Rijeka (grad)

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na: navigaciju, pretragu
Disambig.svg
Druga značenja su popisana u članku Rijeka (višeznačna odrednica).
Rijeka

Rijeka-view-2.jpg
Pogled na Rijeku i ušće reke Rječine

Zastava
Osnovni podaci
Država Zastava Hrvatske Hrvatska
Županija Primorsko-goranska
Stanovništvo
Stanovništvo (2011) 127.498
Aglomeracija (2011) 128.735
Geografske karakteristike
Koordinate 45°19′37″N 14°26′32″E / 45.3270631033335, 14.442176041020014
Površina 44 km²
Rijeka na mapi Hrvatske
{{{alt}}}
Rijeka
Rijeka na mapi Hrvatske
Ostali podaci
Gradonačelnik Vojko Obersnel (SDP)
Poštanski kod 51000
Pozivni broj +385 51
Registarska oznaka RI
Veb-strana Службена презентација града

Rijeka (na drugim dijalektima hrvatskog jezika: Rika i Reka, sl. Reka, ital. Fiume, mađ. Fiume, nem. Sankt Veit am Pflaum) je grad u Hrvatskoj i administrativno središte Primorsko-goranske županije. Prema prvim rezultatima popisa iz 2011. u gradu je živelo 128.735 stanovnika, a u samom naselju je živelo 127.498 stanovnika.[traži se izvor od 01. 2014.]

Sa okolinom koja obuhvata prostor bivše opštine Rijeka sa opštinama Viškovo, Čavle, Klana, Jelenje i Kostrena, i gradovima Kastav, Kraljevica i Bakar, Rijeka ima 191.647 stanovnika, dok u širem području grada živi 270.000 stanovnika (prema popisu stanovništva iz 2001. godine).

Grad se još u 19. veku zbog svog idealnog geografskog položaja i dubine mora u Riječkom zalivu, kao delu većeg Kvarnerskog zaliva Jadranskog mora, razvio u jednu od najvećih srednjoevropskih luka i moćno industrijsko središte. Danas je Rijeka najveća morska luka Hrvatske. Od industrijskih delatnosti veoma je razvijena brodogradnja. U gradu se nalaze dva velika brodogradilišta: 3. maj i Viktor Lenac. Rijeka je bila značajna i kao jedno od važnijih finansijskih središta bivše Jugoslavije.

U Rijeci se nalazi Hrvatsko narodno pozorište Ivan pl. Zajc sagrađeno 1885. i univerzitet u Rijeci, osnovano 1973.

Prirodna osnova[uredi]

Riječki zaliv sa Opatijom i Rijekom u pozadini

Šire područje Rijeke je izgrađeno od krečnjaka mezozojske starosti, dok se u severnom delu oko Kastva nalaze zone izgrađene od dolomita. Mestimično su preko krečnjačke osnove nataložene nepropusne naslage fliša paleogenske starosti, koji se najčešće nalazi u udolinama. Tako u reljefu šireg područja postoji izmena krečnjačkih grebena sa dolomitskim ili flišnim udolinama.

Geografija[uredi]

Rijeka se nalazi na 45°21′0″N, 14°26′0″E, na zapadu Hrvatske, 186 km jugozapadno od glavnog grada Hrvatske Zagreba, na severnoj obali Riječkog zaliva, kao dela većeg Kvarnerskog zaliva Jadranskog mora, koje se kao veliki zaliv Sredozemnog mora najdublje uvuklo u evropsko kopno. Riječki zaliv, koji je preko Velih (između Istre i ostrva Cresa), Srednjih (između Cresa i ostrva Krka) i Malih vrata (između Krka i kopna) spojen sa Kvarnerskim zalivom, je dovoljno dubok (oko 60 m) za uplovljavanje najvećih brodova, što je Rijeci omogućilo da postane važna morska luka.

Grad Rijeka leži na ušću reke Rječine u mikroregiji Vinodola Hrvatskog primorja. U Rijeci započinju dva važna kopnena prometna pravca. Prvi iskorištava činjenicu da se Rijeka nalazi u području u kojem su Dinaridi najuži (50ak km), što omogućuje lakše povezivanje obale Jadranskog mora i panonske unutrašnjosti. Dok je drugim Rijeka preko Postojnskih vrata povezana s istočnoalpskim prostorom.

Klima[uredi]

Klimatogram za Rijeku
J F M A M J J A S O N D
 
 
132
 
20
-11
 
 
113
 
21
-13
 
 
105
 
24
-8
 
 
114
 
27
0
 
 
103
 
32
2
 
 
104
 
37
7
 
 
78
 
40
10
 
 
101
 
38
9
 
 
167
 
35
5
 
 
179
 
29
1
 
 
182
 
26
-5
 
 
153
 
20
-9
temperatura u °C
ukupne padavine u mm
izvor: Državni hidrometeorološki zavod Hrvatske

Prema Kepenovoj klasifikaciji klima Rijeka ima umereno toplu vlažnu klimu (tip Cf). Prosečna temperatura vazduha u gradu iznosi 13,8 °C, srednja januarska temperatura je 5,6 °C, dok srednja temperatura u julu iznosi 23,3 °C. Godišnje u 86 dana sa padavinama ukupno padne 1529 mm padavina. Na količinu padavina i njihovu godišnju raspodelu izravno utiču jesenje i proletne ciklone nastale u Đenovsko zalivu. Uz senjsku, na Jadranu je poznata i riječka bura, hladan i suv vetar severoistočnog smera, čija brzina na mahove dostiže i orkanske vrednosti (160 km/h), a najčešće nastaje u hladnijem delu godine prelivanjem hladnog vazduha iz Panonske nizije preko Dinarida.

