Srpska pravoslavna crkva

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na: navigaciju, pretragu
„Srpska patrijaršija” preusmerava ovde. Za druge upotrebe, pogledajte Srpska patrijaršija (višeznačna odrednica).
Srpska pravoslavna crkva
Flag of the Serbian Orthodox Church.svg
Zastava
Coat of arms of Serbian Orthodox Church.png
Grb
Cathedral of Saint Sava, Belgrade.jpg
Osnovni podaci
Osnivač Sveti Sava
Osnivanje 1219.
Autokefalnost Arhiepiskopija pećka (1219—1346)
Pećka patrijaršija (1346—1463)
Pećka patrijaršija (1557—1766)
Doba postojanja pokrajinskih crkava (17661920)
Pećka patrijaršija (od 1920)
Kanonsko priznanje kanonski priznata
Predstojatelj arhiepiskop pećki, mitropolit beogradsko-karlovački i patrijarh srpski Irinej
Sjedište Peć i Beograd
( Srbija)
Rezidencija predstojatelja Beograd ( Srbija)
Kanonska jurisdikcija  Srbija
 Bosna i Hercegovina
 Crna Gora
Republika Makedonija BJR Makedonija
 Hrvatska
 Slovenija
Dijaspora Evropa — Austrijsko-švajcarska, Britansko-skandinavska, Srednjoevropska i Zapadnoevropska eparhija
Amerika — Novogračaničko-srednjezapadnoamerička, Zapadnoamerička, Istočnoamerička, Kanadska i Buenosajreska eparhija
Australija — Mitropolija australijsko-novozelandska
Autonomne crkve Pravoslavna ohridska arhiepiskopija
Bogoslužbeni jezik crkvenoslovenski i srpski
Kalendar julijanski kalendar
Zvanični veb-sajt
Broj
Arhijereja 41
Eparhija 46
Vjernika oko 12 miliona
Map of Eparchies of Serbian Orthodox Church-sr.svg
Map of Eparchies of Serbian Orthodox Church (Orthodox Ohrid Archbishopric)-sr.svg
Map of Eparchies of Serbian Orthodox Church in Europe-sr.svg
Map of Eparchies of Serbian Orthodox Church in North America-sr.svg
Map of Eparchies of Serbian Orthodox Church in Latin America-sr.svg
Map of Eparchies of Serbian Orthodox Church in Oceania-sr.svg
Srpska kultura
Grb Nemanjica mini transparent.png
Umetnost
Tradicija
Spomenici
Razno

Srpska pravoslavna crkva (SPC) pomesna je autokefalna crkva. Nalazi se na šestom mestu u diptihu pravoslavnih crkava. Ima dostojanstvo patrijaršije.

Istorija[uredi]

Za više informacija pogledajte: Istorija Srpske pravoslavne crkve

Srbi su primili hrišćanstvo u 7. veku, ali tada još nisu imali sopstvenu crkvenu organizaciju. Potpadali su pod jurisdikciju Ohridske arhiepiskopije. Sveti Sava (Rastko Nemanjić) je 1219. godine rukopoložen od strane carigradskog patrijarha Manojla I za „arhiepiskopa srpskih i primorskih zemalja“, a srpska crkva dobija autokefalnost i dostojanstvo arhiepiskopija. Od tada se srpski arhiepiskop birao i posvećivao u srpskoj zemlji.

Osnivanju Arhiepiskopije pećke ogorčeno se suprotstavio ohridski arhiepiskop Dimitrije Homatijan, ali bez uspeha. Na teritoriji današnje Makedonije, hrišćanstvo je poznato još od vremena apostola Pavla. Od 4. do 6. veka Ohridska arhiepiskopija je naizmenično zavisila od Rima i Carigrada. Krajem 9. i početkom 11. veka je imala autokefalni status, kao arhiepiskopija, a zatim i kao patrijaršija, s centrom u Ohridu.

