Rat na Kosovu i Metohiji

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
(preusmereno sa Косовски рат)
Idi na: navigaciju, pretragu
Rat na Kosovu i Metohiji
Kosovo War header.jpg
Na slici: srušeni generalštab Vojske Jugoslavije, kola prekrivena ruševinama, grob ubijenih pripadnika OVK i američki F-15 koji poleće.
Vreme: 22. april 1996. — 10. jun 1999.
Mesto: Kosovo i Metohija,
Srbija,  SR Jugoslavija
Uzrok: Albanski separatizam
Rezultat: Kumanovski sporazum i Rezolucija 1244.
Povlačenje Vojske Jugoslavije i Policije Srbije sa Kosova i Metohije, pokrajina postaje protektorat Ujedinjenih nacija u sastavu SR Jugoslavije
Teritorijalne
promene:
SR Jugoslavija defakto gubi svu kontrolu nad Kosovom i Metohijom, ali je Rezolucijom 1244 SB OUN, potvrđen njen suverenitet i teritorijalna celovitost
Sukobljene strane
Savezna Republika Jugoslavija SR Jugoslavija UCK KLA.svg OVK
Albanija FARK
Allah logo.svg Mudžahedini
NATO NATO
Komandanti i vođe
Savezna Republika Jugoslavija Slobodan Milošević
predsednik SR Jugoslavije
Savezna Republika Jugoslavija Pavle Bulatović
ministar odbrane SR Jugoslavije
Savezna Republika Jugoslavija Vlajko Stojiljković
ministar unutrašnjih poslova Republike Srbije
Savezna Republika Jugoslavija Dragoljub Ojdanić
načelnik Generalštaba Vojske Jugoslavije
Savezna Republika Jugoslavija Svetozar Marjanović
zamenik načelnika Generalštaba Vojske Jugoslavije
Savezna Republika Jugoslavija Nebojša Pavković
komandant Treće armije Vojske Jugoslavije
Savezna Republika Jugoslavija Vladimir Lazarević
komandant Prištinskog korpusa Vojske Jugoslavije
Savezna Republika Jugoslavija Vlastimir Đorđević
načelnik Resora javne bezbednosti MUP-a Srbije
Savezna Republika Jugoslavija Sreten Lukić
načelnik štaba MUP-a Srbije na Kosovu i Metohiji
UCK KLA.svg Adem Jašari
komandant OVK do marta 1998.
UCK KLA.svg Sulejman Selimi
načelnik štaba OVK od februara do maja 1999.
UCK KLA.svg Agim Čeku
načelnik štaba OVK od maja 1999.
UCK KLA.svg Hašim Tači
politički predstavnik i regionalni komandant OVK
UCK KLA.svg Ramuš Haradinaj
regionalni komandant OVK
UCK KLA.svg Fatmir Ljimaj
regionalni komandant OVK
Albanija Bujar Bukoši
komandant FARK
NATO Havijer Solana
generalni sekretar NATO pakta
NATO Vesli Klark
komandant NATO snaga u Evropi
NATO Rupert Smit
zamenik komandanta NATO snaga u Evropi
Jačina
Savezna Republika Jugoslavija 85.000 vojnika (uključujući 40.000 vojnika na Kosovu i Metohiji)
Savezna Republika Jugoslavija 20.000 policajaca
Savezna Republika Jugoslavija 20 SAM lokacija
Savezna Republika Jugoslavija 1.400 artiljeriskih oruđa (i zemlja i vazduh odbrana)
Savezna Republika Jugoslavija 240 aviona
Savezna Republika Jugoslavija 2.032 oklopnih vozila
Ruski dobrovoljci nepoznat broj
UCK KLA.svg Preko 20.000 OVK gerilaca
NATO Preko 1.031 NATO aviona
NATO 30 NATO brodova i podmornica
Žrtve i gubici
1.008 ukupno; 659 vojnika (od čega 2 ruska dobrovoljca) i 349 policajaca (1. februar 1998—10. jun 1999)
271 od dejstava NATO (249 vojnika i 22 policajca)[1]

4.000+ OVK gerilaca

Zvanični gubici NATO-aː 2 poginula, 4 povređena i 3 zarobljena vojnika; 2 aviona (F-117A i F-16), 2 helikoptera, 47 bespilotnih letelica, 45 krstarećih raketa, 4 velika projektila[osporeno ]
10.317 ubijenih i nestalih civila, prema Kosovskoj knjizi pamćenja[2]

Rat na Kosovu i Metohiji ili Kosovski sukob označava dva paralelna oružana sukoba oko srpske pokrajine Kosovo i Metohija u drugoj polovini devedesetih godina dvadesetog veka. Prvi je bio sukob albanskih terorista iz redova Oslobodilačke vojske Kosova sa jedne strane i jugoslovenskih snaga bezbednosti sa druge (19961999), a drugi sukob je bombardovanje vojnih i civilnih ciljeva na Kosovu i Metohiji i širom SR Jugoslavije od strane NATO pakta predvođenog Sjedinjenim Američkim Državama (24. mart10. jun 1999).

NATO bombardovanje SR Jugoslavije, izvršeno je bez dozvole Ujedinjenih nacija i predstavljalo je pokazivanje sile najvećeg vojnog saveza, protiv jedne male, usamljene i ekonomskim sankcijama iscrpljene zemlje. Kao povod za intervenciju poslužile su optužbe da jugoslovenske i srpske vlasti planski vrše etničko čišćenje kosovskih Albanaca i neprihvatanje sporazuma iz Rambujea od strane jugoslovenskih vlasti. Rat je okončan Kumanovskim sporazumom i donošenjem Rezolucije 1244 u Savetu bezbednosti UN, po kojom je SR Jugoslavija privremeno predala svoj suverenitet nad Kosovom i Metohijom misiji Ujedinjenih nacija (UNMIK) i međunarodnim mirovnim snagama (KFOR). Kosovski Albanci su 17. februara 2008. jednostrano proglasili nezavisnost Kosova, što Srbija ne priznaje.

Rat na Kosovu i Metohiji je bio nastavak ratova od 1991. godine, koji su doveli do raspada Jugoslavije, a za koje se privremeno pomislilo da su okončani Dejtonskim sporazumom 1995.