Mesec
I.
II.
III.
IV.
V.
VI.
VII.
VIII.
IX.
X.
XI.
XII.
Godišnje
Sr. dnevne temperature (°C) 5,6 6,1 8,7 12,4 17 20,6 23,3 23,3 19,1 14,5 10 6,9
14,3
Sr. količina padavina (mm) 133,7 109,3 105,9 114,4 99,3 104,7 79,6 97,8 166,1 180,5 181,8 155,9 1529.
Izvor: Državni Hidrometeorološki zavod Hrvatske

Istorija[uredi]

Antika[uredi]

Iako se u širem području grada mogu pronaći tragovi naselja iz paleolita i neolita, najranijim naseljima na današnjem području grada se smatraju keltska Tarsatika na Trsatskom brdu i naselje Tarsata ilirskog plemena Liburna, u prirodnoj luci na obali.

U doba rimskog cara Avgusta, naselje se pomera bliže moru, na desnu obalu ušća reke Rječine u Kvarnerski zaliv, na mesto na kojem se nalazi današnji Stari grad. Iz tog razdoblja datiraju brojni arheološki nalazi – temelji rimskih bedema, zidovi zgrada, ostaci termi i rimskih vrata.

Srednji vek[uredi]

Rijeka 1689. godine

Posle pada Zapadnog rimskog carstva, u 5. veku, grad je bio pod vlašću država Ostrogota, Vizantijskog carstva, Lombarda, Franaka, Hrvata i Mađara. Nakon 4. veka sv. Vid postaje svetac zaštitnik grada, pa se današnja Rijeka spominje pod imenom Terra Fluminis sancti Sancti Viti ili na nemačkom Sankt Veit am Pflaumb. U srednjem veku Rijeka ima hrvatsko ime – Rika Svetog Vida.

Dolaskom Hrvata počinje se formirati novo naselje. Prvo pominjanje srednjovekovnog naselja potiče iz prve polovine 13. veka, kada se u istorijskim izvorima pominju dva naselja: Trsat, na uzvišenju na levoj obali Rječine, na mestu liburnskog naselja Tarsate i Rijeka, na obali na mestu rimske Tarsatike. Srednjovekovna Rijeka je utvrđeni feudalni grad, okružen zidinama s nekoliko kula, koji je podeljen na dva dela. U gornjem delu se nalazio srednjovekovni kaštel i crkva Sv. Vida, dok je donji deo pod imenom Rijeka ili Rika bio privredno i trgovačko naselje.

U 14. veku Rijeka je posed Devinske gospode, knezova Krčkih - Frankopana, porodice Valze (nem. Walsee), a od 1466. godine je u posedu Habzburgovaca.

Novi vek[uredi]

Barokni gradski toranj sa satom, iz 1876. godine

U 16. veku u gradu deluje štamparija na glagoljici. Zbog razvijene trgovine gvožđem, uljem, drvetom, vunom, stokom i kožom Rijeka doživljava trgovinski procvat. Dolaskom isusovaca u Rijeku unapredio se kulturni i prosvetni život grada. Godine 1627. je osnovana isusovačka gimnazija i taj se događaj smatra početkom rada univerziteta u Rijeci.

U 17. veku usled čestih turskih provala i dugotrajnih sukoba uskoka sa Mlečanima prestaje zlatno doba riječke trgovine. Posle Velikog turskog rata prestaju turske provale i počinje novo jačanje Rijeke kao važnog trgovačkog središta, pa je 1719. austrijski car Karlo VI proglasio Rijeku slobodnom lukom. Ojačala Ugarska uskoro počinje iskazivati pretenzije ka Rijeci kao svom izlazu na mora. U 18. veku se ispod Trsata javlja novo naselje – današnji Sušak. Na prelazu iz 18. u 19. vek Rijeka je neko vreme bila pod francuskom upravom u sklopu Ilirskih provincija. Od Francuza je oslobođena 1813. godine.

19. vek[uredi]

mini

Grad je 1848. godine imenovanjem bana Josipa Jelačića za guvernera Rijeke direktno pripojen Banskoj Hrvatskoj. Hrvatsko-mađarska borba za Rijeku unutar Monarhije je završena 1868. kada je dodatkom na Hrvatsko-ugarsku nagodbu, tzv. Riječkom krpicom, Rijeka kao corpus separatum, tj. izdvojeno telo došla pod direktnu upravu mađarske vlade. Rijeka je 1870. godine i u potpunosti pripojena Mađarskoj. Mađarska ubrzano razvija Rijeku u svoj najveći pomorsko-lučki centar, te se razvija određena suparništvo između dve najveće luke u Monarhiji, Rijeke pod mađarskom, i Trsta, koji je bio pod austrijskom upravom.

19. vek je doba velike gradnje u gradu. U gradu je izgrađena Fabrika papira – Hartera (1821), osnovana je Narodna čitaonica (1850), u rad je puštena prva plinara (1852), na Mlaki je utemeljena rafinerija nafte (1882), a iste godine Rijeka dobiva modernu kanalizaciju. Razvitak luke, širenje međunarodne trgovine i spajanje grada železničkom prugom s Pivkom i Karlovcem (1873) doprineo je brzom porastu broja stanovnika s 21.000 1880. na 50.000 1910. godine. 1885. izgrađena je nova zgrada riječkog pozorišta, današnje Hrvatsko narodno pozorište Ivana pl. Zajca. 1891. je izgrađena zgrada železničke stanice, koju je projektovao glavni inženjer Ugarskih državnih železnica Ferenc Faf (mađ. Ferenz Pfaff). Godine 1896. dovršena je izgradnja gradskog vodovoda i nove Guvernerove palate koju je projektovao mađarski arhitekt Alajoz Hauzman (mađ. Alajos Hauszmann). Od 1899. Rijekom vozi električni tramvaj.

20. vek[uredi]

Nakon raspada Austrougarske 1918. Rijeka i Sušak ulaze u sastav Države Slovenaca, Hrvata i Srba, no već u novembru Rijeku okupira vojska Kraljevine Italije. Isti mesec u grad ulaze britanske, francuske i američke trupe koje su u gradu trebale ostati do utvrđivanja statusa grada tokom 1919. na Pariskoj mirovnoj konferenciji.

Italijanska strana je pripajanje Rijeke Italiji opravdavala činjenicom da su Italijani najbrojnija etnička zajednica u gradu, dok je hrvatska, odnosno jugoslovenska strana ostajanje grada u Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca opravdavala činjenicom da Hrvati čine većinu u širem području grada, kao i u Sušaku.