Srpska arhiepiskopija postojala je sve do 1346. godine. Kako je zemlja bila bez gradskih naselja, eparhijska središta su bila u manastirima. Središte arhiepiskopije je bilo u manastiru Žiča, a od 1253. godine u PećiArhiepiskopija pećka.

Stvaranjem Srpskog carstva, Srpska arhiepiskopija je uzdignuta na dostojanstvo patrijaršije godine 1346. na crkvenom saboru u Skoplju. Srpski arhiepiskop Joanikije II je uzdignut na rang patrijarha, a tom svečanom činu su prisustvovali bugarski patrijarh, ohridski arhiepiskop, srpski episkopi i svetogorsko monaštvo. Središte srpskog patrijarha se nalazilo u Peć i zbog toga je patrijaršija nazvana Pećka patrijaršija. Godine 1350, Carigradska patrijaršija je reagovala anatemom i odlučenjem od Crkve srpskog cara, patrijarha i naroda. Usled toga je nastao raskol koji je trajao sve do 1375. godine.

U unutrašnjem crkvenom razvitku nije bilo značajnijih promena. Patrijarh je, poput cara, nosio titulu „patrijarha Srba i Grka“, a patrijaršija je dobila položaj i privilegije po uzoru na Carigradsku patrijaršiju. Osnovano je nekoliko novih episkopija, a nekoliko episkopija je uzdignuto na rang mitropolije.

Sa osmanskim provalama nastaju teška vremena za Srpsku patrijaršiju. Mnogi srednjovekovni srpski manastiri su zapusteli ili im se čak gubi trag zbog turskih razaranja. Padom Srbije pod tursku vlast 1459. godine, tadašnja Pećka patrijaršija je bila ukinuta, a zatim je obnovljena 1557. godine. Nestankom srpske države, srpska crkva postaje uz verski i nacionalno-politički centar srpskog naroda. Crkveni poglavari postaju i narodne vođe — etnarsi. Osnovna funkcija etnarha sastojala se u prikupljanju poreza namenjenih sultanu i centralnim organima carevine. U vreme patrijarha Makarija Sokolovića (1557—1571) jurisdikcija patrijaršije pokriva široku teritoriju od Ohrida do Budima. Crkveni poglavari su podizali ili podržavali mnoge bune protiv osmanlijskih vlasti. Sve će to uroditi ukidanjem srpske patrijaršije od strane sultana Mustafe III 1766. godine.

Od 1766. godine srpska crkva potpada pod jurisdikciju Carigradske patrijaršije, a većinu episkopa činili su GrciFanarioti. Veliki broj Srba je emigrirao na područje Austrije, a katedra arhiepiskopa pećkog je bila premeštena iz Peć u Sremske Karlovce, a zatim je 1848. godine uzdignuta na rang patrijaršije.

Nakon uspostave srpske autonomije 1832. godine, u Beogradu je bila proglašena autonomna mitropolija pod jurisdikcijom Carigradske patrijaršije, a 1879. godine je dobila autokefalnost.

U toku balkanskih ratova (1912—1913) u sastav Beogradske mitropolije su ušle i eparhije: Skopska, Veleško-debarska i Prizrenska.

Sve do 1920. godine ne postoji jedinstvena crkvena organizacija kod Srba i taj period u istoriografiji se naziva dobom postojanja pokrajinskih crkava. Najznačajnija od svih pokrajinskih crkava bila je Karlovačka mitropolija sa sedištem u Sremskim Karlovcima.

Stvaranjem Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca (1918) stvoreni su uslovi i za crkveno ujedinjenje, odnosno obnovu Pećke patrijaršije. Od 1920. godine središte srpske crkve je u Beogradu, a crkva ima dostojanstvo patrijaršije. Carigradska patrijaršija je ubrzo priznala ujedinjenje pokrajinskih srpskih crkava i stvaranje patrijaršije posebnim tomosom.

