Stefan Dušan

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Jump to navigation Jump to search
Stefan Dušan
Car Dušan, Manastir Lesnovo, XIV vek, Makedonija.jpg
Freska iz manastirske crkve u Lesnovu,
oko 1350. godine
Puno ime Stefan Uroš IV Dušan Nemanjić
Datum rođenja (1308{{month}}{{{day}}})1308/(1309{{month}}{{{day}}})1309.
Mesto rođenja Zeta
Flag of Serbia 1281.svg Srpsko kraljevstvo
Datum smrti 20. decembar 1355.(1355-12-20) (46/47 god.)
Mesto smrti Devol
 Srpsko carstvo
Grob manastir Svetih arhangela
(posle 1927. godine
crkva Svetog Marka u Beogradu)
Dinastija Nemanjić dynasty coat of arms, Palavestra.png Nemanjići
Otac Stefan Uroš III Dečanski
Majka Teodora Smilec
Veroispovest Pravoslavlje
Supružnik Jelena
Potomstvo Stefan Uroš V, nepoznata kćerka
Kralj Srbije
Period 8. septembar 1331. — 16. april 1346.
Krunisanje 8. septembar 1331.
Prethodnik Stefan Uroš III Dečanski
Car Srpskog carstva
Period 16. april 1346. — 20. decembar 1355.
Krunisanje 16. april 1346.
Naslednik Stefan Uroš V

Stefan Uroš IV Dušan Nemanjić (1308/1309. — 20. decembar 1355), poznat i kao Stefan Dušan ili Dušan Silni, bio je poslednji srpski kralj iz dinastije Nemanjića, vladajući od 1331. do 1346. godine, a zatim je postao i prvi car srpske države[a][2][3][4], kada ga je na Vaskrs 16. aprila 1346. godine krunisao prvi srpski patrijarh Joanikije II. Dušan je vladao nad novonastalim Srpskim carstvom 9 godina - od svog krunisanja 1346. do svoje smrti 20. decembra 1355. godine. Car Dušan je opisan kao energičan vladar, jakog karaktera i temperamenta, zato je često nazivan i pod imenom "Dušan Silni".

Rođen je oko 1308. godine najverovatnije u Zeti, gde je njegov otac Stefan Dečanski boravio kao naslednik kralja Stefana Milutina, Dušanovog dede. Detinjstvo budućeg cara nije bilo nimalo lako, kao dečak je zajedno sa svojim oslepljenim ocem i majkom i starijim bratom završio u izgnanstvu u Carigradu — to je bila kazna za mladog kralja Stefana Dečanskog, koji se pobunio protiv oca i pokušao da mu otme vlast, ali ga je kralj Milutin pobedio, oslepeo i poslao ga zajedno sa njegovom porodicom u vizantijsku prestonicu Carigrad. To se desilo najverovatnije 1314. godine, a već početkom 1317. ili 1318. godine Stefanu je bilo dozvoljeno da se vrati u kraljevinu Srbiju. Mladi Dušan je ostao na dvoru svog dede Milutina, najverovatnije kao talac. 1321. godine, kralj Milutin umire, a godinu dana kasnije - na srpski presto dolazi kralj Stefan, Dušanov otac, kome se iznenada povratio vid. Tom prilikom je Dušan proglašen za naslednika prestola i dodeljena mu je na upravu Zeta, gde su obično boravili naslednici prestola.

Nije poznato Dušanovo učešće u vladavini svog oca Stefana Dečanskog (1322−1331). Jedino je poznato da je Dušan učestvovao u bici kod Velbužda 1330. godine, gde je srpska vojska porazila bugarsku i ubila njihovog cara. U bici se Dušan pokazao kao izuzetan ratnik i komandant, i verovatno je još tu zadobio simpatije vojske i vlastele, koja će ga kasnije nagovoriti da svrgne svog oca. Početkom 1331. godine, odnosi Dušana i njegovog oca kralja Stefana su se prilično zahladneli. Kralj Stefan je verovatno na nagovor svoje druge supruge, kraljice Marije Paleolog, razmišljao da Dušana smeni za naslednika i na to mesto postavi svog drugog sina Sinišu. Na nagovor pohlepne vlastele, koja je želela još veće osvajačke pohode, Dušan se pobunio protiv oca - svrgnuo ga sa vlasti, i potom utamničio. Stefan je umro u tamnici, ali razlog smrti nikada nije bio u potpunosti otkriven. Postoji nekoliko teorija o tome: neki izvori tvrde da je Stefan umro prirodnom smrću, dok drugi nagoveštavaju na to da je Dušan naredio da se Stefan ubije - što bi moglo da bude jedan od razloga zašto Dušan nije proglašen za svetitelja.

U narednim godinama svoje vladavine, Dušan će osvojiti mnoga područja i gradove, čime Srpska država postaje najjača sila na Balkanu, a Dušan postaje najmoćniji vladar u tadašnjoj Evropi, i jedan od najmoćnijih svetskih vladara 14. veka. Dušan se oženio bugarskom princezom Jelenom, sa kojom je dobio jedinog sina prestolonaslednika Uroša, a neki izvori smatraju da su imali i ćerku. Posle smrti cara Dušana 1355. godine, carski tron nasleđuje njegov sin Uroš, čime on zvanično postaje car Stefan Uroš V, ali Srpsko carstvo počinje vidljivo da slabi i tone ka propasti. Zbog nemogućnosti da sačuva očevu državu, car Uroš dobija epitet "Nejaki".

Dušanova carska kruna se danas nalazi u Cetinjskom manastiru, u Crnoj Gori. Car Dušan je takođe poznat po tome što je sagradio Manastir Svetih arhangela kod Prizrena, gde je i bio sahranjen sve do 1927. godine, kada je njegovo telo preneto u Crkvi Svetog Marka u Beogradu. Završio je takođe i zadužbinu svog oca Manastir Visoki Dečani. Dušan je takođe smatran za heroja među današnjim Srbima, i ima veliko poštovanje u narodu.