Poštanska marka iz 1920. godine sa likom Gabrijela D'Anuncija

Kada je krajem avgusta s Pariske mirovne konferencije stiglo naređenje da se italijanske jedinice moraju povući iz Rijeke, manja grupa italijanskih oficira je zamolila pesnika i avanturistu Gabrijela D'Anuncija (ital. Gabriele D'Annunzio) da stane na njihovo čelo i da njihove jedinice povede na Rijeku. Dana 10. septembra Sporazumom u Sen Žermenu Austrougarska je prestala da postoji, dok su se pregovori o budućem statusu Rijeke trebali nastaviti. Dan posle, D'Anuncio je sa oficirima kenuo iz Ronkija (ital. Ronchi, sl. Ronke), mesta 80 km severozapadno od Rijeke. Kada je krenuo predvodio je kolonu od 200 ljudi, a kada je 12. septembra stigao pred grad iza njega je bilo 2.500 ardita – „crnokošuljaša“.

Zapovednik italijanskih garnizona u Rijeci, general Pitaluga (ital. Pittaluga), je dobio naređenje vlade u Rimu da zaustavi D'Anuncijev pohod na grad. General se izvan grada našao licem u lice s D'Anuncijem i njegovim arditima sa gomilom tenkova i oklopnih kola. Kad im je naredio da se vrate nazad, D'Anuncio je otkopčao kaput, pokazao niz ordenja koje je dobio u Prvom svetskom ratu i rekao da je sve što treba da napravi da ga spreči jest da naredi svojim trupama da ga ubiju. Pitaluga je reagovao oklevajući i ubrzo je kapitulirao. D'Anuncio je potom ušao u grad i prisilio britanske, francuske i američke okupacione trupe na povlačenje. Italija je uskoro započela blokadu Rijeke, zahtevajući od pobunjenika predaju. D'Anuncio je nakon toga proglasio Italijansku upravu za Kvarner s ustavom koji je bio spoj anarhističkih, protofašističkih i demokratskih republikanskih ideja i u kojem je on dobio titulu vođe (ital. duce).

Vlada u Rimu je osudila D'Anuncijev čin i ogradila se od njegovog režima, ali nije ništa učinila da ga ukloni sa vlasti. Povratak na premijersku funkciju italijanskog liberala Đovanija Đolitija (ital. Giovanni Giolitti) u junu 1920. doveo je do zaoštravanja Danuncijevih stavova. Još u januaru iste godine Žorž Klemanso (fr. Georges Clemenceau), francuski predsednik vlade je Anti Trumbiću i Nikoli Pašiću rekao da se odreknu Rijeke inače će Londonski ugovor biti sproveden u celosti. Delegacija Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca je uz znatnu podršku Sjedinjenih Država uspevala da odoli pritiscima do kraja godine, ali je 12. novembra bila prisiljena da potpiše Rapalski sporazum s Italijom, po kome je trebalo da Rijeka postane nezavisna država - Slobodna Država Rijeka.

Kako D'Anuncio nije priznavao Rapalski sporazum, odgovorio je objavom rata Italiji. Nakon što su brodovi italijanske mornarice bombardovali Rijeku (Krvavi Božić), D'Anuncio u decembru 1920. predao grad Italijanima, koji su ga u januaru 1921. po drugi put okupirali.

Izbori za Ustavotvornu skupštinu u kojoj su većinu imali autonomaši nisu rezultovali smanjenjem razdora: preuzimanje vlasti italijanskih nacionalista u gradu je završilo intervencijom Italijanskog kraljevskog namesnika, a kratkotrajno fašističko preuzimanje grada u martu 1922. je završilo trećom italijanskom vojnom okupacijom. Sedam meseci kasnije i Italija je pala pod fašističku vlast.

Period diplomatskih trzavica na relaciji Kraljevina Italija - Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca završile su 27. januara 1924. potpisivanjem Rimskog sporazuma kojim je Rijeka pripala Italiji, a Sušak Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca, sa zajedničkom upravom nad lukom. Formalna italijanska aneksija Rijeke 16. marta 1924. označila je dvadesetogodišnji period fašističke vlasti i politiku prisilne italijanizacije hrvatskog stanovništva. Rijeka ubrzano ekonomski propada i postaje periferni gradić, dok Sušak ubrzano raste sa osloncem na široko zaleđe. Rijeka je uz susednu Istru, prva u svetu pružila otpor fašizmu (videti: Labinska Republika iz 1921.), dok je u Drugom svetskom ratu bila deo antifašističkog fronta.

Spomenik podignut povodom desetogodišnjice oslobođenja Rijeke, 3. maja 1955.

Nakon italijanske kapitulacije 1943. godine usledila je dvadesetomesečna nemačka vojna okupacija. Tokom Drugog svetskog rata grad je teško oštećen u anglo-američkim bombardovanjima, dok su prilikom povlačenja lučku infrastrukturu uništili Nemci. Grad su oslobodile jedinice Jugoslovenske armije 3. maja 1945. godine. Prema opširnoj zajedničkoj studiji „Žrtve talijanske nacionalnosti u Rijeci i okolici (1939—1947)“ (ital. „Vittime di nazionalità italiana a Fiume e dintorni (1943-1947)“), rimskog Društva za riječke studije (ital. Società di Studi Fiumani - Roma) i zagrebačkog Hrvatskog instituta za povijest objavljenoj u septembru 2006, u periodu nakon oslobađanja Rijeke od 3. maja 1945. do kraja 1947. godine, u Rijeci je ubijeno oko 650 Italijana.[1] Najveći broj njih je:

Vikicitati „ suđen pred vojnim sudovima i okrivljen za ratne zločine. Jedan manji deo, sa sudom ili bez suda, pogubljen je zbog pripadnosti pojedinim pokretima koji su u osnovi bili antifašistički, ali su se zalagali za drugačije državno rešenje Rijeke i okolice u odnosu na Narodnooslobodilački pokret (liburnisti, autonomaši, demohrišćani, pripadnici CLN-a). Preduzete mere bile su mnogo strože, nego što su oni predstavljali možebitnu opasnost za finalno rešenje pripadnosti Rijeke i Istre.[2]
({{{2}}})