Ustrojstvo[uredi]

Za više informacija pogledajte: Ustrojstvo Srpske pravoslavne crkve

Ustrojstvo Srpske pravoslavne crkve je propisano Ustavom Srpske pravoslavne crkve. Sedište Srpske pravoslavne crkve je u patrijaršijskom dvoru u Beogradu.

Srpska pravoslavna crkva je jedna, nedeljiva i autokefalna i održava dogmatsko i kanonsko jedinstvo sa ostalim pravoslavnim crkvama.

Na čelu Srpske pravoslavne crkve, kao njen vrhovni poglavar, nalazi se patrijarh srpski sa titulom „arhiepiskop pećki, mitropolit beogradsko-karlovački i patrijarh srpski“. On je prvi među episkopima Srpske pravoslavne crkve, i njegovo ime se prvo spominje na svim bogosluženjima u hramovima Srpske pravoslavne crkve. Patrijarh srpski je eparhijski arhijerej u Arhiepiskopiji beogradsko-karlovačkoj.

Najviša crkveno-jerarhijska tela su Sveti arhijerejski sabor, Sveti arhijerejski sinod i Veliki crkveni sud, a najviša crkveno-samoupravna tela su Patrijaršijski savet i Patrijaršijski upravni odbor. Na čelu svih ovih tela, osim Velikog crkvenog suda, nalazi se patrijarh srpski.

Sveti arhijerejski sabor Srpske pravoslavne crkve je najviše jerarhijsko predstavništvo i crkvenozakonodavna vlast, kao i vrhovna sudska vlast u krugu svoje nadležnosti definisane Ustavom Srpske pravoslavne crkve. Sastavljaju ga svi eparhijski arhijereji i vikarni episkopi pod predsedništvom patrijarha.

Sveti arhijerejski sinod Srpske pravoslavne crkve je najviša izvršna (upravna i nadzorna), kao i sudska vlast u svom delokrugu definisanim Ustavom Srpske pravoslavne crkve. Sastavljaju ga patrijarh srpski, kao predsednik i četiri eparhijska arhijereja, kao članovi.

Veliki crkveni sud Srpske pravoslavne crkve je viša crkvena sudska vlast za krivice sveštenika, monaha i svetovnjaka i za crkvenobračne sporove, kao i za sve crkvene sporove unutrašnje crkvene uprave koji ne spadaju u sudsku nadležnost Svetog arhijerejskog sabora i Svetog arhijerejskog sinoda.

Patrijaršijski savet Srpske pravoslavne crkve je vrhovno uredbodavno predstavništvo u poslovima spoljašnje (materijalno-finansijske) crkvene uprave.

Patrijaršijski upravni odbor Srpske pravoslavne crkve je vrhovna izvršna (upravna i nadzorna) vlast nad crkveno-samoupravnim organima i izvršni organ Patrijaršijskog saveta.

U Beogradu postoji Muzej Srpske pravoslavne crkve[1] čiji je najstariji eksponat Dečansko apokrifno jevanđelje iz 13. veka.[2] Obnovljena postavka Muzeja svečano je otvorena 31. maja 2013. godine.[3]

Srpska pravoslavna crkva dodeljuje Orden Svetog Save, a od 2009. godine uvedeno je i šest novih odlikovanja.[4]

Eparhije[uredi]

Za više informacija pogledajte: Eparhije Srpske pravoslavne crkve

Srpska pravoslavna crkva je episkopalna odnosno njena glavna administrativna podela je na eparhije, kako u crkvenojerarhijskom tako i u crkvenosamoupravnom pogledu.

Na čelu eparhije se nalazi eparhijski arhijerej, koji nosi neko od zvanja: episkop, mitropolit, arhiepiskop ili patrijarh.

Teritorija na kojoj deluje Srpska pravoslavna crkva podeljena je na:

Eparhije se dalje dele na arhijerejska namesništva, od kojih se svako sastoji iz nekoliko crkvenih opština. Parohija je najmanja jedinica u crkvenoj organizaciji. To je zajednica vernika koja se okuplja na svetoj liturgiji koju vodi sveštenik.