Rođenje i detinjstvo[uredi]

Dušan je rođen kao prvi sin u braku srpskog prestolonaslednika Stefana Uroša III i bugarske princeze Teodore. Obično se misli da je Dušan rođen oko 1308. Izvor za tu zamisao je pisanje jednog vizantijskog pisca (Nićifor Grigora) da je Dušan u vreme zbacivanja Stefana Uroša III sa vlasti 1331. imao pune 22 godine.[2] Nasuprot tome, primećeno je da bi jednako istinit mogao biti i zapis u Koporinjskom letopisu u kome piše da je Dušan rođen 1311/12.[5].

Kada je kralj Stefan Uroš II Milutin ugušio pobunu 1313. ili 1314. godine, naredio je da pobunjeni mladi kralj Stefan Uroš III Dečanski bude oslepljen u Skoplju (u srednjem veku je postojalo verovanje da slep čovek ne može da vodi državu pa se oslepljivanje često koristilo da se onemogući nekome da dođe na vlast). Posle delimičnog oslepljenja, Stefan Uroš III je sa ženom i dvoje dece Dušicom i Dušanom proteran na vizantijski dvor kod Milutinovog tasta cara Andronika II Paleologa u Carigrad.[6]

Posle pet godina boravka u Carigradu umro je mlađi Dušanov brat.[7] Dušan je tako odrastao u Carigradu, koji je u to vreme bio najveće grčko i evropsko gradsko i kulturno središte, primajući neizbrisive utiske. Ti utisci i blizina carskog dvora mogli su u dečaku Dušanu pokrenuti maštanja o carskoj kruni i carstvu koje je posle srpski vladar Stefan Uroš IV Dušan Silni pokušao oživotvoriti. Porodica Stefana Uroša III je u progonstvu ostala 7 godina.[8]

Na zahtev Crkve Milutin dopušta Stefanu da se vrati u Srbiju ali zadržava Dušana kod sebe, najverovatnije kao taoca što je bila česta praksa u srednjem veku. Posle Milutinove smrti, Stefan je uz pomoć crkve i arhiepiskopa Danila postao novi kralj pod imenom Stefan Uroš III, a istovremeno je krunisan njegov sin Stefan Dušan kao „mlađi kralj”.

Kraljević Dušan[uredi]

Kralj Stefan Dečanski sa sinom Dušanom, na ikoni „Svetog Nikole“ iz 1327. godine.

Verovatno sa 15 godina (najkasnije 1326/27) Stefan Dušan je kao „mladi kralj” dobio na upravu Zetu. Mladi kralj Dušan se osposobljavao da vlada i vodi vojsku u bitkama. Zato su stvarno upravu u Zeti vršili kraljevi pouzdani službenici koji su poslati na dvor mladog kralja. Neposredno pre toga 1326. bosanski ban Stefan II (IV) Kotromanić je preoteo Raškoj Zahumlje. Zbog toga i pokušaja bosanskog bana da nastavi pomeranje granice na istok sukobi su se nastavili. Prema jednom zapisu „mladi kralj” Dušan se uspešno suprotstavio četama bosanskog bana 1328/1329. negde na Drini ili donjem Limu.[9] U julu 1330. Stefan Dušan je komandovao izgleda glavnim napadom u bici kod Velbužda i lično odsekao glavu caru Mihailu Šišmanu.[10] Od te pobede kod Velbužda Srbija je preuzela vodeću ulogu na Balkanu.

Veoma se malo zna koji su se ljudi nalazili na dvoru mladog kralja. Pominju se vojvoda Mladen, vojvoda Vojin i čelnik Đuraš. O njihovim službama se ništa ne zna na dvoru mladog kralja, koji je bio na obali reke Drimca. Ruševine su kasnije spominjane kao carski dvor (corte del imperador). Mladi kraljevi su izdavali povelje o posedima na svojim teritorijama, kao što potvrđuje jedna od vranjinskih povelja u kojoj vladar pominje darove kada još nije bio kralj. Kako su godine prolazile Dušan je postajao sve stariji, izdržljiviji i osamostalniji.[11]

Malo posle krunisanja je umrla Dušanova majka, a Stefan je postao udovac. Kraljica Teodora je sahranjena u Banjskoj, zedužbini kralja Milutina. Godine 1323. je Stefan Dečanski našao nevestu Blanku iz Južne Italije, ćerku Filipa Tarentskog, ali pregovori su prekinuti jer Stefan Dečanski nije hteo da prihvati katolicizam i papsku jurisdikciju. Na teritoriji mladog kralja se mogu izdvojiti tri celine, koje su se razvijale. Glavna je bila Zeta sa gradovima, koja je bila dosta urbanizovana. Ekonomski gradovi su bili Kotor, Budva, Ulcinj, Bar i Skadar. U jezgru Zete, u dolinama reke Morače, nalazila se tvrđava Medun i značajno naselje Podgorica. Dušan je vladao gradovima na obali, ali ne potpuno, jer su se na čelu grada nalazili knezovi, koje je sam vladar birao i davao im stepen autonomije. Posredna je bila vlast mladog kralja i na stočarima Vlasima i Arbanasima, koji su naselili oblast iznad Skadarskog jezera i planine koje okružuju i Metohiju.[12]

Aprila 1326. godine, Dušan je tražio da ne šalju brodove protiv Brajka Branivojevića, koji je njegov čovek. Dubrovčani upućeni u odnose sinova Brajka i Dušana se nisu obazirali na tu poruku, ali su posle postali popustljiviji. Samo nedelju dana od toga Dušan je zatražio da se uzdrže od napada na Brajka i došao je na granicu kod Dubrovnika sa vojvodama Mladenom i Vojinom, primio je dubrovačko poslanstvo i pregovarao je sa njim. Tada je verovatno imao osamnaest godina i učestvovao je u državničkim poslovima. Dubrovački poslanici su pozvali Dušana na posetu Dubrovniku, ali je zahtev bio odbijen. Pregovor je bio o ofanzivi Branivojevića. Brajko je bio zarobljen, a Dušan je molio da Dubronivk oslobodi ženu Brajka, ćerku vojvode Vojina. Ostaloj dvojici Branivojevića nije pomogla ni mletačka intervencija. Brajko je ostao u zatvoru do novembra, kada je ubijen. Preostao je samo Branoje, koji se držao do jula kada je našao utočište na srpskom dvoru. Bio je zatvoren i premešten u kotorsku tvrđavu, gde biva ubijen.[13]