Period za vreme i neposredno nakon Drugog svetskog rata je obeležen velikim promenama u etničkoj strukturi stanovništva grada. Tako je između juna 1940. i maja 1945. broj stanovnika Rijeke opao za oko 15.000, no ikako je došlo do povratka oko 3.000 ljudi, usled povratka iz zarobljeništva ili iz vojne službe u Italiji i drugde, stanovništvo Rijeke se smanjilo za 22%, što se naposletku odrazilo na italijansku prisutnost u gradu, koja je smanjena za barem 7.000 osoba.[3] U periodu između 1946. i 1950. prema procenama Ustanove za pomoć izbjeglicama u Italiji grad je napustilo više od 25.000 Italijana,[3] dok je u različitim i ne pobliže označenim godinama pre 1943. i nakon 1950. otišlo još otprilike 6.000 ljudi.[3] Nakon kraja rata, prema zaključcima Mirovne konferencije u Parizu 1946. godine, a koja je dovela do potpisivanja Pariskih mirovih ugovora u februaru 1947. Rijeka je vraćena u okvire države Jugoslavije. Godine 1948. gradovi Rijeka i Sušak su udruženi u jedinstveni grad Rijeku, koji započinje ubrzani razvoj.

Nakon obnove, Rijeka je preuzela funkciju glavne luke Jugoslavije, dok se u industrijskoj proizvodnji obnavljaju industrijske grane važne za Rijeku: brodogradnja, proizvodnja papira, brodskih uređaja i motora, potom hemijska (rafinerija nafte, koksara) i tekstilna industrija. Paralelno s industrijskim razvojem, Rijeka je postala središte šire regije. Povećao se i broj stanovnika grada, pa se od početka šezdesetih godina grade nove gradske četvrti. Na obližnjem ostrvu Krku se 1970. godine otvara riječki aerodrom. A tri godine posle, 1973. godine, Rijeka dobija univerzitet.

Nakon osamostaljenja Hrvatske 8. oktobra 1991, jedinice Jugoslovenske narodne armije su početkom decembra napustile Rijeku i time je započeo proces demilitarizacije grada.[4] 2005. Grad Rijeka je preuzeo prostor bivše kasarne „Trsat“, čime je postao gotovo u potpunosti demilitarizovani grad.[4] Na području bivše kasarne se planira gradnja univerzitetskog kampusa. Godine 1992. ukinuta je opština Rijeka, a umesto nje nastaju gradovi Rijeka, Kastav, Bakar i Kraljevica i opštine Viškovo, Kostrena, Čavle, Jelenje i Klana. Rijeka je postala sedište Primorsko-goranske županije.

Stanovništvo[uredi]

Prema popisu stanovništva iz 2001. godine Rijeka ima 144.043 stanovnika.[5] Prosečna starost stanovništva iznosi 41,2 godine. Prema polnoj strukturi, od 144.043 stanovnika 75.532 je žena, a 68.511 muškaraca.[5]

Stanovništvo grada Rijeke prema polu (Popis 2001.)
Žene
  
52,44%
Muškarci
  
47,56%

Etnička struktura grada Rijeke je prikazana u tabeli prema četiri poslednja popisa stanovništva.

Godina popisa 2001.¹ 1991. 1981. 1971. 1910
Hrvati
115.797 (80,39%)
117.178 (69,76%)
103.248 (64,75%)
98.121 (74,20%)
12.926 (25,95%)
Srbi
8.946 (6,21%)
18.891 (11,24%)
14.436 (9,05%)
14.079 (10,64%)
425 (0,85%)
Jugosloveni
-
6.925 (4,12%)
27.167 (17,03%)
6.152 (4,65%)
-
Muslimani
1.975 (1,37 %)
4.803 (2,85%)
2.505 (1,57%)
1.487 (1,12%)
-
Italijani
2.763 (1,92%)
3.247 (1,93%)
1.917 (1,20%)
2.964 (2,24%)
24.212 (48,62%)
Slovenci
1.575 (1,09%)
2.709 (1,61%)
2.897 (1,81%)
3.944 (2,98%)
2.336 (4,69%)
Mađari
331
Česi
132
Albanci
773
Crnogorci
777
Romi
435
Makedonci
421
Slovaci
64
Rusini
33
Nemci
60
Ukrajinci
50
Rumuni
15
Rusi
43
Poljaci
42
Jevreji
20
Bugari
37
Turci
18
Grci
22
Austrijanci
9
Vlasi
1
Ostali
12.987 (9,02 %)
179
7.263 (4,55%)
5.475 (4,14%)
9.904 (19,89%)³
neopredeljeni
6.609
regionalno opr.
1.451
nepoznato
2.689
Ukupno
144.043
167.964
159.433
132.222
49.803

¹ Po popisu iz 2001. godine na teritoriji bivše opštine Rijeka je živelo 191.647 stanovnika. Sadašnji grad Rijeka ne obuhvata sve delove bivše opštine Rijeka: gradove Kastav, Kraljevica i Bakar i opštine Viškovo, Čavle, Klana, Jelenje i Kostrena.

² Obuhvata samo teritoriju corpus separatuma, bez Sušaka i nekih okolnih naselja. Popis se vršio prema govornom jeziku.

