Svest

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na navigaciju Idi na pretragu
Crtež delova ljudskog mozga (Leonardo da Vinči).

Svest je sveukupnost doživljaja i psihičkih procesa u pojedincu (individualna svest) ili društvenoj zajednici (društvena svest).[1] Uopšteno, označava stanje budnosti i reaktivnosti na događanja u okolini, nasuprot stanju spavanja i nesvesti.[2]

U psihologiji, svest je u najopštijem značenju sveukupnost vlastitih psihičkih doživljaja (oseti, opažaji, sećanja, mišljenje, predstave, asocijacije, osećanja, potrebe i sl.) koje smo u stanju neposredno da opazimo introspekcijom i relativno jasno opišemo ili na drugi način izrazimo.[3] U psihološkom smislu svest je isto što i doživljavanje uopšte, sveukupnost psihičkih procesa, subjektivni život pojedinca i njegova samoopažanja.[1]

U sociologiji, svest je sistem uverenja, predstava, stavova, vrednosti i znanja, nastao pod uticajem tradicije i sociokulturnih činilaca, koji pripada jednom kolektivu, društvu ili društvenom sloju (društvena svest, klasna svest, nacionalna svest). Definiše se i kao realnost psihičkog koja obuhvata sadržaj čulnih podataka i percepcija. Predstavlja stečena znanja i navike, usvojene vrednosti, stavove i uverenja građana o nekoj pojavi.

U filozofiji, svest je znanje o neposrednom doživljaju sebe, stanje neposrednog spoznavanja. Jedan je od osnovnih ontoloških problema, jer istražuje odnos između bitka i svesti (materijalnog i psihičkog, realnog i duhovnog).[1] U spoznajnoj teoriji svest je osnova refleksije i usmerenost na sadržaje spoznavanja.[1]

U prenesenom smislu svest je spoznajna ili moralna sigurnost u određivanju nekog predmeta, društvene zbilje ili samog sebe.[1]

Savest[uredi]

Blizak svesti je i pojam savesti (na engleskom se za oba koristi ista reč: consciousness). Savest je ljudskoj prirodi inherentna sposobnost moralnog prosuđivanja vlastitih postupaka i misli. Prema psihološkom i psihoanalitičkom tumačenju, to je sistem internalizovanih moralnih vrednosti i pravila o tome šta je dobro ili zlo, dozvoljeno ili zabranjeno, moralno ili nemoralno. Formira se tokom procesa socijalizacije identifikacijom sa najvažnijim osobama iz okoline, posebno sa roditeljima. Najvažnija funkcija Super-ega (savesti) je kontrola destruktivnih i neprihvatljivih težnji iz Id-a, odnosno sprečavanje da dopru do Ega. Po psihoanalizi, Superego je kontrolor Ega, „unutrašnji sudija” koji osuđuje, preti i svirepo kažnjava Ego, baš kao što su to roditelji ranije činili svom detetu.

Svest u filozofiji[uredi]

Dekart određuje svest kao sigurni temelj istine ili bitka. Lajbnic uvodi monade kao aktivne i žive svesti, s najvišim stupnjem Bogom. Kant uvodi pojam “transcendentalne svesti”. Hegel uvodi “fenomenologijom duha” kao razvoj pojavnih oblika svesti apsolutnog duha.[1]

Prirodu svesnog iskustva i prepreke unutar toga iskustva u filozofiji uma problematizuju fizikalizam, biheviorizam i funkcionalizam.[2]

Svest u psihologiji[uredi]

U psihologiji, svest je ukupnost subjektivnih psihičkih procesa na koje je pojedinac usmeren u određenom trenutku; u tom je značenju usko povezana s fenomenom pažnje.

Iako je svest bila jedan od središnjih pojmova tradicionalne psihologije, pod uticajem biheviorizma je, kao isključivo subjektivni fenomen, zanemarena u kasnijim psihološkim istraživanjima.[2]

U novije se doba ponovo istražuje, posebno u području kognitivne psihologije. Rezultati novijih neuronaučnih analiza upućuju na to da je svest vezana uz rad složenih moždanih neuronskih krugova koji uključuju delove kore velikoga mozga u čeonom, temenom i slepoočnom režnju, ali i neka supkortikalna područja, ponajpre delove talamusa.[2]

Svest u budizmu[uredi]

Svest je jedan od temeljnih pojmova u budizmu. Predstavlja čin registrovanja čulnog podražaja i ideja u trenutku dok se odigravaju.[4] U budizmu, svest je jedna od karika u uslovnom nastajanju patnje, i njeno ukidanje je preduslov koji vodi nirvani. Buda je govorio:

„Žeđ i strast za svešću o viđenom, dodirnutom, mirisanom, kušanom, čutom, mišljenom, jesu smetnje umu. Kada je monah napustio mentalne smetnje u ovih šest slučajeva, [njegov] um postaje upotrebljiv za one stvari koje treba saznati neposrednim znanjem.[5]

Svest je reakcija ili odgovor koji za osnovu ima jedno od šest čula (oko, uho, nos, jezik, telo i um), a za svoj predmet jednu od njima odgovarajućih pojava (lik, zvuk, miris, ukus, opipljivo i ideju ili misao). Na primer, svest o viđenom (cakkhu-viññana) ima oko kao osnovu i vidljiv lik kao objekat. Mentalna svest (mano-viññana) ima um (manas) kao osnovu i ideju ili misaonu pojavu (dhamma) kao svoj predmet. Slično osećaju, opažaju ili volji, svest je takođe šestovrsna, u odnosu na šest vrsta čula.[6]

Literatura[uredi]

  • Ovaj članak, ili jedan njegov deo, izvorno je preuzet iz knjige Ivana Vidanovića Rečnik socijalnog rada uz odobrenje autora.

Reference[uredi]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 svijest (Proleksis enciklopedija)
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 svijest (Hrvatska enciklopedija)
  3. ^ Ovaj članak, ili jedan njegov deo, izvorno je preuzet iz knjige Ivana Vidanovića Rečnik socijalnog rada uz odobrenje autora.
  4. ^ Rečnik pāli i budističkih termina
  5. ^ Viññāna sutta
  6. ^ Prva plemenita istina : Dukkha

Vidi još[uredi]

Spoljašnje veze[uredi]