Pozadina sukoba[uredi]

Međuetnički sukobi između Albanaca i Srba počinju nakon Velike seobe Srba te opšte promene etničke strukture na Kosovu i Metohiji.[3] Do početka Drugog svetskog rata, Srbi na Kosovu i Metohiji su bili podvrgnuti pojedinačnom i masovnom teroru Albanske populacije, sa dokumentovanim slučajevima ubistava, ranjavanja, silovanja, pljačke, paljenja kuća i sela i proterivanja.[3] Tokom Prvog svetskog rata dešavali su se upadi Kačaka sa teritorije Albanije na područje Metohije, kao i napadi lokalnog stanovništva albanske nacionalnosti na trupe i civile Kraljevine Srbije.[3] Povratkom srpske vojske posle Albanske golgote i proboja na solunskom frontu, tada inkorporirane u jugoslovensku, dolazi do otpora Kačaka koji je nemilosrdno i u krvi ugušen.[4] U periodu između dva svetska rata Kraljevina SHS a kasnije i Kraljevina Jugoslavija otpočele su kolonizaciju Kosova i Metohije iz manje razvijenih i pasivnih krajeva, što je izazvalo otpor Albanaca i donekle promenilo etničku strukturu.[3] U Albaniji, kao i u mnogim drugim zemljama u tom periodu, se javljaju nacionalistički pokreti, odnosno nacionalno buđenje. Oni za cilj imaju proterivanje kolonista i starosedelaca nealbanske nacionalnosti, te pripajanje Kosova i Metohije Albaniji, odnosno stvaranje Velike Albanije.[3] U suštini, nacionalistički pokret Albanaca je svoje ciljeve kao i sredstva (metode) postizanja tih ciljeva oformio stvaranjem Prve, Druge i Treće prizrenske lige.

Pre, tokom i nakon Drugog svetskog rata područje Kosova i Metohije je u političkom, demografsko-etničkom, vojnom i ekonomskom smislu bilo izuzetno nestabilno. Majorizacija albanske populacije nakon završetka albanske pobune u Bajgori i Drenici i uništenja Balista 1944—1952. uzimala je maha, delom i zbog otvorene granice ka Albaniji i zamisli inkorporacije Albanije u tadašnju SFRJ, odnosno stvaranja velike federacije. Tokom druge polovine 20. veka primećeni su pritisci na preostale nealbanske porodice, onemogućavanjem mirnog života, uništavanjem pokretne i nepokretne imovine i tihim terorom, što je i dovelo do odlaska oko 100.000 Srba i drugih nealbanaca sa Kosova i Metohije do 1987.[5][3] Albanska većina je vršila aktivnu diskriminaciju Srba i Crnogoraca te dovela iste u izuzetno tešku situaciju krajem 1980-ih, na šta je uticala i loša ekonomska situacija i kriza u kojoj se našla SFRJ nakon Titove smrti.[6]

U Prištini su 11. marta 1981. izbile izuzetno nasilne i rušilačke demonstracije Albanaca koje su sa parolama Kosovo Republika i Trepča radi, Beograd se gradi zahvatile celo Kosovo i u krvi ugušene od strane policije i vojske. Ukupno je oko 11 Albanaca ubijeno tokom nereda koji su se pretvorili u oružani sukob a preko 4200 uhapšeno. Poginuo je i jedan policajac a preko pedeset demonstranata i nekoliko policajaca ranjeno.[7] Ovo je ostavilo teške posledice po stabilnost zemlje i stvorilo preduslove za buduće konflikte i sukobe.[8] Albanci su, uživavši etničku većinu, zahtevali veća prava i veću samostalnost pokrajine. Prvi ozbiljniji politički okršaji su se odigrali u periodu 1987-1991. godine. Komunističko rukovodstvo nije bilo sposobno da reši međuetničke tenzije koje su često i prikrivane i umanjivane. Neki od najznačajnijih trenutaka, kako u novijoj istoriji Srbije, tako i u usponu Slobodana Miloševića, tadašnjeg predsednika predsedništva SR Srbije, dogodili su se 1987. i 1989. godine. Najpre je u Kosovu Polju, na mitingu i sastanku sa partijskim rukovodstvom i predstavnicima Srba sa KiM Milošević izgovorio reči koje su ga uzdigle na političkom polju i otpočele postepenu destabilizaciju i borbu za prevlast u rukovodstvu Komunističke partije u Srbiji.[9] Nakon toga, na proslavi 600 godina Kosovske bitke 28. juna Milošević na Gazimestanu održao jedan od najvećih mitinga u istoriji države pred oko milion ljudi.[10] Zatim su usledili i ustavni amandmani, kojim je SR Srbija povratila nadležnosti koje su joj oduzete federalnim ustavom iz 1974. godine. Ovaj ustav je autonomnim pokrajinama Vojvodini i Kosovu garantovao položaj sličan kao i ostalim republikama članicama SFRJ, iako to nije zvanično potvrđeno. Osamdesetih su ove dve pokrajine imale zasebna mesta u predsedništvu. Ukidanje ovih privilegija najpre je izazvalo protest kosovskih Albanaca, a potom, kad je počeo raspad SFRJ, prvi put je zahtevana nezavisnost. Usledile su masovne demonstracije Albanaca 28. marta 1989. koji su zahtevali povraćaj na prethodno stanje i vraćanje nadležnosti pokrajine, koje su oštro i u krvi ugušene od strane snaga reda SFRJ, i kojom prilikom je poginulo 22 demonstranta i dva policajca.[11] Osim etničkih Kosovo i Metohiju su pritiskali i ekonomski problemi, gde je pokrajina bila jedan od najsiromašnijih krajeva tadašnje SFRJ.

Od uvođenja višestranačja u Jugoslaviji, Albanci su bojkotovali srpske vlasti. Bojkotovan je, između ostalog, i popis stanovništva 1991. Vođa albanskog otpora bio je Ibrahim Rugova, književnik i lider DSK, od 1990. predsednik nepriznate republike Kosovo, koju je 1989, proglasio albanski deo raspuštene skupštine Kosova i Metohije. Paralelno sa zvaničnim organima Republike Srbije, kosovski Albanci su organizovale paralelne strukture vlasti i školstva. Ipak, problem Kosova i Metohije nije bio u žiži svetske javnosti sve dok su trajali sukobi u Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini. Ovi ratovi tokom raspada SFRJ, kasnije uvođenje ekonomskih sankcija Saveznoj Republici Jugoslaviji su dodatno otežale život stanovništva. Sa kulturoloških i socijalnih strana došlo je do krimogenizacije društva, ostavljene su teške posledice po socijanu sigurnost građana i siromašenja zemlje.