³ U ostale se ubrajaju: Nemci (6.493, 13,04%), Mađari (2.315, 4,65%), te Slovaci, Česi, Ćići, Rusini i Englezi (1.096, 2,2 %).[6] U Rijeci je 1910. godine živjelo i 1.696 (3,41%) Jevreja.[6]

Prema maternjem jeziku većina stanovništva Rijeke govori hrvatskim jezikom (93,00%). Zatim slede italijanski (1,91%), albanski (0,98%), slovenački (0,96%), srpski (0,76%), bošnjački (0,50%) i makedonski (0,23%).[5]

Prema verskoj strukturi većinu stanovništva čine hrišćani, pripadnici katoličke i pravoslavne veroispovesti. Znatan je udio agnostika, te ateista i neopredeljenih. Od ostalih religija najzastupljeniji je islam.[5]

Verska struktura stanovništva grada Rijeke (Popis 2001.)
Katolici
  
75,84%
Agnostici
  
7,22%
Pravoslavci
  
6,17%
Ateisti i neopredeljeni
  
5,49%
Muslimani
  
3,82%

Politika[uredi]

  • Gradsko vijeće je predstavničko telo građana grada Rijeke i telo lokalne samouprave koje donosi akte u okviru delokruga Grada Rijeke. Gradsko vijeće ima 33 člana koji se biraju na izborima. Zastupljenost autohtone italijanske i srpske nacionalne manjine u Gradskom se vijeću osigurava biranjem po jednog člana iz reda obe zajednice. Gradsko vijeće ima predsednika i dva potpredsednika, od kojih se jedan bira iz reda pripadnika nacionalnih manjina. Gradsko vijeće je to koje među ostalim donosi „Statut Grada Rijeke“, donsi gradski budžet, nadzire ukupno materijalno i finansijsko poslovanje Grada, utvrđuje programe razvoja pojedinih delatnosti, donosi dokumente prostornog uređenja Grada Rijeke, bira i smenjuje gradonačelnika i njegove zamenike, kao i članove Poglavarstva itd. Mandat članova Gradskog vijeća izabranih na redovnim izborima traje četiri godine.
  • Gradonačelnik zastupa Grad i sa Poglavarstvom je nosilac izvršne vlasti u Gradu Rijeci. Bira se posredno, na sednici Gradskog vijeća. Riječki gradonačelnik je ujedno i predsednik Poglavarstva. Gradonačelnik ima pravo stopiranja izvršenja nekog od akata Vijeća, ako oceni da je tim aktom povređen zakon ili neki drugi propis. Gradonačelnik ima dva zamenika koji ga u slučaju njegove sprečenosti zamenjuju. Trenutni gradonačelnik Grada Rijeke je Vojko Obresnel iz redova Socijaldemokratske partije.
  • Poglavarstvo Grada Rijeke je svojevrsna „gradska vlada“, koja obavlja izvršne poslove lokalne samouprave i poslove državne uprave koje su mu poverene zakonom. Predsednik poglavarstva je riječki gradonačelnk. Za svoj rad Poglavastvo je odgovrno Gradskom vijeću i broji devet čalnova.
  • Mjesni odbor je oblik neposrednog sudelovanja građana u odlučivanju o pitanjima od njihova svakodnevnog i neposrednog interesa, poput saniranja oštećenja na ulicama ili trotoarima, uređenje dečjih igrališta ili parkova, uklanjanje komunalnog ili divljeg otpada itd. Grad Rijeka je podeljen u 33 mjesna odbora.

Prema rezultatima poslednjih redovnih lokalnih izbora održanih 15. maja 2005. godine, na vlasti u Gradu Rijeci je koalicija pod vodstvom Socijaldemokratske partije (SDP), a u kojoj su još Hrvatska narodna stranka (HNS), Istarski demokratski sabor (IDS), Hrvatska stranka umirovljenika (HSU), Liberalna stranka (LS), Autonomna regionalna stranka Hrvatskog primorja, Gorskog kotara, otoka i Rijeke (ARS) i Stranka demokratske akcije Hrvatske (SDA Hrvatske).[7]

Ekonomija[uredi]

Nakon Drugog svetskog rata u industrijskoj se proizvodnji obnavljaju industrijske grane važne za Rijeku. Najvažniji privredni subjekti, osim fabrike papira „Hartera“, tekstilne i hemijske industrije (rafinerija nafte i koksara u Bakru) su riječka brodogradilišta 3. maj i Viktor Lenac, kao i fabrika brodskih uređaja i motora Torpedo.

Brodogradilište 3. maj je osnovno 1892. godine, koje je posle kratkog prekida rada ponovno osnovano 1906. godine pod imenom „Danubius“. Austrougarska carska administracija izabrala je upravo to brodogradilište za gradnju novih brodova za ratnu mornaricu monarhije.[8] 1945. godine, pred povlačenje, nemačka vojska uništava sve objekte i mašine brodogradilišta. Već 1948. godine brodogradilište je u stanju graditi manje brodove. Uz nastavak obnove, brodogradilište se orijentiše na gradnju trgovinskih brodova. 1956. godine brodogradilište zaključuje svoj prvi izvozni ugovor za švajcarskog naručioca. Do kraja 1980ih godina brodovi iz brodogradilišta su izvezeni u ukupno 24 države sveta.[9]

Palata Jadran - sedište Jadrolinije

Brodogradilište Viktor Lenac danas jedno od najvećih remontnih brodogradilišta na Sredozemnom moru. Osnovano je 1896. godine pod imenom „Lazarus“, kao brodogradilište za popravak austrougarskih i italijanskih trgovinskih i ribarskih brodova. Od 1948. godine nosi današnje ime.[10]

Pogled na riječku luku
Dizalice u riječkoj luci

U Rijeci od 1947. godine deluje Jadrolinija – preduzeće za pomorski prevoz putnika i tereta, koje ima stoletnu tradiciju. Iako je osnovano 1947. godine smatra se naslednicom raznih udruženja malih brodara obalne plovidbe, koja datiraju još od 1872. godine. Delatnost preduzeća je izrazito sezonskog karaktera i pod velikim je uticajem turizma. U floti Jadrolinija ima 56 brodova, od čega 5 velikih i 37 manjih trajekata i 8 katamarana.[11]

Nakon obnove, Rijeka je preuzela funkciju glavne luke Jugoslavije, a potom i funkciju tranzitne luke podunavskih zemalja u zaleđu - Austrije, Mađarske i Čehoslovačke. U lučkom sistemu Kvarnerskog zaliva je do 1990. izgrađeno nekoliko terminala različitih namena.