Februara 1327. godine je Dubrovnik zabranio da se izvozi roba u Srbiju, a kralj je oštro postupio prema trgovcima. Ovog puta je Dubrovnik pozvao Veneciju da posreduje. Dubrovnik je poslao poslanike Stefanu Dečanskom, ali bez rezultata. U septembru je započet manje poznat rat koji je trajao godinu dana. Poznato je da su u tom ratu učestvovali Kotorani, koji su tada birali ratne zapovednike. Poznato je i da je kraljeva vojska povratila izgubljenu zemlju. Sa Pelješca je oteta dubrovačka stoka, koja je vraćena tek nakon mira u leto 1328. godine. Kotorani su pravili velike štete da su posle mira morali da plate Dubrovniku 2 500 perpera. U jesen 1328. godine je papa imenovao kotorskog klerika Sergija Bolicu za biskupa, a građani ga nisu pustili u grad i zatvorili su njegovu braću i sinovce. Tokom rata je Dubrovnik vratio manje izgubljene teritorije, dok je Stjepan II, već 1326. godine dodao Hum u svoju titulu kao „knez Humske zemlje”, između ratovanja Stjepana II i Stefana Dečanskog skoro pa se ništa i ne zna. U jednoj povelji Stjepana 1329/1330. godine govori o tome kako ga je spasao jedan njegov vlastelin na bici kod Rasa (Raška), koji mu je dao konja i tako je Stjepan pobegao. To je prvi podatak o Dušanovom učešću u ratu, tada je imao dvadeset godina. Nisu jasne teritorijalne promene u ratu 1327—1330. godine. Nevesinjski kraj je verovatno potpao pod srpsku vlast. To se vidi po položaju vlastelina Poznana Purćića, koji je 1327. godine došao u Dubrovnik kao poslanik bosanskog bana, a već 1330. godine se spominje među ljudima za koje se zauzimao „mladi kralj”.[14]

Godine 1330. je Stefan Dečanski pokušao da proširi teritorije u Makedoniji i opsedao je Ohrid, ali bezuspešno. Posle toga su bugarski i vizantijski car sklopili savez protiv Srbije. Srpske i bugarske snage su se sukobile 28. jula nedaleko od Velbužda. Stefan Dečanski je imao najamnike iz Španije, koji neki nisu ni stigli na vreme, a bugarski car Mihajlo Šišman pomoćne odrede Tatara i Vlaha, a jedan odred je predvodio Dušan.[15]

Sukob oca i sina[uredi]

Freska Stefana Dečanskog sa sinom Dušanom iz manastira Visoki Dečani

Odnosi između kralja Stefana Uroša III Dečanskog i mladog kralja Stefana Uroša IV Dušana su se pogoršali najkasnije početkom 1331. godine.[16] U vreme bitke kod Velbužda (Ćustendil) Dušan se veoma istakao i kralj Stefan Uroš III je možda video da mu sin postaje miljenik kod vlastele, a Zeta postaje pravo leglo nezadovoljstva i buntovnika, a pretnja za kralja. Vlastela okupljena oko Dušana je nagovarala mladog kralja da se pobuni protiv oca i da uzme vlast.

„Ovi ga danonoćno podsticahu da oduzme kraljevstvo iz ruku oca, koji je zbog starosti bio nesposoban za upravljanje, i da se tako obezbedi od svog brata Siniše, koga je njegov otac imao s drugom ženom” (Mavro Orbin)

Na neki način Orbin pokušava da baci krivicu na Stefana Uroša III Dečanskog zbog toga što je imao sa Marijom Paleolog sina Sinišu kojeg je po nagovoru kraljice Marije počeo da priprema za prestolonaslednika, dok je prema Dušanu odjednom ohladneo. Veoma sličnu verziju iznosi i Nićifor Grigora.[6] „Pošto se pak sam kralj, kome je bilo pedeset godina, oženi nanovo ćerkom carevom (iz Carigrada), kojoj je bilo tek dvanaest godina, a međutim ne oženi sina, i pošto s tom ćerkom carevom poče i decu rađati, sin kraljev, mladić duše vatrene, podražen i podbunjivan od vršnjaka svojih, poče smišljati odmetanje od oca i bunu protiv njega”. Ipak, to treba uzeti sa rezervom, osnovni pokretač pada Stefana Uroša III nije bio Dušan, već vlastela nezadovoljna zbog ponašanja Stefana Uroša III nakon Velbužda kada on nije iskoristio veliku pobedu i nije dopustio svojoj vlasteli zadobijanje novih teritorija i pljačku.

Najranije u jesen 1330. godine došlo je do otvorenog sukoba sina „mladog kralja” Dušana i oca kralja Stefana Uroša III Dečanskog koji je sakupio vojsku i ušao u Zetu, došavši sve do Skadra. Dušan se povukao, a Stefan Uroš III je razorio Dušanov dvorac na obali reke Drimca i opljačkao ceo taj kraj.

Stefan Uroš III se verovatno setio svoje pobune kada se isto tako povlačio pred Milutinom, koji ga je na prevaru uhvatio, okovao, oslepio i proterao u Carigrad. Možda je nameravao nešto slično kada je posle izmirenja pozivao Dušana na razgovor u kraljevom dvoru. Dušan je mogao saznati ili pomisliti da mu otac sprema likvidaciju pa se na nagovor vlastele ipak odlučio da pokuša da obori Stefana Uroša III iznenadnim napadom. Sa manjom grupom odabranih vojnika i verne vlastele Dušan je napao svoga oca Stefana Uroša III u avgustu 1331. godine, dok je kralj sa porodicom boravio u svom dvorcu Nerodimlju.