Ohridska arhiepiskopija[uredi]

Za više informacija pogledajte: Pravoslavna ohridska arhiepiskopija

Od 17. maja 2002. godine, nakon potpisivanja Niškog dogovora[5] između Srpske pravoslavne crkve i pet od sedam episkopa nepriznate Makedonske pravoslavne crkve, uspostavljena je Ohridska arhiepiskopija s pravima autonomne crkve unutar Srpske pravoslavne crkve.

Svetitelji Srpske pravoslavne crkve[uredi]

Za više informacija pogledajte: Spisak svetitelja Srpske pravoslavne crkve
Sveti Sava prvi arhiepiskop autokefalne Srpske pravoslavne crkve

Najznačajniji svetitelji Srpske pravoslavne crkve su:

i još veliki broj svetitelja, prepodobnih, velikomučenika i mučenika koji su postradali ispovedajući pravoslavnu veru.

Hramovi i manastiri[uredi]

Za više informacija pogledajte: Spisak manastira Srpske pravoslavne crkve

Srpska pravoslavna crkva ima veliki broj hramova i manastira. Među najpoznatije i najznačajnije spadaju:

Mnogi od ovih manastira i crkava su nastali u vreme Nemanjića (12. vek) i imaju ikone i freske od izuzetnog značaja i vrednosti za celokupnu svetsku kulturu, a naročito za hrišćansku kulturu i civilizaciju. Stoga je UNESKO na listu svetske kulturne baštine do sada uvrstio manastire: Visoki Dečani, Studenica i Sopoćani, dok se u postupku nalaze i manastiri: Gračanica i Pećka patrijaršija, kao i crkva Bogorodice Ljeviške u Prizrenu.

Kritika Srpske pravoslavne crkve[uredi]

Tokom godina Srpska pravoslavna crkva je bila meta različitih kritika. Kritike verskog života u Srbiji je izneo još Dositej Obradović u svom delu SavetI zdravog razuma (arh. Sovjeti zdravago razuma) prvi put objavljenom u Lajpcigu 1784. godine.

Sovjeti zdravoga razuma sadrže pet poglavlja, i to tri traktata iz etike – o ljubavi, vrlini i poroku – i dva autobiografski zasnovana eseja u kojima je izneo zanimljive podatke o svom književnom radu i dalje razvio praktičnu stranu svog prosvetiteljskog učenja. [6] Knjiga predstavlja kritiku srpskog narodnog i crkvenog života sa prosvetiteljskih pozicija. Sadrži izabrane misli i savete učenih prevedene ljudi sa raznih jezika. U Savetima zdravog razuma Dositej piše:

„"Bolje je mnogo jednu pametnu i poleznu knjigu s kolikim mu drago troškom dati da se na naš jezik prevede i naštampa nego dvanaest zvonara sazidati i u sve nji velika zvona poizvešati! Knjige, braćo moja, knjige, a ne zvona i praporce!" [7]

Mirko Đorđević je jedan od novijih kritičara poznat po kritici veza Srpske pravoslavne crkve sa nacionalizmom.[8] Zalagao se za odvajanje crkve od države i za temeljne reforme Srpske pravoslavne crkve. Iako je u javnosti bio poznat kao sociolog religije, verski analitičar i stručnjak za verska pitanja, u crkvenim krugovima je često bio osporavan i naglašavano je da nema formalno sociološko ili teološko obrazovanje. Oko ponoći 17. maja 2006. na njegovu spavaću sobu u porodičnoj kući su bačene kamenice. Počinioci nikada nisu pronađeni. Mediji su pretpostavljali da su povod za napad bila njegova kritika zloupotrebe religije i crkve. Đorđević je smatrao da je incident u vezi sa njegovim gostovanjem u emisiji o Nikolaju Velimiroviću na RTS-u 15. maja. Više organizacija je osudilo ovaj napad.[9]