  • 1967. godine u Bakru je, kao tada jedan od najmodernijih u Evropi, otvoren terminal za rasute terete, koji je uglavnom služio za uvoz železne rude za potrebe Austrije i Čehoslovačke.
  • 1978. godine je izgrađen skladišni kompleks Škriljevo.
  • 1979. godine na Brajdici je izgrađen kontejnerski terminal, kao i terminal za fosfate i silos za žito.
  • 1979. godine u lučkom bazenu Raša – Bršica je izgrađen terminal za drvo.
  • 1982. godine u lučkom bazenu Raša – Bršica je izgrađen terminal za stoku.
  • 1983. godine na obali Goranina je izgrađen terminal za generalni teret i ro-ro rampa opremljena obalnim dizalicama.[12]

Tokom 1990ih luka Rijeka usled rata beleži pad prometa, tako da se deo prometa preusmerava na susednu slovenačku luku Kopar. Kasnije dolazi do stabilizovanja i ponovnog rasta prometa, te je luka Rijeka danas nezaobilazan faktor u pomorskom prometu zemalja Gornjeg Podunalja.

1997. godine je osnovana Slobodna zona luke Rijeka koja obuhvata tri dela:

  • Lučki bazen Rijeka sa kontejnerskim terminalom;
  • Skladišni kompleks Škrljevo i
  • Lučki bazen Raša.[12]

Danas je grad Rijeka je mesto velikih privrednih mogućnosti. Nekadašnji industrijski grad pretvoren je u grad u kojem dominiraju uslužne delatnosti sa naglaskom na razvoj riječkog prometnog pravca i urbanog turizma.[13]

Kreditom Svetske banke i privatnim investicijama na temelju koncesija u Rijeci se modernizuje riječka luka, koja je ujedno i najveća hrvatska luka, dograđuje se cestovni pravac kao podrška razvoju luke, dok se deo lučke infrastrukture prenamenjuje u javne, turističke i komercijalne sadržaje.[13]

Saobraćaj[uredi]

Trajekt u riječkoj luci.

Rijeka je najveća i najvažnija morska luka u Hrvatskoj. U 2007. godini, kroz riječku je luku prošlo 13 miliona tona tereta. S ostatkom Hrvatske i regije Rijeka je dobro povezana cestovnim, železničkim i avionskim vezama. 2004. godine je dovršen deo auto-puta A7, koji povezuje Rijeku sa slovenačkom granicom, dok je auto-put A6 Zagreb-Rijeka dovršen 2008. godine. Preko tunela Učka, kroz istoimenu planinu, Rijeka osigurava vezu sa brzom cestom A8/A9, tzv. Istarskim ipsilonom. Trenutno je u fazi gradnje i nova riječka obilaznica, kojom će gusti automobilski promet zaobići sam grad. Završetak gradnje kompletne obilaznice se planira za 2008. godinu.

Rijeka od 1970. godine ima aerodrom. Kako se nalazi na obližnjem ostrvu Krku, više je orijentiran na čarter letove, makar se u zadnjih nekoliko godina povećava i broj direktnih linija. Godine 2005. kroz riječki je aerodrom prošlo 130.000 putnika, a prema predviđanjima za 2008. godinu očekuje se promet od 250.000 putnika.

Rijeka je dobro integrisana u mrežu Hrvatskih železnica, a sa time i u mrežu međunarodnih železničkih koridora. Elektrifikovana pruga koja Rijeku povezuje sa Zagrebom, te dalje Koprivnicom i mađarskom granicom je deo panevropskog koridora Vb. Preko severnog kraka Rijeka je elektrifikovanom prugom povezana sa Ljubljanom i Trstom. Prema planovima daljnjeg razvoja Hrvatskih železnica, planira se gradnja nove nizinske pruge, koja će vozovima na koridoru Vb omogućiti postizanje brzina od 250 km/h. S većim brzinama putovanje između Zagreba i Rijeke skratilo bi se na sat vremena. Rijeka je direktnim železničkim linijama (uključiv i noćne) povezana sa Minhenom u Nemačkoj i Salcburgom u Austriji.

Preko trajektnih linija Rijeka je povezana s ostalim lukama i ostrvima u Hrvatskoj - Splitom, Dubrovnikom, Korčulom i Starim Gradom na ostrvu Hvaru, te jedinom međunarodnom linijom prema italijanskoj luci Bari.

Kultura[uredi]

Riječke kulturne manifestacije usled svog kvaliteta veoma su važne za kalendar kulturnih događanja, ne samo Rijeke i Primorsko-goranske županije, već i šire regije. To su prije svega: Riječke letnje noći u organizaciji Hrvatskog narodnog pozorišta Ivana pl. Zajca, Leto na Gradini, Revija lutkarskih pozorišta u organizaciji Gradskog pozorišta lutaka Rijeka, Međunarodni festival malih scena - Rijeka, Džez tajm festival, zatim Međunarodni bijenale crteža, Izložba mladih Mediterana - u organizaciji Muzeja moderne i savremene umetnosti, Književna nagrada „Drago Gervais“ i brojne druge.

Riječke letnje noći su kulturna manifestacija koju organizuje najviša kulturna ustanova u gradu - Hrvatsko narodno pozorište. Održava se u junu i julu na raznim specifičnim lokacijama u gradu, koje nisu karakteristične za izvedbu muzičkih i scenskih priredbi, poput lokacija Fabrike papira Hartera i Fabrike Torpedo, pa publika ima izuzetnu priliku da se upozna s baštinom industrijske arhitekture grada.

Leto na Gradini je muzičko-scenska manifestacija koja se održava na Trsatu, a pokrenuta je 2006. godine.

Revija lutkarskih pozorišta u Rijeci je jedini festival takve vrste u Primorsko-goranskoj, Ličko-senjskoj i Istarkoj županiji. Cilj ove manifestacije je publici grada i regije predstaviti uspešna ostvarenja domaćih i inostranih lutkarkih pozorišta. Osim predstava za decu i odrasle, za vreme održavanja revije organizuje se i niz popratnih događanja, poput izložbi i predavanja ili likovnih i lutkarskih radionica za decu.