Vladavina[uredi]

„Pošto je, dakle, potajno sakupio vojsku u obe Zete i izvršio izbor najboljih tamošnjih ratnika, vodeći sobom i Karavida Fratnuta i Đurđa Ilijića kao svoje savetnike otpoče usiljen marš put Raške, u kojoj se nalazio njegov otac” (Mavro Orbin)

Radilo se o dobro pripremljenom poduhvatu u kojem su uzeli učešća samo oni dorasli vojničkom naporu, odnosno, iznenadnom napadu. Kralj Stefan nije mogao verovati da bi Dušan bio u stanju izvršiti tako drsku gerilsku akciju i napasti sa malim brojem vojnika u centru njegove države Srbije (Raške). 21. avgusta 1331. godine Dušan je napao Stefanov dvor dok je ovaj bio u lovu kod tvrđave Petrič sa nekoliko slugu. Stefan na konju beži sa nešto malo svoje vlastele, zaboravivši čak i na kraljicu i decu, a Dušanova potera ga bez otpora uhvati u tvrđavi Petrič i zatoči zajedno sa celom porodicom u tvrđavi Zvečan.

Krunisanje Dušana[uredi]

„Krunisanje cara Dušana” delo češkog slikara Alfonsa Muhe iz ciklusa slovenske epopeje

Nakon toga počnu pripreme za Dušanovo krunisanje bez nekih većih problema, tako da otpora u državi nije bilo. Stefan Dečanski očigledno nije bio omiljen i njegov pad nije prouzrokovao nikakva uznemirenja, ali imajući na umu ulogu Crkve i samog arhiepiskopa Danila II u dovođenju Stefana na kraljevski presto, Dušan zamoli Danila II da dođe i da ga kruniše za kralja. Ovaj je mirno primio ovu smenu na prestolu i veoma svečano, krunisao Dušana za kralja svih srpskih i pomorskih zemalja na dan 8. septembra 1331. godine na dvoru u Svrčinu.[17][18]

„I tako zapovedi da bude sabor Bogom sabrani otačstva njegova. I kada je ovaj preosvećeni došao sa Bogom darovanom mu pastvom, episkopima i igumanima, i sa celim klirom crkvenim, i kada je bio sabran ceo sabor srpske zemlje u njegovu carskom dvoru Svrčinu, i kada je bio slavni praznik Rođenje presvete Bogorodice, i na navečerje učiniše hvalbena slavoslovlja, kako je na pohvalu slavnom prazniku, i opet noćno stajanje takođe, i ujutro, dan nedelje, učiniše na ovom blagočastivom sve po zakonskom ustavu u crkvi svetoga Preteče, i preosvećeni arhiepiskop kir Danilo učini molitvu, i uzevši carski venac u svoje ruke, i položi na svečasnu glavu njegovu, govoreći: Položio si na glavu njegovu venac od dragog kamenja, i umoli od tebe života i dao si mu dužinu dana na vekove vekova” (Danilov učenik)

Neposredno nakon Dušanovog krunisanja Stefan Dečanski je umro 11. novembra 1331. godine i sahranjen je u svojoj zadužbini manastiru Visoki Dečani. Po Danilovom učeniku umro je prirodnom smrću dok drugi izvori tvrde da je Dušan popustio pred navaljivanjem moćne vlastele i odobrio, ako već i nije naredio, da se Stefan pogubi.

„Privolevši se sin njihovim opakim savetima, posla neke ljude spremne da izvrše takvo zlodelo, te ga oni udaviše usred noći u rečenoj tvrđavi” (Mavro Orbin)

Legenda o prokletstvu[uredi]

Za smrt Stefana Dečanskog vezana je i legenda o prokletstvu Dušanovih kasnijih potomaka, a kasnije i cele srpske države. Naime Stefan je, kada su došli ljudi da ga ubiju, prokleo sina i njegove potomke. Mada se ovo prokletstvo nije ispunilo na sinu, palo je ipak na njegova unuka Uroša, koji je izgubio carstvo. Ova legenda je trajala mnogo vekova, posebno kada je knez Lazar sa svojim ratnicima pao na Kosovu, a Srbija pala pod Turke.

Prvi uspesi kralja Stefana Dušana[uredi]

„Dolazak cara Dušana u Dubrovnik” delo Marka Murata.
„Ženidba cara Dušana” delo Paje Jovanovića.

Godine 1332. došlo je do pobune u Zeti pod vođstvom zetskog vojvode Bogoja i arbanasa Dimitrija Sume. Buna je ubrzo ugušena.

Borba između Stefana i Dušana je sprečila da Srbija interveniše u unutrašnje prilike u Bugarskoj, gde je sa trona zbačen njihov rođak Jovan Stefan.[19] Sa novim bugarskim carem Ivanom Aleksandrom su uspostavljeni saveznički odnosi, pa se kralj Dušan u proleće 1332. godine oženio Jelenom, sestrom bugarskog cara. Bosanski ban Stefan II Kotromanić je želeo da osvoji celo Zahumlje, jer je samo deo Zahumlja osvojio 1326. godine posle sukoba sa Branivojevićima. U tom sukobu su učestvovali i Dubrovčani, zajedno sa banom Stefanom II, i pošto je zatrta porodica Branivojević, i pošto su Stefan i Dubrovčani podelili međusobno njihove teritorije, Dubrovčani su dobili Pelješac sa Stonom. Dubrovčani za vreme kralja Stefana Dečanskog nisu uspeli da legalizuju upravu nad Pelješcem i Stonom, pa su to pokušali za vreme kralja Dušana. Dajući prednost Makedoniji nad zapadnim teritorijama,[20] Stefan Dušan je 1333. godine izdao povelju u Pologu, kojom je Dubrovčanima ustupio primorje od Stona do Dubrovnika, sa ostrvom Posrednjicom kod ušća Neretve, uz obavezu da na račun „stonskog dohotka” isplaćuju 500 perpera, plus 8000 perpera koje je trebalo platiti odmah, dok su se Dubrovčani obavezali da će dozvoliti versku slobodu pravoslavnom stanovništvu dobijenih teritorija.[21] Dubrovčani su sumu od 500 perpera plaćali i bosanskom banu, koji je iste godine izdao povelju kojom je potvrdio pravo Dubrovnika na Ston, te su na miru mogli koristiti svoje nove posede koje su iste godine počeli da utvrđuju. Uslov je bio i da u Stonu ostane „Srpski pop da poje”, jer je tu episkopiju osnovao još sveti Sava, ali su Dubrovčani to poštovali samo do 1349. godine kada su doveli katoličkog sveštenika. Već 1332. godine Dušan je osvojio grad Strumicu. Zahvaljujući savetima vizantijskog prebega Sirgijana osvojeni su: Prilep, Ohrid, dok je sam Sirgijan osvojio Kostur. Pred napad na Solun izvršen je atentat na Sirgijana, od strane Sfrancesa Paleologa, koga je angažovao sam car Andronik III, te je Dušan odustao od borbe. Sklopljeni su saveznički odnosi sa carem Andronikom III (1334) jer su severne granice ugrozili Ugari koji su stigli do Žiče. Dušan je uspešno potukao ugarsku vojsku i uspostavio granicu na reci Savi. Jedno vreme je u sastav Dušanove države ulazio i Beograd.

