 15,3 11,1 18,4
Srednja temperatura, °C 5,8 5,9 7,6 12,1 16,7 21,0 23,4 23,6 20,2 16,0 11,9 8,2 14,3
Srednji minimum, °C 2,9 2,8 3,9 7,7 12,0 16,0 18,5 18,7 15,5 12,0 8,5 5,3 10,3
Apsolutni minimum, °C −10,4 −16,1 −7 −0,6 3,6 8,0 10,5 8,2 5,2 2,0 −2 −3,4 −16,1
Količina padavina, mm 98,4 80,2 69,9 45,8 36,1 34,0 38,8 47,8 61,4 96,9 110,7 123,9 843,9
Izvor: Svetsku meteorološku organizaciju (OUN)[4] Devlet Meteoroloji İşleri Genel Müdürlüğü[5][6] i BBC Weather Centre[traži se izvor od 12. 2013.]


Okruzi[uredi]

Kapali čaršija

Adalar (Adalar), Arnavutkoj (Arnavutköy), Atašehir (Ataşehir), Avdžilar (Avcılar), Bagdžilar (Bağcılar), Bahčelievler (Bahçelievler), Bakirkoj(Bakırköy), Bajrampaša (Bayrampaşa), Bašakšehir (Başakşehir), Bešiktaš (Beşiktaş), Bejkoz (Beykoz), Bejlikduzu (Beylikdüzü), Bejoglu (Beyoğlu), Bujukčekmedže (Büyükçekmece), Čataldža (Çatalca), Čekmekoj(Çekmeköy), Esenler (Esenler), Esenjurt (Esenyurt), Ejup (Eyüp), Fatih (Fatih), Gaziosmanpaša (Gaziosmanpaşa), Gungoren (Güngören), Kadikoj (Kadıköy), Kagithane (Kağıthane), Kartal (Kartal), Kučukčemekdže (Küçükçekmece), Maltepe (Maltepe), Pendik (Pendik), Sandžaktepe (Sancaktepe), Sarijer (Sarıyer), Silivri (Silivri), Sultanbejli (Sultanbeyli), Sultangazi (Sultangazi), Šile (Şile), Šišli (Şişli), Tuzla (Tuzla), Umranije (Ümraniye), Uskudar (Üsküdar), Zejtinburnu (Zeytinburnu)

Istorija[uredi]

Vizantion[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Vizantion

Vizanton (starogrčki: Βυζάντιον, latinski: Byzantium, grčki: Βυζάντιο) bilo je kolonijalno naselje Grka iz Megare iz 667. p. n. e., koje je dobilo ime po njihovom kralju Bizasu, (grčki: Βύζας, Βύζαντας).

Nakon udruženja sa Pescenijem Nigerom, protiv Septimija Severa, grad je bio pod rimskom opsadom, i pretrpeo je veliku štetu 196. godine. Septimije Sever obnovio je grad koji je ubrzo opet bio u usponu.

Vizantijsko carstvo[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Vizantski Carigrad
Umetnikov doživljaj Carigrada

Položaj Vizantiona motivisao je Konstantina Velikog na utemeljenje Novog Rima (latinski: Nova Roma) tj. Konstantinopolja (grčki:Κωνσταντινούπολις, latiničnim: Kōnstantinoupolis, latinski: Constantinopolis). Po legendi, proročanski san pokazao mu je položaj grada. Konstantinopolj je postao i ostao prestonica Istočnog rimskog carstva ili Vizantskog carstva, sve do njegovog pada 1453. godine.

Povoljan položaj grada između Evrope i Azije bio je veoma važan za razvoj trgovine i kulture. Zbog važnog strateškog položaja, Carigrad je kontrolisao puteve između Azije i Evrope, kao i prolaz iz Sredozemnog mora u Crno more.

Carigrad je, kao glavni grad Vizantije, bio najveći grad u Evropi, pa su ga Grci zvali i Poli ("Grad"), budući da je bio središte helenskog sveta. 1204. godine grad su osvojili i opljačkali krstaši u Četvrtom krstaškom ratu, a ponovo su ga osvojili Nikejanci 1261. godine, pod vođstvom Mihajla VIII Paleologa.