Džez tajm festival je festival koji je uveliko pomogao u promociji džez muzike u Rijeci. Festival je takođe pomogao afirmaciji darovite generacije riječkih džez muzičara poput Elvisa Stanića, te omogućio riječkoj publici upoznavanje sa džez izvođačima iz drugih zemalja.

Mrle i Prlja iz grupe Let 3

Književna nagrada „Drago Gervais" je utemeljena u počast književniku čije je ime i delo obiležilo riječko kulturno podneblje. Nagradu je osnovala bivša opština Rijeka 1961. godine kao najviše književno priznanje riječkog kraja, dodeljuvši je od 1974. svake druge godine. Za nagradu se mogu takmičiti svi autori koji borave ili su porekolom s područja Hrvatskog primorja, Gorskog kotara ili Istre, a književni radovi moraju biti tematski, problemski i jezično vezani za navedeni prostor.

KRAF - Kvarnerska revija amaterskog filma je tradicionalan revija amaterskog filma pokrenuta 1969. godine koja je od revije filmova lokalnog značenja prerasla u međunarodno poznatu reviju. Revija je takmičarskog karaktera, tematika filma je slobodna, a ograničenje je trajanje filma na 15 minuta.

Ri Rok[uredi]

U muzičkim vodama jaka riječka rok scena važna je ne samo u okvirima Hrvatske, već i svih zemalja bivše Jugoslavije. Dana 22. marta 1978. u Rijeci je održan rok koncert na kojem je među ostalim izvođačima nastupila i grupa Paraf. Taj se događaj, prema hroničarima, smatra prvim (prijavljenim i evidentiranim) pank koncertom u Hrvatskoj i bivšoj Jugoslaviji. Nakon Parafa, sa radom započinju i drugi pank bendovi: Termiti, Protest, Lom i Zadnji.

Od 1979. godine do danas održava se Ri Rok festival - festival koji je stvorio riječku rok scenu, tačnije riječki novi talas i pank, poznate pod zajedničkim nazivom Ri Rok (hrv. Ri Rock). Ri Rok festival je najdugovečniji rok festival na području bivše Jugoslavije. Okupljalište riječke alternativne, rok i pank scene tih će godina postati Omladinski klub Palah u kojem su se organizovali brojni koncerti, slušaone, izložbe itd. Tokom 1980ih deluju grupe Grč, Mrtvi kanal i Xenia, te grupa Denis & Denis.

Tokom 1990ih godina novu grupu izvođača čine grupa Let 3, za koju su karakteristični česti eksplicitni tekstovi i provokativni nastupi koji uključuju golotinju, te grupe Laufer, sa perspektivnim pevačem Damirom Urbanom i En Face. Danas su uz Let 3, Urbana i njegov prateći bend 4 sve aktivnije grupe Pasi, Sjekire, Father, Downfall, Aggressive Snail Attack, Acaid, Carmina Puttana Orchestra i Gvozden.

Riječki karneval[uredi]

Uz bogatu tradiciju karnevalskh povorki i balova austrijskog, mađarskog, ruskog, nemačkog plemstva, kao i plemstva iz ostatka Evrope iz 19. veka, kao i domaćih pokladnih običaja (Zvončari), Riječki je karneval danas jedan od najvećih karnevaskih povorki u Evropi i svetu. Riječki karneval spoj je venecijanskog i austrijskog građanskog karnevala i elemenata folklora i mitologije starih Slovena. Od 1982. godine, kada su Korzom organiziovano prošetale tri maskirane grupe, do danas Riječki je karneval izrastao u manifestaciju sa preko 15.000 učesnika, dece i odraslih, organizovanih u preko 200 karnevalskih grupa, koju godišnje vidi više od 100.000 gledalaca.

Karnevalska povorka u Rijeci 2006. godine

Obrazovanje[uredi]

Univerzitetska biblioteka i Muzej savremene umetnosti

Na području Grada Rijeke radi 28 ustanova osnovnoškolskog obrazovanja, od kojih je Grad Rijeka osnivač njih 24, kao i 18 srednjih škola (14 stručnih i 4 gimnazije).

Od 1973. godine Rijeka je univerzitetski grad. U sklopu Riječkog univerziteta danas deluju Akademija primenjenih umetnosti, Ekonomski, Filozofski, Građevisnki, Medicinski, Pomorski, Pravni i Tehnički fakultet, te Visoka učiteljska škola, Univerzitetska biblioteka i Studentski centar. U sklopu Riječkog univerziteta u Puli deluju i Fakultet ekonomije i turizma „Dr Mijo Mirković“, Filozofski fakultet i Viša učiteljska škola. U Gospiću takođe deluje Viša učiteljska škola, dok u Opatiji deluje Fakultet za turistički i hotelski menadžment.

U Rijeci postoje i studije koji nisu u sastavu riječkog Univerziteta: studija teologije na Katoličkom bogoslovnom fakultetu iz Zagreba, studiji na Muzičkoj akademiji iz Zagreba i studiji na Akademiji dramske umetnosti iz Zagreba. U Rijeci deluje i jedno Veleučilište.

Znamenitosti[uredi]

Palata Modelo iz 1885. godine
  • Katedrala sv. Vida;
  • Kapucinska crkva;
  • Marijansko svetište na Trsatu;
  • Kosi toranj (zvonik crkve Marijina uznesenja);
  • Crkva sv. Sebastijana;
  • Barokni gradski toranj sa satom iz 1876. godine;
  • Korzo;
  • Hrvatsko narodno pozorište Ivana pl. Zajca;
  • Srednjovekovni dvorac na Trsatu;
  • Palače: Ploeh, Modelo, Garbas;
  • Guvernerova palata, danas Pomorski i istorijski muzej Hrvatskog primorja;
  • Upravana zgrada bivše Fabrike šećera.