Predstavnici Republike Srbije i kosovskih Albanaca su 1996. postigli dogovor o povratku albanskih đaka iz improvizovanih škola u državne škole. Punih godinu dana nijedna strana nije primenila ništa od dogovorenog. U jesen 1997. albanski studenti su započeli demonstracije, koji su se pretvorili u nemire. Studenti su tražili da im se omogući preuzimanje Univerzita u Prištini i školovanje van sistema Republike Srbije.

Borbe OVK i srpskih snaga[uredi]

Prvi sukobi[uredi]

Gotovo neprimećeno u medijima, rat na Kosovu je otpočeo 22. aprila 1996. godine, sukobima između albanskih gerilaca iz OVK (koji su finansirani od strane albanske dijaspore) i jugoslovenske policije. Sa oko 150 pobunjenika OVK je 1996. otpočela oružane napade u Prištini, Vučitrnu, Kosovskoj Mitrovici, Peći, Suvoj Reci, Podujevu i drugim mestima na Kosovu i Metohiji.[12] Najveći deo naoružanja OVK je poticao iz Albanije, kada su vojna skladišta albanske vojske opljačkana tokom nemira zbog kraha piramidalnog sistema banaka. Oružje je krijumčareno preko teško prohodnih planina na jugoslovensko-albanskoj granici. OVK je takođe imala centre za obuku na teritoriji Albanije.

Većinu prvih žrtava OVK činili su Albanci koji su bili pripadnici MUP Srbije ili su na neki drugi način sarađivali sa vlastima Republike Srbije. Početkom 1997, 16. januara, podmetanjem bombe ispod automobila teško je ranjen tadašnji rektor Prištinskog univerziteta Radivoje Papović.[12] U jesen 1997. pripadnici OVK su izveli niz napada na patrole i stanice MUP Srbije tako da je do oktobra iste godine stradalo oko 30 ljudi.[12] Napadi su vršeni lakim pešadijskim naoružanjem i tromblonskim minama. Specijalni američki predstavnik Robert Gelbart je 23. februara 1998. u Beogradu izjavio da je „OVK bez ikakve sumnje teroristička organizacija“.[13][14] OVK je delovala kao skupina više nepovezanih grupa, među kojima najvažnije je bila drenička grupa na čijem čelu je bio Adem Jašari. Posle nekoliko napada na pripadnike MUP i neuspešne akcije hvatanja Jašarija 22. januara, policija je 5. marta 1998. opkolila Jašarijevu kuću u selu Donje Prekaze. Jašari je ubijen u sukobu, a poginulo je još oko 50-60 osoba, među kojima i žene i deca.[14][15]

Ovaj sukob je homogenizovao Albance, koji su se od tog događaja masovnije priključivali OVK, a SAD i Evropska unija su optužile Srbiju za prekomernu upotrebu sile.[traži se izvor] Zahteve i pritiske za međunarodno posredovanje u krizi i dovođenje verifikatorske misije ili manjih snaga, a vladajuća koalicija u Srbiji je pored organizovala referendum 23. aprila 1998. godine i nakon kampanje u kojoj je bilo nemoguće čuti suprotan stav, sa 95% glasova je odlučeno da strane snage ne dođu na Kosovo. Srpski politički vrh je pokušavao da pregovara sa albanskim vođstvom, na koje su Albanci odbijali da dođu, pravdajući se akcijama MUP Srbije protiv civila. Nakon nekoliko nodržanih sastanaka, predsedavajući srpske delegacije Ratko Marković je pozvao i predstavnike ostalih kosovskih manjina.

U isto vreme formirana je nova republička vlada, predvođena Socijalističkom partijom Srbije i Srpskom radikalnom strankom. Vlada levice i desnice bila je izrazito protiv mešanja Zapadnih sila u rešavanje pitanja Kosova i Metohije smatrajući da je to unutrašnje pitanje SRJ, a istovremeno su povećali vojni i policijski budžet.

Intenziviranje sukoba[uredi]

Selo na Kosovu i Metohiji porušeno u toku rata

Početkom leta 1998. OVK je imala oko 25.000 pripadnika i uspela da ovlada sa oko 40% teritorije, uglavnom sela i manje varošice na Kosovu i Metohiji, dok su veća naseljena mesta u kojima je bilo većih policijskih odreda bila u blokadi.[traži se izvor] Iz sela u kojima je delovala OVK je napadala komunikacije kako bi zaustavila saobraćaj i tako paralisala pokrajinu. MUP Srbije je odgovorio postavljanjem punktova i patrola na putevima, pa su zasede i gerilski napadi na policajce bili svakodnevni. Posebno dramatično bilo je u mestu Dečani, odsečeno od teritorije pod nadzorom srpskih snaga, pretrpano srpskim izbeglicama, bez električne struje i telefonskih veza. Deblokada Dečana je počela u junu 1998, a prvi put u borbama sa OVK u unutrašnjosti Kosova i Metohije učestvovala je Vojska Jugoslavije. U toku borbi oko Dečana, po procenama UN, u zbegovima se privremeno pronašlo najmanje 65.000 Albanaca. SAD i EU su optužile Srbiju za ratne zločine, etničko čišćenje i humanitarnu katastrofu, pa je pod ovim razgovorom NATO rasporedio svoje trupe u Makedoniji i Albaniji. U isto vreme, Kontakt grupa je zahtevala od Srbije da povuče svoje specijalne snage van pokrajine i omogući nesmetano kretanje zapadnih diplomata po Kosovu. Srbija je podršku tražila od Rusije, ali posle susreta Miloševića i Jeljcina 16. juna 1998. u Moskvi, Milošević je morao udovoljiti zahtevima Kontakt grupe. Još dok je Milošević bio na putu, 13 članica NATO pakta je nad Albanijom i Makedonijom izvelo vojnu vežbu pod nazivom Odlučni orao.

Ohrabrena intervencijom Zapada, OVK je 28. juna, 3 dana nakon susreta američkog izaslanika Ričarda Holbruka sa predstavnicima OVK u selu Junik, zauzela rudnik uglja Belaćevac udaljen 15 km od Prištine i tom prilikom oteli 9 radnika. Ugljenokop je snabdevao ugljem kosovske termoelektrane, pa je policija bila prisiljena da ga brzo povrati. MUP Srbije je povratio rudnik 1. jula. Sudbina otetih radnika je još uvek nejasna.