Spomenik cara Dušana u Beogradu

U ovo vreme pada jedna od intimnijih slika iz Dušanovog života. Budući da sa Jelenom nije imao dece, radilo se na tome da se od nje rastavi i oženi Jelisavetom, kćerkom nemačkog cara Fridriha Lepog. Pregovore je 1336. godine bez sumnje vodio Palman Braht, vođa nemačkih najamnika u Srbiji, Alemanske Garde. Kada je poslanstvo stiglo u Austriju i kada je mlada kneginjica čula za koga treba da se uda, „u jednu varvarsku zemlju na istoku, za jednog kralja tuđe vere i već ženjena” pala je u postelju iz koje nije ni ustala. Posle ovog događaja Jelena je požurila da rodi sina i tako umiri Dušana. I zaista, u zimu 1336. ili proleće 1337. Jelena je na sumnjiv način dobila sina Uroša, i tako učvrstila svoj položaj na dvoru.

Posle smrti vizantijskog cara Andronika III, na vlast dolazi njegov maloletni sin Jovan V, mesto koga je upravljalo regentstvo (patrijarh, carica-majka i veliki duks Aleksije Apokavk). Sa politikom regentstva se nije složio veliki domestik Jovan Kantakuzin, koji je očekivao da regentstvo pripadne njemu, kao najbližem saradniku Andronika III. U Vizantiji je izbio građanski rat. Kantakuzin je u sukobu sa svojim protivnicima pretrpeo poraz i povukao se u Srbiju. Dušan i Kantakuzin su, pod uticajem kraljice Jelene, sklopili savez i doneli odluku da svako od njih dvojice zadrži gradove koje osvoji. Kantakuzin je zajedno sa vojskom u kojoj su se nalazili vojvoda Vratko, potomak Nemanjinog sina Vukana, i Jovan Oliver pretrpeo neuspeh prilikom osvajanja grada Sera. Dušan je osvojio celu Albaniju, izuzev Drača, koji su držali Anžujci, i gradove u severnoj Grčkoj. Odnosi između Dušana i Kantakuzina su se pogoršali kada su agrarni feudalci iz Tesalije priznali Kantakuzina za svog cara (1343). Kantakuzin je nove saveznike našao u Turcima Seldžucima, koji su gospodarili zapadnim delovima Male Azije. Neslavna zasluga za dovođenje Turaka u Evropu pripada Jovanu Kantakuzinu. Turci su prešavši Helespont (Dardanele) stupili na evropsko tle 1343. godine. Posle raskida veza sa Kantakuzinom, Dušan je uspostavio prijateljske odnose sa regentstvom i Jovanom V. Prvi sukob između Turaka i Srba desio se maja 1344. godine u bici kod Stefanijane. Turci su lukavstvom izvojevali pobedu tako što su njihovi lako naoružani pešaci pobegli uz brdo, dok su teško naoružani srpski konjanici morali da sjašu i da konje ostave pod brdom Turci su lako sišli s druge strane brda, uzjahali srpske konje i porazili teško pokretne, zadihane srpske vitezove, sada svedene na pešake. Pobedili su 1345. godine despota (vojvodu iz narodnih pesama) Momčila koji se osamostalio u Rodopima.

Uzdizanje srpskog kraljevstva na carstvo[uredi]

Granice Dušanovog carstva

Srpska vojska je osvojila grad Ser 25. septembra 1345. godine. Osvojena je i Halkidika, uključujući Svetu goru Atonsku. Uvidevši da je Vizantijsko carstvo oslabilo, Dušan odlučuje da na ruševinama Vizantije podigne imperiju jednog mladog naroda punog snage. Nakon svih osvajanja Stefan Dušan je odlučio da se proglasi za cara. Sklopio je dogovor sa Svetom gorom, koja je vizantijskog cara oduvek smatrala za svog jedinog i legitimnog vladara. Svetogorski Protat je odlučio da se Dušanovo ime spominje u svim molitvama posle imena vizantijskog cara Jovana V. Za uzvrat, Dušan se obavezao da će poštovati autonomiju Svete gore. Kralj Stefan Dušan se proglasio za cara oko Božića (25. decembra 1345.) u gradu Seru. Prema ustaljenim običajima carigradski patrijarh je krunisao careve na Istoku, a papa careve na Zapadu. Pošto se nije mogao nadati da će ga iko od ove dvojice krunisati, srpska arhiepiskopija je uzdignuta na rang patrijaršije. Arhiepiskop Joanikije je postao prvi srpski patrijarh.

Stefan Dušan je krunisan za cara Srba i Romeja na Vaskrs (16. aprila 1346.) u tvrđavi Kale[22] u Skoplju. Krunisanje su obavili srpski patrijarh Joanikije i trnovski patrijarh Simeon. Obrazloženje za ovaj postupak car Dušan je našao u učenju hrišćanske crkve. Sve što je nekada Gospod darovao prvom hrišćanskom caru, Konstantinu Velikom, prešlo je u Dušanove ruke. Misli se na zemlje i velike gradove „grčkog carstva”. Dušanova titula sada je glasila: Voljom Božjom, Blagoverni i Hristoljubivi car Srbljem i Grkom i zemlje pomorske i svemu disu (zapadu).