Đorđević je smatrao da je uticaj SPC kao političke snage u društvu ogroman. Verovao je da su vodeći ljudi SPC danas takozvani justinovci i nikolajevci koji su svojim konzervativnim shvatanjima u sukobu sa tekovinama modernog društva.[10] Napominjao je da unutar SPC postoje i oni koji su za ekumenski dijalog, dok drugi ostaju „zarobljenici etnofiletizma“.[11] Zastupao je stav da se usled srastanja SPC i države zaboravlja da je misija Crkve evangelizacija, a ne klerikalizacija[12] i da je Crkva spasenjska ustanova a ne politička organizacija.[13]

„Zna se već vekovima da klerikalizacija nanosi ogromnu štetu društvu, ali se manje zna, ili se to neće reći, da klerikalizacija nanosi još veću štetu Crkvi.[14]

Đorđević je verovao da je Srpska pravoslavna crkva odigrala bitnu ulogu u dovođenju Slobodana Miloševića na vlast svojom ideološkom logistikom, kojom je zamenjena nekadašnja komunistička retorika. Smatrao je da su se 1989. sreli Miloševićev politički nacionalizam i etnofiletizam. Tokom Miloševićevog govora na Gazimestanu, vijorili su se zajedno crkveni barjaci sa krstom i komunistički sa srpom i čekićem.[15] Navodio da je crkva danas zauzela mesto dominantnog političkog faktora kakav je u jednopartijskom sistemu bio Centralni Komitet.[16]

Komentarišući blagosiljanje egzekutora uoči masakra u Srebrenici, Đorđević je izjavio da Srpska pravoslavna crkva „nije bila samo svedok već i saučesnik u minulom ratu“ i da je vreme da se suoči sa prošlošću, što je i njena hrišćanska obaveza.[17] On je predlagao da srpski patrijarh sa sveštenstvom krene pešice od Zvornika prema Srebrenici i javno se izvini narodu tamo.[18] Smatrao je da su Srpskoj pravoslavnoj crkvi neophodne temeljne reforme.[19]

Milorad Tomić, istoričar iz Beograda i autor knjige Srpska pravoslavna crkva u ratu i ratovi u njoj,[20] je još jedan od novijih kritičara SPC. Knjiga se bavi ulogom Srpske pravoslavne crkve u jugoslovenskim ratovima, ali se kritički osvrće i na ostale periode istorije crkve.

Tomanić navodi da je upravo zahvaljujući Dušanovim osvajačkim ratovima Srbija je postala carevina, a samim tim i Srpska crkva - patrijaršija:

„ I Srpska crkva je stvorena, učvršćena i uvećana na ljudskoj krvi i to uglavnom delanjem trojice najistaknutijih predstavnika dinastije Nemanjića: Stefana Nemanje, kralja Milutina i cara Dušana ... Bez mača svetog kralja Milutina Srpska crkva se ne bi tako uvećala i zasijala punim sjajem. I na kraju, bez osvajanja i nasilja cara Dušana, kojeg su s razlogom nazvali Silni, bez popaljenih gradova i sela, bez "preklanih vratova" Grka i Albanaca, niti bi se Dušan mogao proglasiti carem, niti bi Srpska crkva mogla postati patrijaršija. Koliko god to surovo zvučalo, zaključak je jasan: Srpska crkva, kao i sve druge hrišćanske, utemeljena je, učvršćena (pokolji bogumila) i uvećana, tj. podignuta na patrijaršijski nivo (stradanja Grka i Albanaca), na ljudskoj krvi.[21]

Posebno kritikuje ulogu SPC u jugoslovenskim ratovima i njihov licemeran odnos prema pojedinim gresima:

„ Tokom 90-ih godina ni Sabor ni Sinod SPC nisu nijednom preporučili srpskim pravoslavnim sveštenicima da ne daju pričest onima koji su ratujući u Hrvatskoj, BiH i na Kosovu počinili teške zločine, krađe, silovanja. Ali su zato posavetovali sveštenstvo da uskrati pričest ginekolozima, akušerkama i, naravno, ženama i devojkama koje se odluče na pobačaj.”

