Stefan Nemanja

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na: navigaciju, pretragu
Stefan Nemanja I
Stefan Nemanja.jpg
Freska iz Bogorodičine crkve u Studenici
Datum rođenja oko 1113.
Mesto rođenja Ribnica, današnja Podgorica
Kraljevina Duklja
Datum smrti 13.2.1200.
Mesto smrti Hilandar Sveta gora
 Vizantijsko carstvo
Dinastija Nemanjići
Otac Zavida
Supružnik Ana
Potomstvo Vukan Nemanjić
Stefan Nemanja II Prvovenčani
Rastko Nemanjić
Veliki župan Raške
Period verovatno 11661196.
Prethodnik Tihomir Zavidović
Naslednik Stefan Nemanja II Prvovenčani

Stefan Nemanja I (ponekad Stevan, crsl. Стѣфань; oko 111313. februar 1200)[1] je bio veliki župan Raške, rodonačelnik vladarske dinastije Nemanjića i tvorac moćne srpske države u srednjem veku.

Smatra se jednim od najznačajnijih srpskih vladara,[2] a zajedno sa sinom Svetim Savom I Srpskim, jednim od utemeljivača Srpske pravoslavne crkve, koja Stefana Nemanju I slavi kao Svetog Simeona Mirotočivog. Doba njegove vladavine predstavlja prelomni period u istoriji i kulturi Srba.[3]

Kao najmlađi sin vlastelina Zavide, zbacio između septembra 1165. i avgusta 1166. godine svog najstarijeg brata Tihomira,[4] a verovatno i vrhovnu vlast Vizantije. Pored brata Tihomira imao je još dva brata Miroslava i Stracimira. Nakon propasti antivizantijske koalicije, u kojoj je učestvovao, 1172. godine, Nemanja I se predao vizantijskom caru Manojlu I Komninu (1143—1180) i priznao ga za svog suverena. Posle careve smrti 1180. započeo je napade na vizantijsku teritoriju i završio širenje svoje vlasti na okolne srpske oblasti (Kosovo, Zeta, Travunija, Zahumlje i Neretvljanska oblast), osim Bosne. Njegova ekspanzija je okončana porazom na Moravi 1190. godine, ali prilikom sklapanja mira Raška je prestala biti vizantijska vazalna zemlja a Nemanji I je priznata vlast nad većim delom dotadašnjih osvajanja.[5]

Na unutrašnjem planu, okrenuo se učvršćivanju vlasti u zemlji. Sazvao je sabor protiv bogumila u Raškoj, nakon čega se, uz pomoć vojske, surovo obračunao sa sledbenicima ovog učenja, koje je smatrano jeretičkim.[6] Na međunarodnom planu srpski veliki župan je bio odan vazal Manojlu Komninu od 1172. godine, šaljući mu pomoćne vojne odrede koji su učestvovali i u bici kod Miriokefalona (1176). godine,[7] ali posle smrti cara Manojla I (1180), veliki župan se odmetnuo i ulazio je u velike saveze protiv Vizantije. Poslao je svoje poslanike čak u Nirnberg 1188. na pregovore sa svetim rimskim carem Fridrihom I Barbarosom (1155—1190).

U umetnosti njegovu vladavinu karakteriše početak podizanja monumentalnih vladarskih zadužbina, kao i pojava autentičnog srpskog stila u sakralnoj arhitekturi, poznatog kao Raški stil, za čiji početak se uzima njegovo podizanje manastira Đurđevi Stupovi. Pored njega, Nemanja I je podigao i obnovio čitav niz crkava i manastira, među kojima treba istaći manastire: Studenicu (koju je podigao sebi kao mauzolej) i Hilandar, koji je obnovio iz temelja sa sinom Savom 1198. godine.[8]

Povukao se sa vlasti i zamonašio na saboru 25.3.1196,[9][10] a za svog naslednika je odredio srednjeg sina Stefana Nemanju II Prvovenčanog (veliki župan 1196—1217. i kralj 12171227).[11] Nemanja I je ovo verovatno uradio u dogovoru sa vizantijskim carem Aleksijem III (1195—1203), čijom ćerkom Evdokijom je Stefan Nemanja II bio oženjen. Preminuo je kao monah Simeon u manastiru Hilandar, a njegove mošti su u februaru 1208. godine prenete u manastir Studenicu, u kome se i danas nalaze.