Dušanovo carstvo[uredi]

Car Stefan Dušan, freska iz manastira Dečani.

Kantakuzin je uspeo da 1347. godine postane vizantijski car. On kao i svi učeni Grci Dušana naziva „srpskim kraljem”, jer je smatrao da je u hrišćanskoj vaseljeni jedini car – vizantijski car. Međutim, na Istoku je već odranije postojao bugarski car, mada se njegova titula na zapadu tretirala kao kraljevska. Protiv novostvorene Srpske patrijaršije bila je Carigradska patrijaršija, čiji su mnogobrojni posedi priključeni Srpskoj crkvi. Carigradski patrijarh Kalist je, podstaknut od cara Jovana VI Kantakuzina, bacio anatemu na cara Dušana, patrijarha Joanikija i sve srpsko sveštenstvo i isljučio ih iz zajednice pravoslavnih hrišćana (1350.).[23] Sama anatema bila je više političke nego verske prirode što se vidi iz činjenice da je bačena par godina posle Dušanovog krunisanja za cara. Ova anatema je skinuta za vreme kneza Lazara 1375. godine. Dušan je za svog savladara odredio sina Uroša i dodelio mu titulu kralja. Dušan je, kao car, dodeljivao titule i zvanja. Despoti su postali: Dušanov polubrat Simeon (Siniša), brat carice Jelene Jovan Komnin Asen, potom Jovan Oliver i Ivaniš. Sevastokratori su postali: muž Dušanove sestre Evdokije Dejan, otac Vuka Brankovića Branko Mladenović. Kesari su postali: Grgur Golubić, Dušanov vojskovođa Preljub i Voihna.

Car Dušan i Sveta gora[uredi]

Car Stefan Dušan sa porodicom

Nakon što je Atos potpao pod vlast cara Dušana 1345, on je optužio grčkog protu Nifona, poglavara svih manastira na Svetoj gori za mesalijanstvo (odnosno bogomilstvo), ali je Nifona odbranio sv. Grigorije Palama. Smatra se da je ova optužba politički motivisana, jer je Dušan hteo da postavi srpskog umesto grčkog poglavara.[24]

Car Dušan je Hilandaru potčinio crkvu Svetog Nikole u Dobrušti kod Prizrena, crkvu Svetih Arhanđela u Štipu, crkvu Svetog Nikole u Vranju sa naseljima i dobrima. Krajem 1347. godine car Dušan i carica Jelena posetili su Hilandar. Prisustvo žena na Svetoj gori je zabranjeno, ali su one zajedno sa decom boravile tamo za vreme opsade Katalanaca. Car Dušan je Hilandaru podario novac, obnovio manastirsku bolnicu. Carici Jeleni je dozvoljeno da postane drugi ktitor kelije Svetog Save u Kareji. Zahvaljujući darovima cara Dušana, Hilandar je postao najveće manastirsko vlastelinstvo u Srpskom carstvu.

Osvajanje Epira i Tesalije[uredi]

Kuga je odnela mnoge živote u Evropi 1348. godine. Ona je i olakšala osvajanje Epira i Tesalije od strane srpske vojske. Srpsko carstvo se prostiralo od Dunava na severu do Korinta na jugu i od Jadranskog mora na zapadu do Egejskog mora na istoku. Dušanov namesnik u Tesaliji, sa sedištem u gradu Trikali, postao je vojvoda Preljub, a u Epiru, sa sedištem u Arti, Dušanov polubrat Simeon-Siniša, dok je u južnim delovima Albanije, sa sedištem u Valoni, namesnik bio Jovan Asen, caričin brat. Vizantija se svela na Carigrad i Trakiju, a od ostalih delova carstva jedino se držao Solun koji nije bilo moguće osvojiti samo sa suva, već je bila potrebna flota. Dušan je godinama pokušavao da sa Mlečanima sklopi savez protiv Vizantije, obećavajući im celo Carigradsko predgrađe Galatu, koju su držali neprijatelji i stari suparnici Mlečana - Đenovljani, ali je ovima mnogo više odgovarala slaba Vizantija od koje su dobijali mnoge povlastice i koje su mogli da drže u šaci, nego snažna Srbija. No, Carigrad nije mogao osvojiti bez pomoći na moru. Venecija mu je odbila savezništvo, jer je bila u ratu sa Đenovom.

Pohod protiv Bosne[uredi]

Dušanov srebrni carski dinar

Bosanski ban Stefan II Kotromanić je zauzeo Krajinu između Cetine i Neretve i veći deo Zahumlja. Dušan je prodro u Humsku Zemlju i brzo je povratio a onda nastavio prema Cetini i Krki 1350. godine. Dušan je došao do Krke kako bi pomogao sestri Jeleni, koja je bila udata za Mladena III Bribirskog, gospodara Omiša, Klisa i Skradina na Krki. Posle Mladenove smrti zainteresovanost za njegove posede ispoljili su Ugarska i Venecija. Posle vesti o pobunama na jugu zemlje, Dušan je zaustavio napredovanje ka zapadu, iako su mu u Šibeniku spremali svečani doček. Na povratku je najsvečanije kao car dočekan u Dubrovniku, gde je carica Jelena ostala još neko vreme, a on sa vojskom otišao prema jugu. Bosanski ban je ponovo osvojio Zahumlje. Kantakuzin je osvojio Veriju i Voden, ali ne i Srbicu, koje je branio kesar Preljub. Po dolasku, Dušan je povratio svoje teritorije, a Kantakuzin se povukao u Solun. Stefan Dušan je obećao pomoć legitimnom caru Jovanu V, kako bi se rešili Kantakuzina, a u svojoj povelji Jovan V je priznao Dušana kao cara Srbije. Vizantija se ponovo našla u građanskom ratu između cara Jovana V i uzurpatora Kantakuzina.