Padom Rima i Zapadnog rimskog carstva, grad je postao jedini glavni grad onoga što danas Istoričari zovu Vizantija ili Vizantsko carstvo (ovaj termin uveden je tek u 18. veku). Ovo je carstvo imalo grčku kulturu te je postalo centar pravoslavlja, nakon odvajanja od rimske Crkve. U ovom se carstvu nalazilo mnoštvo crkvi, uključujući Aju Sofiju (Svetu Sofiju), najveću svetsku crkvu. Grad je još uvek sedište carigradskog patrijarha, duhovnog vođe pravoslavne Crkve.

Osmansko carstvo[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija videti Osmansko carstvo i Pad Carigrada (1453)

Nakon opsade duge 53 dana, 29. maja 1453. godine, sultan Mehmed II Osvajač ušao je u Carigrad kroz veliku rupu u Teodosijevim zidovima koju je napravio njegov top. Carigrad je 1453. godine postao treća prestonica osmanskog carstva.

Veliki bazar i palata Topkapi podignuti su nekoliko godina nakon turskog osvajanja. U gradu su podignute džamije, kao džamija Fatih, zajedno sa pripadajućim školama i kupalištima. U grad je naseljeno novo stanovništvo koje se sastojalo od Jevreja, hrišćana i muslimana, koji su doseljeni iz svih delova carstva.

Za vreme vladavine Sulejmana država doživljava veliki umetnički i arhitektonski razvoj. Arhitekta Sinan u gradu je napravio mnoge džamije i druge zgrade, a osmanska keramička umetnost i kaligrafija takođe doživljava procvat.

Prošlost grada[uredi]

Istorijski delovi Istanbula*
Svetska baština Uneska
Država Zastava Turske Turska
Vrsta kulturna
Kriterijum I, II, III, IV
Referenca 356
Regija Evropa
Istorija upisa u svetsku baštinu
Upis 1985.  (9. sednica)
* Ime kao na zvaničnoj listi svetske baštine.
Regiju je klasifikovao UNESKO.
Car Konstantin Veliki, mozaik iz crkve sv. Sofija

Prvu naseobinu na ovom mestu osnovali su grčki kolonisti iz Megare 667. p. n. e. i nazvali su je Vizantion po svom kralju Bizasu. Tokom građanskog rata 196. godine, Septimije Sever ga opseda i teško razara, ali ga po dolasku na vlast obnavlja i grad se vrlo brzo oporavlja od toga.

Konstantin Veliki odlučuje da na tom mestu podigne novu prestonicu, pošto mu se ono ukazalo u snu, i 330. godine osniva ga pod imenom Novi Rim. Taj naziv, međutim nije uhvatio korena i umesto toga sve više se koristio naziv Konstantinov grad tj. Konstantinopolj. Nakon raspada Rimskog carstva Carigrad postaje glavni grad Istočnog dela koji će biti nazvan Vizantija tek u novije vreme. Nikada u svojoj istoriji car i podanici Istočnog rimskog carstva nisu sebe nazivali Vizantijci, niti su ikada svoju državu nazivali Vizantija. Oni su bili Romeji tokom cele svoje istorije, dok je antički naziv grada Vizantion bio potpuno van upotrebe.

Zahvaljujući dobroj poziciji na raskršću glavnih kopnenih i morskih puteva, kao i činjenici da je bio prestonica najznačajnije države u to doba Carigrad se vrlo brzo razvija i uskoro postaje najveći i najbogatiji grad ondašnjeg sveta.

Krstaši IV krstaškog pohoda uspevaju da ga osvoje sa morske strane i strahovito ga pljačkaju 1204. (Pad Carigrada (1204)). Nakon toga Carigrad biva sedište Latinskog carstva sve dok 1261. ne biva oslobođen od strane nikejskog cara Mihaila VIII Paleologa koji obnavlja Vizantijsko carstvo.