Zanimljivosti[uredi]

Sport[uredi]

Kantrida - stadion HNK Rijeka

Na području nekadašnje opštine Rijeka postoji 297.000 m² korisnih sportskih površina, no samo mali deo, 23.000 m² (7,6%) čine zatvoreni sportski objekti. Nakon formiranja prigradskih opština, na području grada Rijeke preostalo je 187.000 m² sportskih prostora. Usled povoljnog položaja na području grada Rijeke je moguće obavljati brojne sportske aktivnosti tokom čitave godine. U gradu je registrovano 38 sportskih grana. Lokalni fudbalski klubovi su HNK Rijeka, koji se takmiči u prvoj ligi i višestruki je osvajač Kupa Hrvatske i Kupa Jugoslavije, te NK Orijent, koji se takmiči u trećoj ligi. Ostali fudbalski klubovi su NK „Lokomotiva“, NK „Lučki radnik“ i NK „Kozala“. U Rijeci deluju i košarkaški klubovi „Kantrida“ i „Kvarner“, te rukometni klubovi „Zamet“, „Kozača“, „Pećine“ i „Trsat“.

U Rijeci se nalazi i sportsko društvo „Primorje“ u koje su udruženi plivački, vaterpolski i klub za sinhronizovano plivanje. U plivačkom klubu „Primorje“ trenirao je i Miloš Milošević, višestruki osvajač medalja na svetskim i evropskim prvenstvima i evropski rekorder u disciplini „dejfin“. U uvali Preluk, koja je po vetru (tramontana) poznata i izvan Hrvatske moguće je jedrenje na dasci (сурф). U blizini Rijeke se nalaze regatna polja na Žurkovu i u Mošćeničkoj Dragi, na kojima se održavaju državne i međunarodne regate, od kojih je najpoznatija „Fiumanka“. Takođe, u akvatoriji Cresa se već tradicionalno održavaju IMS svetska i evropska prvenstva u klasi krstaša. Na veslačkom polju u Omišlju, pa i u Bakru, u prirodnim uvalama se održavaju međunarodne veslačke regate.

Automotodrom na Grobniku sa svojim pratećim objektima je prostor gde se održavaju treninzi domaćih i stranih auto-moto takmičenja, sa perspektivom da postane pista za održavanje trka u Formuli 1.

Na poslednjim Olimpijskim igrama u Pekingu riječka sportistkinja Snježana Pejčić je u disciplini vazdušna puška na deset metara osvojila bronzanu medalju, prvu za Hrvatsku u Pekingu.

Diplomatska predstavništva[uredi]

U 20. veku u Rijeci je delovalo 57 konzulata, od čega 20 u razdoblju uoči Prvog svetskog rata. Danas u Rijeci deluje 14 konzularnih predstavništava[17] sledećih država:

Gradovi pobratimi[uredi]

Vidi još[uredi]

Reference[uredi]

  1. ^ Società di Studi Fiumani – Roma - Hrvatski Institut za Povijest – Zagreb, Le vittime di nazionalità italiana a Fiume e dintorni (1943-1947), Žrtve talijanske nacionalnosti u Rijeci i okolici (1939—1947), Rome 2002. ISBN 978-88-7125-239-1. Tabela sa ubijenima od 2. maja 1945. do 31. decembra 1947: „Statistički podaci“, stranice 206 i 207[mrtva veza od 05. 2013.].
  2. ^ Società di Studi Fiumani – Roma - Hrvatski Institut za Povijest – Zagreb, Le vittime di nazionalità italiana a Fiume e dintorni (1943-1947), Žrtve talijanske nacionalnosti u Rijeci i okolici (1939—1947)', Rome 2002. ISBN 978-88-7125-239-1. „Zamršena povijest Rijeke“, stranica 190[mrtva veza od 05. 2013.].
  3. ^ a b v Società di Studi Fiumani – Roma - Hrvatski Institut za Povijest – Zagreb, Le vittime di nazionalità italiana a Fiume e dintorni (1943-1947), Žrtve talijanske nacionalnosti u Rijeci i okolici (1939—1947), Rome 2002. ISBN 978-88-7125-239-1. „Projekt, izvori i teritorij“, stranica 39[mrtva veza od 05. 2013.].
  4. ^ a b „Град Ријека“. Rijeka.hr Приступљено 2. 11. 2012.. 
  5. ^ a b v g „Државни завод за статистику Републике Хрватске“. Dzs.hr Приступљено 2. 11. 2012.. 
  6. ^ a b „Попис становништва Краљевине Угарске 1910. године ((hu))}“. Kt.lib.pte.hu Приступљено 2. 11. 2012.. 
  7. ^ „Страначка заступљеност у Градском вијећу Града Ријеке“. Rijeka.hr Приступљено 2. 11. 2012.. 
  8. ^ Brodogradilište 3. maj[mrtva veza od 11. 2012.]
  9. ^ Brodogradilište 3. maj[mrtva veza od 11. 2012.]
  10. ^ Brodogradilište Viktor Lenac[mrtva veza od 11. 2012.]
  11. ^ „Јадролинија“. Jadrolinija.hr Приступљено 2. 11. 2012.. 
  12. ^ a b Luka Rijeka[mrtva veza od 11. 2012.]
  13. ^ a b „Град Ријека“. Rijeka.hr Приступљено 2. 11. 2012.. 
  14. ^ a b v „Занимљивости о Ријеци“. Rijeka.hr Приступљено 2. 11. 2012.. 
  15. ^ „Занимљивости о Ријеци“. Rijeka.hr Приступљено 2. 11. 2012.. 
  16. ^ „Занимљивости о Ријеци“. Kd-kozala.hr. 15. 10. 2012. Приступљено 2. 11. 2012.. 
  17. ^ „Дипломатска представништва у Граду Ријеци“. Rijeka.hr Приступљено 2. 11. 2012.. 

Literatura[uredi]

Spoljašnje veze[uredi]

Sa drugih Vikimedijinih projekata :

Službene stranice grada[uredi]

Informativni sadržaji[uredi]

Kultura[uredi]

Muzeji[uredi]

Saobraćaj[uredi]

Mape[uredi]

Ostale veze[uredi]


Sjajni članak Članak Rijeka (grad) je primer među sjajnim člancima.
Pozivamo i Vas da napišete i predložite neki sjajan članak.