Turci Osmanlije na Balkanu[uredi]

Ratnici sukobljenih strana, Jovana V, srpskog te bugarskog cara sa jedne i Kantakuzina i Orhana sa druge strane, su se sukobili kod Didimotike ujesen 1352. godine. Bugarska vojska se pre bitke povukla, dok je srpska pretrpela stravične gubitke. Posle jakog zemljotresa 1354. godine, Turci su zauzeli tvrđavu Galipolje i tu izgradili bazu za dalje prodore u Evropu.

Kapetan hrišćanstva[uredi]

Dušan se specijalnim poslanstvom koje je predvodio Nikola Buća, kotoranin i carev protovestijar (blagajnik) obratio rimskom papi da ga imenuje za kapetana u borbi protiv Turaka i izrazio spremnost da rimskog papu prizna za vrhovnog poglavara hrišćanske crkve. U povratku je Nikola Buća sreo poslanike Češkog kralja koji je išao u Rim da bude krunisan za svetog rimsko-nemačkog cara, koji je Dušanu uputio pismo u kome izražava zadovoljstvo što Dušan želi da prizna katoličku crkvu za Unam Sanctam (Jedinu Svetu) i da se još više raduje što će se u bogosluženju moći zadržati slovenski jezik koji vezuje dva naroda. Papa je pristao na te uslove i uputio dva poslanika na čelu sa biskupom Petrom Tomom, sa pismom (u kome je Dušana nazvao „kraljem”, što se Dušanu nije mnogo svidelo), da cara i njegovu porodicu prevedu u unijatsku veru, jer car nije želeo da se pokatoliči već samo prizna papu za vrhovnog poglavara crkve ali da ostane pravoslavac. Međutim, malo pre dolaska papinih poslanika ugarski kralj je gomilao vojsku na svojoj južnoj granici i neposredno posle toga izvršio upad (u leto 1354), ali je vrlo brzo bio suzbijen, što od srpske vojske što od neke zaraze koja se proširila ugarskim taborom, što je Dušana nateralo na razmišljanje jer je od pape tražio bezbednost od svih katoličkih vladara, posebno od ugarskog kralja; ako papa nije mogao da spreči jednog katoličkog vladara u napadu na njegove zemlje šta će njemu ta unija? On nije uniju tražio jer ga je mučilo neko teološko pitanje već iz političkih razloga, a ako papa nije mogao da ispuni svoj deo pogodbe onda je unija bila bespotrebna. Papini poslanici su stigli u leto 1355. godine u Skoplje gde ih je Dušan sa celom svitom dočekao, i odmah im stavio do znanja da je promenio mišljenje u odnosu na prošlu godinu. Naravno katolički sveštenici to nisu dobro primili i u povratku kroz ugarske zemlje poručili kralju Lajošu da bude nemilosrdan prema „šizmaticima”.

Smrt[uredi]

Grob cara Dušana u manastiru Svetih Arhanđela u Prizrenu

Car Stefan Dušan je umro 20. decembra 1355. godine, još uvek mlad i u punoj snazi. Uzrok smrti nikada nije utvrđen ali se govorilo o trovanju, moždanom udaru, groznici i čak epilepsiji. Ni mesto njegove smrti nije utvrđeno pouzdano. Ostaje kao najverovatnije selo Đavol ili Devol [25], koje se nalazi na levoj obali Vardara, severno od sela Bogdanca, ka Đevđeliji. Stanovnici sela Đavo su sačuvali staro narodno predanje, da je tu umro car Dušan "i da se oni zbog toga ponose". Selo Đavot (po bugarskom) se uklapa o istorijski okvir: nalazi se na glavnom putu Skoplje-Solun, na oko 50 km od Soluna, a u njemu je bilo 1906. godine oko 70 isključivo "slovenskih domova". To mesto je zaista na putu, blizu Trakije i bilo je tada u vizantijskim rukama. Sahranjen je u svojoj zadužbini manastiru Svetih Arhanđela kod Prizrena. Posle Dušanove smrti Srpsko carstvo je postepeno počelo da se raspada.

Zaostavština[uredi]

Sa svojom ženom, Jelenom, car Dušan je imao jedno dete Stefana Uroša V, koji je nasledio srpski presto kao car. Pojedini autori smatraju da su Dušan i Jelena, pored Uroša, imali još jedno dete, ćerku nepoznatog imena, ali se danas uglavnom smatra da su imali samo jedno dete[26].

Sarkofag cara Dušana u crkvi Svetog Marka u Beogradu.

Kada su 1927. godine vršena arheološka iskopavanja na lokalitetu manastira, u jugozapadnom delu crkve je nađen mermerni grob za koji je ustanovljeno da je carev. Istraživanja je vršio Radoslav Grujić. U grobu su pronađene ispreturane kosti koje su prenete u Patrijaršiju u Beograd, a 1968. svečano prenesene u crkvu Svetog Marka u Beogradu gde i danas počivaju.[27]

Zakonodavna delatnost Stefana Dušana[uredi]

Proglašenje Dušanovog zakonika. Delo Paje Jovanovića iz 1900.

Nastojeći da se u svemu ponaša kao pravi car, Stefan Dušan je razvio i široku zakonodavnu delatnost. Dušanov zakonik vrhunac je ovih nastojanja. Zakonik se, po uobičajnoj numeraciji, sastoji od 201 člana. Donet je na saboru vlastele i crkvenih velikodostojnika, održanom na Vaznesenje 21. maja 1349. godine u Skoplju[28] (135 članova), i dopunjen je na saboru održanom 31. avgusta 1354. godine u Serezu (66 članova). Zakon je usvojen sa ciljem da se srpska država uredi propisima koji bi važili za celo carstvo i podjednako za sve podanike. U zakoniku se car Dušan deklariše kao pravoslavni car, zaštitnik i čuvar vere, branilac od jeretika i kome je pripadalo pravo da upravlja i crkvenim poslovima.[29]