On tvrdi da su interesi srpske crkve i "srpstva" jedini razlog zbog kojih je pravoslavni Srbin mogao "zakonito" da ubija, a da pri tome ne strepi od sudnjega dana.[21]

Udruženje građanja Ateisti Srbije kritukeje Srpsku pravoslavnu crkvu iz brojnih razloga. Jedna od glavnih krtika je to što crkva ne plaća porez državi. Navode da odbijanjem plaćanja poreza na imovinu SPC godišnje budžet Republike Srbije otuđi za 849.985 evra.[22] Udruženje takođe izdaje raskrštenice kojom se „poništava krštenje u crkvi“.[23] Raskrštenice nemaju nikakvu pravnu ili crkvenu snagu, udruženje samo želi da ukaže na činjenicu da SPC ne želi da poništi krštenje ukoliko je urađeno dok je osoba bila previše mlada kako bi dala saglasnost, a više ne želi da bude krštena.

Bezbožnik[uredi]

Bezbožnik je bio ateistički časopis koji su štampali aktivisti iz Novog Sada, okupljeni u Društvo za borbu protiv društva (DBPD). U podnaslovu časopisa je stajalo da je protiv svih oblika dominacije, manipulacije i organizovane religije.

Bezbožnik je tokom 2000-ih imao samo dva broja u skromnom tiražu od po 500 primeraka, ali je ostavio relativno velik odjek u javnosti pa je časopis 2006. godine čak i javno spaljen u vestima TV Apolo.[24] Urednik informativnog programa novosadske televizije „Apolo“ Željko Rakičević, u programu te televizije, zapalio je časopis „Bezbožnik“, ocenjujući da je reč o listu koji propagira govor mržnje protiv Srpske pravoslavne crkve.

Uredništvo Bezbožnika je izjavio da to predstavlja „prvo javno spaljivanje nekog časopisa posle Drugog svetskog rata“ i upozorila da te „inkvizitorsko-fašističke metode“ pokazuju kako se branioci religije na ovim prostorima obračunavaju sa političkim neistomišljenicima. Oni su naveli da izdavanjem „Bezbožnika“ žele da propagiraju slobodu izbora, kritičko mišljenje i borbu protiv svih pokušaja da se ljudski um zatvori u bilo koji oblik dogme.[25]

Udruženje novinara Srbije i Nezavisno društvo novinara Vojvodine su tada osudili postupak novosadske televizije Apolo u čijem je informativnom programu javno zapaljen časopis "Bezbožnik".[26]

Kaluđeri[uredi]

Kaluđeri je pesma Đure Jakšića napisana oko 1877. godine. [27] U pesmi se kritikuje tadašnji kaluđerski život u manastirima Srpske pravoslavne crkve. Pesma kaluđeri krasi sve antologije novije srpske lirike.[28] Zbog ove pesme, Jakšić je postao omržen među nekim pripadnicima Srpske pravoslavne crkve. Njegova bista je uklonjena iz porte Manastira Lipar kod Kragujevca na zahtev arhimandrita Save koji je smatrao da joj nije mesto u manastirskoj porti jer je „Đura bio razvratnik i neznabožac“. Bista je kasnije pronađena na gradskoj deponiji.[29] Nakon njenog povratka u manastir, bista je kasnije ponovo uklanjana.[30] Sava je bistu više puta bacao u smeće, a policija ju je vraćala.[31]

Tekst pesme[uredi]

Gled'o sam vam metanije,

Kad varate Boga živa;

Gled'o sam vas, gde se pije,

Gde se jede i uživa.


Sluš'o sam vas, kad kunete

Svoje stado, svoje verne,

I kad tajni prizovete,

Licemerni, licemerne!