Selo Kijevo u Drenici, na magistralnom putu Priština - Peć, u to vreme je bilo pod totalnom blokadom od strane OVK. Teroristi su tokom jednomesečne opsade svakodnevno izvodili napade na srpsku policiju i civile u tom selu. OVK je napravila obruč oko Kijeva sa ciljem da uništi lokalnu policijsku jednicu. Tokom tih borbi poginulo je više osoba, među kojima i direktor škole u Kijevu, Radoš Spasić. Policija je izvela akciju deblokade sela 3. jula i tom prilikom OVK je razbijena a Kijevo, koje je Ričard Holbruk nazvao najopasnijim mestom u Evropi, je deblokirano čime je spašeno 100 srpskih civila i 50 policajca. [16]

U selu Lođa, 6. jula izvršen je teroristički napad iz zasede na policajce kada su ubijena 3 policajca, 2 su zarobljena i kasnije zverski ubijena a 9 je ranjeno.[traži se izvor]

U ranim jutarnjim časovima 18. jula 1998. na području karaula Đeravica i Košare 700 do 800 terorista sa oružjem natovarenim konjima ušla je na teritoriju SRJ. U sukobu sa VJ stradalo je 36 terorista kao i jedan razvodnik VJ je bio ranjen, a zaplenjena je veća količina naoružanja.[17]

Cilj OVK u julu 1998. je bio da osvoje barem jedan veći grad. Izbor je pao na Orahovac, u kom nije bilo garnizona VJ ili jače stanice policije. Napad na Orahovac je počeo 17. jula 1998. Pripadnici MUP-a Srbije su bili blokirani u stanici i u hotelu. Posle dvodnevnih borbi, vojska i policija su ponovo ovladale Orahovcem. Pravoslavni manastir Zočište, 5 km od Orahovca, u kom su se čuvale mošti svetog Kozme i Damjana, je opljačkan i srušen, a monasi su odvedeni u logor OVK. OVK se povukla prema Mališevu i Drenici i sa sobom kao taoce odvela oko 80 ljudi. Iz te grupe je, posredovanjem Međunarodnog komiteta Crvenog krsta, kasnije pušteno četrdesetak žena i deca, dok su se ostali vodili kao nestali.

Ofanziva VJ i srpske policije[uredi]

Oprema i naoružanje 72. Specijalne brigade Vojske Jugoslavije u ratu na Kosovu i Metohiji 1999. godine. Fotografisano u Vojnom muzeju u Beogradu

Nakon osujećivanja zauzimanja Orahovca, srpske snage su preuzele inicijativu. Već 28. jula policija sa tri strane ulazi u Mališevo u kome se nalazilo jedno od sedišta OVK. OVK nije ozbiljnije branio Mališevo već se povlači zajedno sa desetak hiljada meštana i izbeglica. Tokom avgusta je policija pod svoju kontrolu stavila i najveći deo Drenice. Dana 6. avgusta policija ulazi u strateški važno selo Likovac a 15. avgusta policija je ušla u utvrđeni Junik,[18] nakon čega je 18. avusta policija objavila da kontroliše čitavu teritoriju Kosova i Metohije. Ipak borbe su se nastavile u planinskim krajevima, na Nerodimki, Čičavici i kosovskom delu Kopaonika.[19] Novi napadi OVK polovinom avgusta su pokrenuli srpsku operaciju u delu Kosova južno od puta Priština-Peć. Ovo je dovelo do osvajanja Klečke 23. avgusta i otkrića krematorijuma u kojima je OVK spalio tela svojih žrtava. 1. septembra OVK je napala u okoliko Prizrena, pokrenuvši akciju jugoslovenske vojske u toj oblasti. U prvoj polovini septembra, aktivnosti OVK su prvi put prijavljene u severnom Kosovu oko Podujeva. Krajem septembra, vojska i MUP su izvele odlučnu akciju da isteraju OVK iz severnih i centralnih delova Kosova i Dreničke doline. Krajem septembra snage vojske i policije oslobađaju Glogovac.

Sve ovo vreme su iz država NATO pakta stizale su pretnje vojnom intervencijom. Kako se situacija pogoršavala, u oktobru, pod prvom pretnjom bombardovanja od strane NATO pakta, Milošević je odobrio verifikatorsku misiju OEBSa. Ipak, Jugoslaviji su SAD i EU uveli nove međunarodne sankcije (ono što je poznato široj javnosti kao „Druge sankcije“, dok se pod „prvim“ podrazumevaju sankcije UN-a 1991-1995), koje su bez obzira na okončanje sukoba naredne godine ukinute tek nakon odlaska Miloševića sa vlasti krajem 2000. godine.

Dana 14. decembra jugoslovensko-albansku granicu probao je da pređe veći broj pripadnika OVK. Vojska Jugoslavije postavila je zasedu i došlo je do sukoba u kome je stradalo 37 terorista.[20]

U redovima OVK borilo se više stotina islamskih plaćenika sa iskustvom iz prethodnih ratova po Aziji i Africi. Psi rata došli su na Kosovo iz Avganistana, Čečenije, Turske, Pakistana, Alžira, BiH, Albanije, Hrvatske i iz zemalja zapadne Evrope (u prvom redu iz Švajcarske i Nemačke).

Na srpskoj strani borili su se strani dobrovoljci, među njima i oko 40 Jevreja i izvestan broj Rusa.[21]

Prema izveštaju OEBS-a iz decembra 1998: Jugoslovenske i srpske vojne i bezbedonosne snage su usmeravale svoja dejstva primarno prema zajednicama na Kosovu koja su se nalazila u oblastima tranzitnih ruta kojima su prolazili borci OVK-a ili u kojima su se nalazile baze OVK. [22] Jednom rečju, pre 24. marta 1999 (početka NATO bombardovanja SRJ), nije postojalo sistematsko etničko čišćenje oblasti u kojima su živeli Albanci.

Bitka na Košarama[uredi]

Bitka na Košarama (alb. Beteja e Kosharës), bila je bitka između pripadnika Vojske Jugoslavije i pripadnika OVK, podržavane regularnom Vojskom Republike Albanije i NATO avijacijom. Bitka se vodila oko graničnog prelaza Raša Košares na granici SR Jugoslavije i Republike Albanije između 9. aprila i 10. juna 1999, tokom NATO bombardovanja SRJ.

Cilj napada sa albanske strane (Operacija strela[traži se izvor]) bila je kopnena invazija na Kosovo i Metohiju i presecanje komunikacije između jedinica VJ u Đakovici i u Prizrenu. Takođe, još jedan cilj je bio i zauzimanje šireg područja Metohije tokom tog napada.[23][24] Posle teških borbi VJ uspela je da porazi napadača i spreči njihov ulazak na KiM. Pripadnici OVK uspeli su da zauzmu karaulu Košare zbog artiljerijske podrške Vojske Albanije, podrške NATO avijacije i malog broja vojnika VJ na tome području koji su morali da se povuku, ali su poraženi u njihovom planu kopnene invazije na tom pravcu uprkos podršci koju su imali.