Turski sultan Mehmed II uspeva da, nakon duge blokade i opsade, osvoji grad u poslednjem jurišu u utorak, 29. maja 1453, nakon čega je grad pretrpeo ogromno pljačkanje i razaranje, a u odbrani grada poginuo je i poslednji vizantijski car Konstantin Dragaš (Pad Carigrada (1453)).

Carigrad, kao prestonica Turske imperije, doživljava veliku promenu iz Vizantijskog u Otomanski grad. Crkva sv. Sofija (Aja Sofija), kao i još nekoliko crkava u gradu, biva pretvorena u džamiju. Širom grada su podizane džamije, jer je svaki sultan hteo da gradnjom džamije pokaže svoju veličinu. Najlepše su svakako: Sulejmanova (koja je i najveća u gradu), Fatihova, Bajazitova i sultan Ahmetova.

Red Sufita, koji je raširen po celom islamskom svetu, osnovao je u gradu veliki broj tekija, a smatra se da ih je u doba Turske imperije bilo preko 100 operativnih u samom gradu. Mnoge od njih su opstale do dana današnjeg kao džamije ili muzeji.

Osnivanjem Turske republike 1923. prestonica se seli u Ankaru (Angoru), a grad od 1930. dobija zvanično ime Istanbul.

Pedesetih godina 20. veka turska policija organizuje velike nasilne antigrčke nerede. Kao posledica toga veliki broj Grka napušta Istanbul, a nekada brojna i napredna grčka zajednica u gradu biva drastično smanjena. Adnanova vlada je šezdesetih godina 20. veka započela proces modernizacije i industrijalizacije zemlje koji nije zaobišao ni Istanbul. Cenu modernizacije platile su neke istorijske građevine širom grada. Kao posledica toga 1970ih godina počinje veliki priliv stanovništva u grad, prvenstveno iz Anadolije, jer je rad u fabrikama nudio mnogo bolji život u odnosu na mukotrpno bavljenje poljoprivredom u planinskim predelima Male Azije.

Stanovništvo[uredi]

Stanovništvo kroz istoriju
Pre uspostavljanja republike Nakon uspostavljavanja republike
godina populacija godina populacija rast
100 36,000 1924 500,000
361 300,000 1927 680,000 +36,0 %
500 400,000 1935 741,000 +9,0 %
7. vek 150–350,000 1940 793,000 +8,4 %
8. vek 125–500,000 1945 860,000 +8,4 %
9. vek 50–250,000 1950 983,000 +14,3 %
1000 150–300,000 1955 1,258,000 +28,0 %
1100 200,000 1960 1,466,000 +16,5 %
1200 150,000 1965 1,742,000 +18,8 %
1261 100,000 1970 2,132,000 +22,4 %
1350 80,000 1975 2,547,000 +19,5 %
1453 45,000 1980 2,772,000 +8,8 %
1500 200,000 1985 5,475,000 +97,5 %
1550 660,000 1990 7,620,000 +39,2 %
1700 700,000 1995 9,260,000 +21,5 %
1800 570,000 2000 10,923,000 +18,0 %
1850 785,000 2005 12,061,000 +10,4 %
1914 1,125,000 2010 13,256,000 +9,9 %

Tokom istorije, Istanbul se često rangiran među najvećim gradovima sveta. Oko 500. godine, Konstantinopolj je imao između 400.000 i 500.000 ljudi. Do 13. veka Konstantinopolj je bio u konkurenciji za najveći grad u svetu zajedno sa Bagdadom i kineskim Čananjem. Nikada više nije bio najveći grad na svetu, ali je bio najveći grad u Evropi do 19. veka kada ga je pretekao London. Danas je to jedan od najvećih urbanih sredina u Evropi. Prema podacima iz jula 2011. Istanbul ima 11,25 miliona čime je to drugi grad u Evropi nakon Moskve sa 11,65 miliona.[7] Prema previđanjima anglomeracija Istanbula će do 2015. da pretekne anglomeraciju Moskve.