Gled'o sam vas — ne da nisam,

Kad razbludom usplamtite;

Gled'o sam vas, ne da nisam,

Licemerni, upamtite!

Zakonska regulativa[uredi]

Zakonom o crkvama i verskim zajednicama Republike Srbije koji je donet 2006. godine u članu 11, stavci Srpska Pravoslavna Crkva stoji:

„Srpskoj Pravoslavnoj Crkvi priznaje se kontinuitet sa pravnim subjektivitetom stečenim na osnovu Načertanija o duhovnoj vlasti (Odluka Narodne Skupštine Knjaževstva Srbskog od 21. maja 1836. godine) i Zakona o Srpskoj Pravoslavnoj Crkvi ("Službene novine Kraljevine Jugoslavije", broj 269/1929).
Srpska Pravoslavna Crkva ima izuzetnu istorijsku, državotvornu i civilizacijsku ulogu u oblikovanju, očuvanju i razvijanju identiteta srpskog naroda.”

— Zakon o crkvama i verskim zajednicama Republike Srbije

. [32]

Galerija[uredi]

Vidi još[uredi]

Reference[uredi]

  1. Muzej Srpske pravoslavne crkve (Saborna crkva)
  2. Saznajte šta vas čeka u Muzeju SPC (B92, 31. maj 2013)
  3. Obnovljena postavka Muzeja SPC (RTS, 31. maj 2013)
  4. Likovi svetaca na grudima („Večernje novosti“, 22. april 2011)
  5. NIN: Dogovor prekršen, mastilo ostalo
  6. Jovan Deretić: Kratka istorija srpske književnosti
  7. Za Dan Smedereva otkriven spomenik Dositeju
  8. „Interviews with Mirko Djordjevic”. Pozitiv.si. Pristupljeno 10. 2. 2012. 
  9. „Kamenovana kuća Mirka Đorđevića”. B92.net. 17. 5. 2006. Pristupljeno 10. 2. 2012. 
  10. „U srednjem smo veku sa ovakvim sveštenstvom”. Arhiva.glas-javnosti.rs. Pristupljeno 10. 2. 2012. 
  11. Mirko Đorđević, Slavlje s povodom i ćutanje s razlogom
  12. Država i crkva – smetnje na vezama
  13. SPC - borba za nasleđe i mnogo nagađanja
  14. Beda klerikalizacije
  15. „Zašto se u crkvi šapuće, II epizoda”. B92.net. 19. 5. 2005. Pristupljeno 10. 2. 2012. 
  16. „Crkva umesto komiteta”. Danas.rs. Pristupljeno 10. 2. 2012. 
  17. „Jeromonah Gavrilo blagosiljao "škorpione" pre odlaska u Srebrenicu”. B92.net. 4. 6. 2005. Pristupljeno 10. 2. 2012. 
  18. Zašto se u crkvi šapuće? (drugi deo)
  19. Mirko Đorđević. „Mirko Đorđević, U Crkvi crta nije podvučena”. Politika.rs. Pristupljeno 10. 2. 2012. 
  20. Interview: Radicals Will Continue To Influence Serbian Orthodox Church
  21. 21,0 21,1 Milorad Tomanić, Srpska pravoslavna crkva u ratu i ratovi u njoj
  22. Crkva iznad zakona
  23. [1]
  24. Časopis „Bezbožnik“ zapaljen u programu TV Apolo
  25. Spaljivanje „Bezbožnika“
  26. Osude paljenja časopisa
  27. Živanović J. 1931. Hronološke beleške. U: Đura Jakšić. CELOKUPNA DELA, KNjIGA PRVA. Narodna prosveta: Beograd. str. 308.
  28. VITA MINIMA
  29. Đura Jakšić na deponiji
  30. Anatema na Liparu
  31. Mirko Đorđević, Kišobran patrijarha Pavla
  32. Zakon o crkvama i verskim zajednicama Republike Srbije

Literatura[uredi]

Spoljašnje veze[uredi]