Plan operacije Strela

Operacija strela[uredi]

Operacija Strela je agresivna vojna operacija, sadržana u skupu napadačkih borbenih dejstava OVK, potpomognutih snagama, albanske vojske i NATO, a protiv jedinica Vojske Jugoslavije u periodu od 26. maja do 10. juna 1999. Cilj operacije Strela bio je slamanje otpora, razbijanje i uništenje odbrambenih pograničnih snaga VJ, te otvaranje koridora za dodatno ubacivanje terorista na područje Kosova i Metohije i presecanje komunikacija na liniji PećPrizren.[25] U širem planu, ova operacija je trebalo da obezbedi južni koridor, koji bi poslužio za eventualnu invaziju snaga NATO na teritoriju Savezne Republike Jugoslavije. Ova operacija je trajala paralelno sa intenzivnim bombardovanjem Jugoslavije od strane istih snaga. Operacija Strela je po svojim karakteristikama klasična vazduhoplovno-kopnena operacija. [26][27][28][26] Ova operacija završena je neuspešno, jer je Vojska Jugoslavije i pored velike nadmoći protivnika, odbila sve napade i sprečila probijanje granice.

Pregovori u Rambujeu i slučaj Račak[uredi]

Dvorac Rambuje u kojem su vođeni pregovori
Američki sekretar odbrane Vilijam Koen i generalni sekretar NATO pakta Havijer Solana razgovaraju u Pentagonu 15. marta 1999. o koracima alijanse u slučaju da vlada Jugoslavije odbije da potpiše sporazum iz Rambujea

I pored popuštanja jugoslovenske strane, NATO, a pre svih SAD, koje su latentno podržavale OVK su krajem 1998. godine rasporedili oko SRJ velike vazdušne snage, a povećana je i borbena gotovost drugih vojnih vidova. Najveći broj aviona bio je raspoređen u američkim bazama u Italiji, pre svega u Avijanu. U Jadransko more je uplovio izvestan broj nosača aviona i podmornica, pre svega američkih i francuskih. Kako su se sukobi na Kosovu nastavili, Kontakt grupa je organizovala mirovne pregovore u dvorcu Rambuje, blizu Pariza, u februaru 1999. godine. U početku je jugoslovenska strana bila bliže potpisivanju ponuđenog dokumenta, koji je zahtevao raspoređivanje manjeg broja snaga UN-a na Kosovu uz prisustvo jugoslovenskih snaga. Albanci su odmah odbacili predlog. Međutim, posle nekoliko dana, Milošević je, prema nekim navodima, lično zabranio potpisivanje ponuđenog dokumenta, pravdajući to suverenitetom i teritorijalnim integritetom. U jednoj izjavi, dok je prisustvovala pregovorima, tadašnji američki državni sekretar, Madlen Olbrajt, izjavila je da bi bilo najbolje da obe strane potpišu dokument, ali ukoliko se desi da niko ne potpiše, Kontakt grupa bi izvršila pritisak. „Međutim“, dodala je, „ukoliko Albanci ne potpišu, a Srbi to učine, mi (SAD) ćemo im ukinuti finansijsku pomoć. Ukoliko se desi obrnuto, mi ćemo bombardovati Jugoslaviju“. Već je tada postalo jasno da je intervencija ograničena na pokrajinu isključena, te da je izvestan napad na celu zemlju. Povod za samu akciju je stigao 15. januara 1999. kada su srpske specijalne snage pobile izvestan broj ljudi u civilnoj opremi u selu Račak. Do danas, zvaničan stav Srbije jeste da su to bili maskirani pripadnici OVK, međutim članovi verifikatorske misije OEBS-a su izvestili da je to bio akt etničkog čišćenja. Novonastalu situaciju, iskoristili su američke diplomate, pre svih Madlen Olbrajt, koja je izvršila uspešan pritisak na vođu albanske delegacije - Hašima Tačija - albanska delegacija je potpisala predlog sporazuma. Početkom marta, misija OEBS-a se povukla sa Kosova, najavljujući time da se međunarodna zajednica i definitivno odlučila za ratnu opciju kako bi rešila pitanje statusa pokrajine. 22. marta, veliki broj stranih medija je počeo da izveštava kako je vojna akcija sasvim izvesna. Naredni dan, 23. mart, bio je posebno dramatičan. Američki izaslanik za Balkan, Ričard Holbruk, došao je u Beograd kako bi navodno „ubedio Miloševića da pristane na predlog iz Rambujea“.[29] Detalji sastanka su do danas nepouzdani i kontroverzni. Holbruk je u jednom intervjuu izjavio da je Milošević svojim hladnokrvnim stavom izazivao rat, govoreći da je to već „gotova stvar“, te da on nije imao drugog izbora nego da napusti zemlju i da znak američkim i NATO snagama za akciju. Vojni analitičari, pak, tvrde da je ova poseta bila plod medijske manipulacije, te da je Holbruk praktično došao da Miloševića obavesti da je odluka već donesena. Te večeri, premijer Jugoslavije, Momir Bulatović je objavio neposrednu opasnost od ratnog stanja. Generalni sekretar NATO-a, Havijer Solana odobrio je napade.[29] Naredni dan civilno stanovništvo cele zemlje je provelo u iščekivanju napada.

NATO bombardovanje SRJ[uredi]

NATO bombardovanje Savezne Republike Jugoslavije trajalo je od 24. marta do 10. juna 1999. godine i deo je kosovskog rata 1996—1999. To je bilo drugo važnije vojno uplitanje NATO-a nakon bombardovanja Republike Srpske u operacija „Namerna sila“ 1995. i najveći vojni sukob na prostoru Srbije i Crne Gore od vremena Drugog svetskog rata.

Lokacije na Kosovu i jugu Centralne Srbije na kojima je NATO avijacija koristila zabranjenu municiju sa osiromašenim uranijumom tokom bombardovanja 1999. godine

NATO je 24. marta 1999. godine u 20 časova počeo vazdušne napade na vojne ciljeve u SRJ. Savezna vlada je odmah uvela vanredno i ratno stanje. Crna Gora je nekoliko dana kasnije objavila da ovo stanje na njenoj teritoriji ne postoji, jer do ozbiljnijih ratnih dejstava u toj republici nije ni došlo.