Turski institut za statistiku procenio je da populacija na dan 31. decembar 2012. iznosi 13.854.740, čime je to najveći grad u Turskoj gde živi 18% stanovništva države. Godišnji porast stanovnika je oko 3,45% čime je Istanbul najbrže rastući grad među metropolisima u državama koje su članovi Organizacije za ekonomsku saradnju i razvoj. Visoki rast oslikava trend urbanizacije širom zemlje, s obzirom da su posle Istanbula drugi i treći grad po rastu u zemljama OECD-a turski gradovi Izmir i Ankara.

Istanbul je doživeo veliki rast pogotovu u drugoj polovini 20. veka, kada je došlo do udesetostručenja u broju stanovnika. Rast je delimično posledica proširenja grada između 1980. i 1985. godine kada je broj stanovnika grada dupliran. Značajan rast je usled velike migracije ljudi sa istoka Turske usled potrage za poslom i boljih uslova života.

Broj stranaca u Istanbulu je relativno mali sa samo 42.228 u 2007.[8] Samo 28% stanovnika grada su originalno iz Istanbula.

Znamenitosti[uredi]

Istanbul je grad u kome se susreću mnoge civilizacije i čiji su tragovi vidljivi širom grada.

Zgrade, spomenici i stadioni[uredi]

Trgovi, kvartovi i pijace[uredi]

  • Trg Taksim
  • Bejolu
  • Bebečki riblji restorani
  • Veliki Bazar
  • Pijaca začina
  • Zaliv Zlatni rog

Obrazovanje[uredi]

Kapije univerziteta

Grad je sedište mnogih univerziteta, koji su pretežno državni, ali se poslednjih godina otvorio i jedan broj privatnih.

  • (Bahçeşehir University)
  • (Boğaziçi University)
  • Фатих универзитет
  • Галатасарај универзитет
  • (Işık University)
  • (İstanbul Bilgi University)
  • (İstanbul Technical University)
  • (İstanbul University)
  • (Koç University)
  • (Marmara University)
  • (Sabancı University)
  • (Yeditepe University)
  • (Yıldız Technical University)

Gradski prevoz[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Gradski prevoz u Istanbulu
Bosforski most

Istanbul ima razvijen sistem gradskog prevoza ali je i pored toga svakodnevno suočen sa velikim saobraćajnim zastojima na prilazima gradu i glavnim gradskim saobraćajnicama.

Gradski prevoz u Istanbulu čine autobusi, minibusevi, laki metro, brodići i trajekti. U gradu se nalazi i civilni aerodrom.

Bratski gradovi[uredi]

Istanbul je zbratimljen sa 45 gradova širom sveta.[9] To su:

Reference[uredi]

  1. ^ „turkstat.gov.tr“. Turkish Statistical Institute Приступљено 4. 5. 2014.. 
  2. ^ „archives.cnn.com“. Archives.cnn.com. 28. 4. 2000. Приступљено 7. 1. 2012.. 
  3. ^ „atlas.cc.itu.edu.tr“. Atlas.cc.itu.edu.tr Приступљено 7. 1. 2012.. 
  4. ^ „Istanbul“. Worldweather. 5. 10. 2006. Приступљено 7. 1. 2012.. 
  5. ^ „Yıllık Toplam Yağış Verileri - İstanbul (Data of the total annual precipitacion of Istanbul)“. Meteor.gov.tr Приступљено 7. 1. 2012.. 
  6. ^ „Ölçülen En Düşük Sıcaklıklar (Lowest Recorded Temperatures): 30.01.2012 06:00 - 31.01.2012 06:00 (UTC) - İstanbul“. 
  7. ^ „File 11a: The 30 Largest Urban Agglomerations Ranked by Population Size at Each Point in Time, 1950–2025“ (xls). World Urbanization Prospects, the 2011 Revision. The United Nations. 5. 4. 2012. Приступљено 20. 9. 2012.. 
  8. ^ Kamp, Kristina (17. 2. 2010.). „Starting Up in Turkey: Expats Getting Organized“. Today's Zaman Приступљено 27. 3. 2012.. 
  9. ^ „Братски градови Истанбула“ Приступљено 08. 09. 2007.. 

Spoljašnje veze[uredi]

Sa drugih Vikimedijinih projekata :