Dušanov zakonik (u starim prepisima se naziva Zakon blagovjernago cara Stefana) je, uz Zakonopravilo[30][31][32] svetog Save, najvažniji zakon (ustav) srednjovekovne Srbije. Dušanov zakonik je urađen na temeljima Zakonopravila. U nekim članovima car Dušan direktno upućuje na Zakonopravilo (članovi 6, 8, 11, 101, 109 i 196). Jedna trećina Zakonika je urađena po ugledu na odgovarajuće propise vizantijskog prava.[33] Velika je sličnost članova 171 i 172 Zakonika (koji propisuju nezavisnost sudstva) sa delovima iz vizantijskog zbornika Vasilike (knjiga VII, 1, 16-17), koje su bile vizantijska prerada Justinijanovog zbornika[34][35]

Prvih 38 članova posvećeno je crkvi. Od 39-62 člana se utvrđuju prava i obaveze vlastele. Sudije su bile dužne da sude po zakonu, a ne u strahu od cara. Dušanov zakonik je sadržao 201 član (prema izdanju Stojana Novakovića iz 1898. godine),[36] ali se, u zavisnosti od sačuvanog prepisa, sastoji od 135 do 201 člana. Zakonik sačinjava jedinstvenu pravnu celinu zajedno sa dva vizantijska pravna akta: Zakon cara Justinijana (Justinijanov zbornik) i skraćena Sintagma Matije Vlastara.

Porodično stablo[uredi]

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
8. Stefan Uroš I
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
4. Stefan Uroš II Milutin
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
9. Jelena Anžujska
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
2. Stefan Uroš III Dečanski
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
10. Đorđe I Terter
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
5. Ana Terter
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
11. Kira Marija Asen
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
1. Stefan Dušan
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
6. Smilec
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
3. Teodora Smilec
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
14. Konstantin Paleolog (polubrat Mihaila VIII)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
7. Smilcena
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
15. Irina Komnin
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Napomene[uredi]

  1. ^ Prvi Srbin koji je krunisan za cara je bio član dinastije Vojislavljevića, Konstantin Bodin (1081—1099) 1072. godine u Prizrenu kao car Bugarske.[1]

Reference[uredi]

  1. ^ Blagojević & Medaković (2000). str. 68.
  2. 2,0 2,1 VIINJ, VI (1986). str. 211.
  3. ^ Stojanović (1927). str. 82-83, 103, 199, 204.
  4. ^ Logos (2017). str. 296, 300-301 sa napomenama 1466 i 1498.
  5. ^ Stojanović (1927). str. 82-83, 103.
  6. 6,0 6,1 „Sve o Caru Dušanu - najmoćniji Srbin ikada”. Telegraf.rs. 20. 12. 2013. Pristupljeno 17. 7. 2015. 
  7. ^ Stara srpska književnost, III (1970). str. 140-141.
  8. ^ Stara srpska književnost, III (1970). str. 140, 142.
  9. ^ Logos (2017). str. 288, 293.
  10. ^ Logos (2017). str. 288-289 sa napomenom1428.
  11. ^ Ferjančić & Ćirković (2005). str. 32.
  12. ^ Ferjančić & Ćirković (2005). str. 33—34.
  13. ^ Ferjančić & Ćirković (2005). str. 38.
  14. ^ Ferjančić & Ćirković (2005). str. 39—40.
  15. ^ Ferjančić & Ćirković (2005). str. 41.
  16. ^ Logos (2017). str. 290.
  17. ^ Logos (2017). str. 290-291, 296-297 sa napomenama 1439 i 1471.
  18. ^ Ruvarac (1934). str. 41-45.
  19. ^ Fine (1994). str. 274.
  20. ^ Fine (1994). str. 268.
  21. ^ „Car Dušan je dao Hrvatima poluostrvo Dubrovnika pod jednim uslovom koji su pogazili”. pravda.rs. Pristupljeno 17. 7. 2015. 
  22. ^ [1] Tekst pod nazivom „Turske pare za skopski most”, objavljen u Politici 1. februara 2008. godine
  23. ^ „Stefan Dušan”. istorijskabiblioteka.com. Pristupljeno 17. 7. 2015. 
  24. ^ „Sedamstogodišnjica rođenja cara Dušana (1308-2008)”. spc.rs. 20. 12. 2013. Pristupljeno 8. 10. 2015. 
  25. ^ "Nova iskra", Beograd 1. septembar 1906. godine
  26. ^ Grupa autora (1991). Rodoslovne tablice i grbovi srpskih dinastija i vlastele (prema tablicama Alekse Ivića) (II znatno dopunjeno i prošireno izd.). Beograd. ISBN 86-7685-007-0. 
  27. ^ „Cara Dušana među svece”. Novosti. 27. 9. 2012. Pristupljeno 17. 7. 2015. 
  28. ^ Fine (1994). str. 314.
  29. ^ Istorija srpske državnosti I, 223
  30. ^ „Nomokanon - ISTORIJSKA BIBLIOTEKA”. istorijska-biblioteka.wikidot.com. 
  31. ^ „alanwatson.org” (PDF). 8. 10. 2016. Arhivirano iz originala (PDF) na datum 23. 7. 2011. 
  32. ^ „Miodrag Petrovic - Zakonopravilo Sv.Save.zip - 4shared.com - online file sharing and storage - download”. www.4shared.com. 
  33. ^ „alanwatson.org kutak” (PDF). 8. 10. 2016. Arhivirano iz originala (PDF) na datum 30. 5. 2009. 
  34. ^ „S. P. Scott: The Civil Law: Vol. I”. www.constitution.org. 
  35. ^ Yves LASSARD, Alexandr KOPTEV (19. 11. 2015). „::: The Roman Law Library (Last Update : November 19, 2015 )”. droitromain.upmf-grenoble.fr. Pristupljeno 19. 11. 2015. 
  36. ^ Narodna enciklopedija, St. Stanojević, Zagreb, 1925–1929.

Literatura[uredi]

Spoljašnje veze[uredi]

Stefan Dušan
Rođen/a: 1308 Umro/la: 20. decembar 1355
Regnalne titule
Novi naslov Car Srba i Romeja
16. april 1346 – 20. decembar 1355
Naslednik:
Stefan Uroš V
Prethodnik:
Stefan Uroš III Dečanski
Kralj Srbije
8. septembar 1331 – 16. april 1346
Naslednik:
Niko