U napadima koji su bez prekida trajali 78 dana teško su oštećeni infrastruktura, privredni objekti, škole, zdravstvene ustanove, medijske kuće, spomenici kulture, crkve, manastiri i drugi objekti. NATO snage su tokom bombardovanja koristile municiju sa osiromašenim uranijumom,[30][31] kao i kasetne bombe.[32] Pored toga, ovo je bio i prvi rat u kome je korišćen stelt-bombarder F-117 i B-2, koji je poletao direktno iz baze u SAD, naoružan satelitski navođenim bombama ili raketama.

Od letelica NATO-a koje je odbrana VJ uspela da obori svakako je bilo najznačajnije obaranje ponosa američke avijacije F-117, tzv. „nevidljivog”. Odbrana VJ imala je vreme od oko 20 sekundi da pretražuje nebo svojim radarima pre nego što bi ih otkrili avioni NATO-a i gađali. Ipak, F-117 je oboren 27.3.1999. koji se srušio na području sela Buđanovci kod Rume. To je bilo njegovo prvo obaranje u ratu uopšte. Taj tip aviona je građen specijalnom tehnologijom i materijalima da bi bio teško primetan za radare. Do tada su tom tehnologijom raspolagale samo SAD. Skupoceni materijal od koga je bio napravljen ležao je u ravnici na severozapadu Srbije. Verovatno je odatle neki njegov uzorak stigao i do Kine i olakšao da Kina ubrzo razvije svoj tip „nevidljivih” aviona.[33]

Ulica u Beogradu porušena NATO bombama
Varadinski most u Novom Sadu razoren u toku NATO bombardovanja

NATO je prilikom bombardovanja Srbije koristio municiju sa osiromašenim uranijumom[34][35], kao i kasetne bombe za bombardovanje civilnih ciljeva[traži se izvor], što je zabranjeno po Ženevskoj konvenciji. NATO je lansirao ukupno 1.300 krstarećih raketa, izručio 37.000 „kasetnih bombi”. Samo od posledica kasetnih bombi, u toku bombardovanja poginulo je oko 200 osoba, a ranjeno više stotina. Na teritoriju Srbije je bačeno oko 1.000 kasetnih bombi na 219 lokacija na površini od 23 hiljade km².[36][37] Od završetka NATO bombardovanja do 2006. na teritoriji Srbije i Crne Gore je od kasetnih bombi poginulo 6 osoba, dok je 12 ranjeno.[traži se izvor]

U bombardovanju je uništeno i oštećeno 25.000 stambenih objekata, onesposobljeno 470 km puteva i 595 km pruga. Oštećeno je 14 aerodroma, 19 bolnica, 20 domova zdravlja, 18 dečjih vrtića, 69 škola, 176 spomenika kulture i 44 mosta, dok je 38 razoreno. Treba posebno napomenuti uništenje dve rafinerije nafte (u Pančevu i Novom Sadu), rušenje Avalskog tornja,[38] zgrade Radio-televizije Srbije[39], petrohemije u Pančevu, bombardovanje mostova u Novom Sadu, fabrike automobila Zastava iz Kragujevca,[40] Duvanske industrije u Nišu, ambasade Narodne Republike Kine[40] i mnoge druge civilne ciljeve.[41]

NATO bombardovanje SR Jugoslavije predstavlja prvi rat koji su nemačke oružane snage vodile od završetka Drugog svetskog rata.

Saradnja OVK i NATO tokom bombardovanja SRJ[uredi]

Najkasnije početkom NATO bombardovanja SR Jugoslavije 24. marta 1999., OVK postaje saveznik NATO-a. Tokom bombardovanja je NATO - što se tiče ciljeva na Kosovu i Metohiji - bio u stalnom kontaktu sa OVK. Taj kontakt je ostvarivan preko Vojske Albanije i putem nezvaničnih kanala tj. preko špijuna CIA, SAS-a i drugih tajnih službi. Od strane britanskog SAS-a obučavani pripadnici OVK su nakon obuke u Albaniji, opremani modernom komunikacionom tehnikom uz pomoć koje su nakon prelaska na teritoriju SRJ navodili bombardere NATO-a na ciljeve na zemlji[42].

Kumanovski sporazum i Rezolucija 1244[uredi]

Početkom juna, Slobodan Milošević je iznenada otpočeo nove, dotada najsloženije pregovore. Tehnički, novi predlog je nastao kao plod razgovora finskog predsednika Martija Ahtisarija, američkog diplomate Stroba Talbota i specijalnog izaslanika ruskog predsednika Jeljcina, Viktora Černomirdina. Predlog su u Beograd doneli njih trojica. Ubrzo, on je verifikovan na sednici G8, kao i na sednici Skupštine Srbije. Tekst je prosleđen vojnim delegacijama NATO-a i VJ, koji su u Kumanovu, u NATO-ovom kampu pregovarale oko detalja sporazuma.

Vazdušni napadi na SRJ su obustavljeni 10. juna, nakon potpisivanja vojno-tehničkog sporazuma o povlačenju Vojske Jugoslavije i Policije Srbije sa Kosova i Metohije. SB UN je doneo Rezoluciju 1244, čija suština je u tome da Kosovo i Metohija ostaju u sastavu SRJ (danas Srbije), ali i da državna administracija prestaje da ima uticaj na pokrajinu. Državni organi, Savezna vlada Savezne Republike Jugoslavije i Vlada Republike Srbije su, prema sporazumu, shvatali i bili saglasni da međunarodne bezbednosne snage (KFOR) budu raspoređene po usvajanju rezolucije Saveta bezbednosti UN 1244 iz tačke 1, da neometano funkcionišu u okviru Kosova i Metohije i da budu ovlašćene da preduzimaju sve neophodne akcije u cilju uspostavljanja i održavanja bezbednog okruženja za sve građane Kosova i Metohije, kao i da na drugi način obavljaju svoju misiju. Oni su dalje saglasni da poštuju sve obaveze iz ovog sporazuma i da olakšaju raspoređivanje i funkcionisanje ovih snaga.

Iznenađenje je nastalo 12. juna, kada su se na Kosovu i Metohiji najpre i to u velikom broju našle ruske snage, iako je dogovorom bilo jasno predviđeno da one čini simboličan deo međunarodnih snaga, tj. da NATO bude vojni predvodnik mirovne misije. Dogovorom NATO-a i Rusije, ove snage su vremenom redukovane, da bi se kasnije u potpunosti povukle iz pokrajine.

Posledice[uredi]

Ljudske žrtve[uredi]

Konačan broj civilnih žrtava zvanično nije saopšten. Prema podacima iz Kosovske knjige pamćenja, koju je objavio Fond za humanitarno pravo (nevladina organizacija iz Srbije), u toku i neposredno nakon rata na Kosovu i Metohiji, ubijeno je i nestalo 10.317 civila, a od toga 8.676 Albanaca, 1.196 Srba i 445 Roma, Goranaca, Bošnjaka i pripadnika drugih nacionalnosti.[2]

Broj civilnih žrtava u NATO bombardovanju SR Jugoslavije još uvek nije precizno utvrđen, a dosadašnje procene variraju u zavisnosti od izvora. Prema srpskim izvorima od posledica NATO bombardovanja poginulo je između 1200 i 4000 civila (najčešće se navodi oko 2500)[43][44] Prema tvrdnjama Hjuman Rajts Voč-a poginulo je između 489 i 528 civila.[45] Od posledica bombardovanja je teže i lakše je povređeno oko 6.000 civila, među njima 2.700 dece.

U toku rata na Kosovu i Metohiji i NATO bombardovanja SRJ, poginulo je 1.008 pripadnika Vojske Jugoslavije i Policije Srbije (659 vojnika i 342 policajca), od toga 271 od posledica NATO bombardovanja (249 vojnika i 22 policajca).[1] Prema nezvaničnim procenama, u toku rata na Kosovu i Metohiji, poginulo je više od 4.000 pripadnika OVK.

Izbeglice[uredi]

Srpske i nealbanske izbeglice sa Kosova i Metohije

U proleće i leto 1998. u vreme najvećih sukoba Policije Srbije i Vojske Jugoslavije sa OVK, nekoliko desetina hiljada civila izbeglo je od svojih domova. Izbeglice su bile isključivo iz seoskih područja, koja su bila poprište sukoba. Među njima je bilo najviše Albanaca, koji su se sklanjali po šumama ili susednim selima, kada je vojska i policija vršila ofanzive na položaje OVK, ali i Srba koji su bili ugroženi od napada OVK.[46]

U toku NATO bombardovanja SRJ, sa Kosova i Metohije izbeglo je oko 800.000 Albanaca. Najveći deo albanskih izbeglica otišlo je u Albaniju, a manji deo u Crnu Goru. Albanske izbeglice vratile su se svojim kućama, ubrzo nakon završetka rata.[47]

Prema rezultatima Komesarijata za izbeglica Republike Srbije i UNHCR-a, posle okončanja NATO bombardovanja i stacioniranja međunarodnih snaga na Kosovu i Metohiji, sa ovog područja je do 2000. godine raseljeno 187.129 lica, na druge teritorije Jugoslavije. Najveći intenzitet raseljavanja dogodio se u junu 1999. godine. Posmatrano po okruzima, najveći broj raseljenih lica je iz Kosovskog okruga, sa koga je do 2000. godine raseljeno 78.881, od čega je gotovo polovina raseljena iz Prištinske opštine (35.942 lica). Većina raseljenih lica smestilo se u Beogradskom, Raškom i Pčinjskom okrugu.[48] Prema podacima Vlade Srbije registracija raseljenih lica sa Kosova i Metohije obavljena 2000. godine pokazala je da ih je u Srbiji bilo više od 200.000.[49]

Materijalna šteta[uredi]

Procenjena materijalna šteta tokom NATO bombardovanja SR Jugoslavije iznosi (po proceni Savezne vlade SR Jugoslavije) 100 milijardi američkih dolara[traži se izvor] dok je G-17 (grupa od sedamnaest nezavisnih ekonomista, kasnije deo političke opozicije aktuelnoj vlasti) dala procenu od oko 30 milijardi dolara.[50] Nema podataka o materijalnoj šteti nastaloj u toku rata na Kosovu i Metohiji, pre NATO bombardovanja.

Trgovina ljudskim organima[uredi]

Trgovina ljudskim organima na Kosovu i Metohiji (ili Dosije Žuta kuća) je naziv koji se u javnosti koristi za istragu o trgovini ljudskim organima u Albaniji i na Kosovu i Metohiji tokom 1999. godine. Prva je tvrdnje o trgovini ljudskim organima iznela u javnost bivša tužiteljka Haškog tribunala Karla del Ponte, u svojoj knjizi „Lov: Ja i ratni zločinci”, koju je objavila po odlasku sa dužnosti.[51] U svojoj knjizi, Karla del Ponte je iznela podatke da je 1999. godine saznala od novinara da je oko 300 Srba i drugih nealbanaca bilo oteto i transportovano u Albaniju, gde su im vađeni organi, koji su zatim slani u Italiju, odakle su distribuisani u klinike širom Evrope. U knjizi ona spominje naselje Burel u Albaniji, gde su žrtvama vađeni organi u kući koju ona u knjizi naziva žuta kuća.[traži se izvor] Prema izveštaju Saveta Evrope od 12. decembra 2010. godine organizator otimanja ljudi i trgovine ljudskim organima bio je Hašim Tači i Drenička grupa.[52]

Haški Tribunal pokrenuo je 13. januara 2005. godine istragu o trgovini organima, na osnovu predmeta koji su pronađeni u žutoj kući. Istraga je nosila naziv Don Kihot. Istražioci Haškog tribunala pronašli su u žutoj kući razne predmete, za koje je postojala osnovana sumnja da su korišćeni za vađenje organa otetim Srbima i nealbancima. Među predmetima koji su pronađeni, nalazili su plastične posude, prazne boce sa nazivima lekova koji se koriste pri hiruškim intervencijama (tranxene, chlooraphemical, cinarizine, biscopean), i metalne krhotine koje su podsećale na ostatke hiruških instrumenata.

Prema istrazi koju je sprovelo srpsko tužilaštvo za ratne zločine, hirurški zahvati nad žrtvama trgovine organima izvođeni su u domovima zdravlja ili bolnicama koji su tokom rata korišćeni za lečenje vojnika OVK. Za te potrebe korišćen je deo bolnice u kasarni „Bajram Curi”, dom zdravlja u fabrici „Koka-Kole” u Tirani, neuropsihijatrijska bolnica u zatvoru broj 320 u mestu Burelj i privatna kuća adaptirana u bolnicu u blizini mesta Tropoja, takozvana žuta kuća. Pored tih lokacija, srpsko tužilaštvo raspolaže podacima da je postojao i ilegalni zatvor u rudniku Deva koji se nalazi u pograničnom delu između Kosmeta i Albanije, jedan kraj tunela je na Kosmetu, a drugi u Albaniji.[53]

Galerija[uredi]

Reference[uredi]

  1. 1,0 1,1 Klub generala i admirala Srbije: Vojska Jugoslavije u odbrani od agresije NATO 1999. knjiga prva. str. 65.
  2. 2,0 2,1 „Kosovska knjiga pamćenja: 13.538 stradalih ili nestalih”, Blic, 6. februar 2015.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 Kecojević. str. 155-188.
  4. Judah (2008). str. 42.
  5. Petrovic, Ruza. „Preface”. The Migration of Serbs and Montenegrins from Kosovo and Metohija.  Nepoznati parametar |coauthor= ignorisan [|author= se preporučuje] (pomoć)
  6. „Expert report by Audrey Helfant Budding given to the ICTY for the prosecution against Slobodan Milosevic, part 4” (PDF). Arhivirano iz originala (PDF) na datum 7. 2. 2012. Pristupljeno 11. 1. 2013. 
  7. „Vreme 1000 - Prilog kulturi secanja: Mesec mart u Srbiji”. Vreme.com. Pristupljeno 11. 1. 2013. 
  8. Pejić, Nenad (27. 2. 2008). „Raif Dizdarević: Velika prevara”. Slobodnaevropa.org. Pristupljeno 11. 1. 2013. 
  9. Nation (2003). str. 93.
  10. Zirojević (2000)
  11. Kola (2003). str. 181-182.
  12. 12,0 12,1 12,2 Nation (2003). str. 226.
  13. Nation (2003). str. 228.
  14. 14,0 14,1 Judah (2008). str. 81.
  15. Kola (2003). str. 333.
  16. „Naša borba: Policija preuzela kontrolu nad Kijevom i okolinom, 4. jul 1998, pristupljeno decembra 2012”. Yurope.com. Pristupljeno 11. 1. 2013. 
  17. Đorđe Jeftić: Albanski terorizam i rat na Kosmetu 7
  18. „Stefan Troebst: THE KOSOVO CONFLICT, (1998). str. 12” (PDF). Pristupljeno 11. 1. 2013. 
  19. „Deset Miloševićevih godina u deset slika (9), 20. novembar 1999”. Vreme.com. Pristupljeno 11. 1. 2013. 
  20. „Stefan Troebst: THE KOSOVO CONFLICT, (1998). str. 17” (PDF). Pristupljeno 11. 1. 2013. 
  21. „Kosova Crisis Center”. Alb-net.com. 11. 6. 1999. Pristupljeno 24. 6. 2010. 
  22. Le Monde diplomatique, mart 2000, 13. Kao i u : Tzvetan Todorov, Hope and Memory: Reflections on the twentieth century, PUS 2003, 252.
  23. Disjointed War: Military Operations in Kosovo, (1999). str. 56.
  24. NATO Gives Air Support To Kosovo Guerrillas; But Yugoslavs Repel Attack From Albania - The Washington Post | HighBeam Research, Pristupljeno 1. 4. 2013.
  25. NATO's air war for Kosovo: a strategic and operational assessment, Issue (1365). str. 53. i 54.
  26. 26,0 26,1 Nardulli, Bruce; Perry, Walter L.; Pirnie, Bruce R. (5. 06. 2002). Disjointed War: Military Operations in Kosovo, 1999. Rand Corporation. str. 56. ISBN 978-0-8330-3231-7.  Nepoznati parametar |coauthors= ignorisan [|author= se preporučuje] (pomoć)
  27. „NATO Gives Air Support To Kosovo Guerrillas; But Yugoslavs Repel Attack From Albania” (na jeziku: engleski). The Washington Post. 2. 6. 1999. Pristupljeno 6. 2. 2012. »NATO pomoć takozvanoj OVK« 
  28. Nation (2003). str. 256.
  29. 29,0 29,1 „www.glas-javnosti.co.yu - arhiva”. Arhiva.glas-javnosti.rs. Pristupljeno 24. 6. 2010. 
  30. „Jugoslavija, NATO i osiromaseni uranijum”. Vreme.com. Pristupljeno 24. 6. 2010. 
  31. „Osiromaseni uranijum u Jugoslaviji - Homepage”. Members.tripod.com. Pristupljeno 24. 6. 2010. 
  32. Drezov, Gokay & Waller (2014). str. 176.
  33. Logos (2016). str. 873.
  34. „Jugoslavija, NATO i osiromaseni uranijum”. Vreme.com. Pristupljeno 27. 4. 2011. 
  35. „Osiromaseni uranijum u Jugoslaviji - Homepage”. Members.tripod.com. Pristupljeno 27. 4. 2011. 
  36. „Koje su oblasti zagađene bombama”. B92.net. 26. 9. 2007. Pristupljeno 27. 4. 2011. 
  37. „NATO dao spisak o kasetnim bombama”. B92.net. 25. 9. 2007. Pristupljeno 27. 4. 2011. 
  38. „Cetrdeset dana rata”. Vreme.com. Pristupljeno 27. 4. 2011. 
  39. „GLAS JAVNOSTI - Glavne vesti”. Arhiva.glas-javnosti.rs. Pristupljeno 27. 4. 2011. 
  40. 40,0 40,1 E.G. „GLAS JAVNOSTI - Glavne vesti”. Arhiva.glas-javnosti.rs. Pristupljeno 27. 4. 2011. 
  41. „GLAS JAVNOSTI - Glavne vesti”. Arhiva.glas-javnosti.rs. Pristupljeno 27. 4. 2011. 
  42. Studija fondacije Fridrih Nojman iz 2001. godine
  43. „Šesnaesta godišnjica NATO bombardovanja“, RTS, 24. mart 2015.
  44. Politika: Devet godina od bombardovanja, pristupljeno 29. januar 2012
  45. Izveštaj Hjuman Rajts Voča
  46. „Bombardovanjeː Put u rat” Vreme film, 2009.
  47. „Danas 11 godina od NATO agresije”, Vesti onlajn, 24. mart 2010.
  48. Komesarijat za izbeglice i migracije Republika Srbija: „Registracija lica raseljenih sa Kosova i Metohije“, pristup 20.6.2013
  49. Izbeglice u Srbiji
  50. Srbija 2000. - godinu dana posle bombardovanja - časopis Vreme, broj 494, 24. jun 2000, Pristupljeno 28. 3. 2011.
  51. „Kušner vređao novinara zbog „žute kuće. Politika. Pristupljeno 14. 12. 2010.  (srpski)
  52. „Tači i OVK iza trgovine organima”. B92. Pristupljeno 14. 12. 2010.  (srpski)
  53. Politika: Hirurg Kodra: Presađivali smo organe u bolnici „Majka Tereza”, 25. decembar 2010.

Literatura[uredi]

Spoljašnje veze[uredi]