Poreklo i porodica[uredi]

Glavni članci: Zavida i Nemanjići
Pečat Stefana Nemanje I

Stefan Nemanja I je bio četvrti i najmlađi sin srpskog vlastelina Zavide koji je bio u rodbinskim vezama[12] sa dinastijama koje su u to doba vladale Raškom (sa Vukanovićima po muškoj liniji) i kraljevinom Dukljom (sa Vojislavljevićima po ženskoj liniji). O Zavidinom životu i tim rodbinskim vezama nema mnogo pouzdanih podataka, ali se na osnovu Nemanjinog žitija može zaključiti da se on zbog sukoba sa rođacima i borbe oko vlasti u Raškoj, sklonio u kraljevinu Zetu.[6]

Ostale detalje Zavidinog životopisa moguće je rekonstruisati samo pomoću hipoteza. U nauci se živo raspravljalo o identitetu Zavidinog oca. Tako je Ljubomir Kovačević (1900), kao i Tibor Živković (2006), pretpostavio da je Zavidin otac bio veliki župan Vukan, dok je po Stanoju Stanojeviću (1930) to bio Vukanov sinovac, Stefan Vukan. Pored ove dve uverljive zamisli postoje i druge. Tako su poljski istoričar Jan Lesni i engleski Džon Fajn zamislili da je Zavidin otac bio Uroš I.[13]

Osim Nemanje I, Zavida je imao još dece:

Bio je oženjen plemkinjom Anom (u monaštvu Anastasija), koja je potomkinja bugarskog cara Jovana Vladislava i sa kojom je imao možda šestoro dece: [15]

Prilike u Raškoj u prvoj polovini XII veka[uredi]

Tokom osme decenije 11. veka, zetski kralj Bodin (1081—1101) je zauzeo Rašku i na vlast doveo župane Marka i Vukana. U vizantijskim izvorima sa kraja XI i početka XII veka javlja se Vukan kao glavni i jedini predvodnik srpskih napada na Vizantiju, koji se iz Zvečana spušta na Kosovo i ugrožava vizantijski Lipljan. Ne zna se kada je on umro, pošto vizantijski izvori nakon tog perioda ćute o njemu, ali se smatra da se to desilo između 1112. i 1115. godine. Nakon njega se, kao raški veliki župan, javlja njegov bratanac Uroš I, koji je vodio ofanzivnu politiku prema Vizantiji. On se povezuje sa Mađarima i učestvuje u njihovom napadu na Vizantiju (1127—1129), a početkom četvrte decenije XII veka udaje svoju ćerku Jelenu za ugarskog prestolonaslednika slepog Belu II (1131—1141). Ona je imala uticaja na politiku svoga muža, ali i njenog sina i njegovog naslednika Geze II (1141—1161), a na ugarskom dvoru se u tom periodu nalazio i jedan od Uroševih sinova Beloš, koji je obavljao visoke državne poslove kao ban i palatin (upravnik dvora).

Pre 1146. godine, najverovatnije krajem 1145. godine[13], Uroš I umire, a vlast preuzima njegov najstariji sin Uroš II. On se povezuje sa Ugarskom, kojom je tada vladao njegov sestrić Geza II uz pomoć svoje sestre i brata, pokušava da se oslobodi vizantijske vrhovne vlasti. Međutim, car Manojlo je 1149. godine spalio Ras, a iduće godine je na reci Tari (kod Valjeva ili u Crnoj Gori[13]) potukao srpske snage ojačane pomoćnim ugarskim odredima. On je Uroša II primorao da ponovo prizna vizantijsku vlast, kao i posle nove neuspešne pobune 1153. godine. Uroša II je pokušao da zbaci sa vlasti 1155. godine najmlađi sin Uroša I Desa, ali Uroš II je ostao na vlasti odlukom Manojla I Komnina.[19][13]

Rođenje i mladost[uredi]

Nemanja I na umetničkoj gravuri

Nemanjin otac, Zavida, je prognan iz Raške tokom građanskog rata koji je u njoj vođen oko vlasti među Vukanovićima.[20] Prvovenčani je u žitiju Svetog Simeona (Nemanje I) piše: Iako me tada nije bilo niti pamtim šta je bilo o rođenju njegovu, ipak sam slušao da je bio veliki metež u ovoj strani srpske zemlje, i Dioklitije i Dalmacije i Travunije, i da su roditelju njegovu braća mu zavišću oduzeli zemlju.[6] Na osnovu reči da je “oduzeta zemlja” Zavidi, ali i kasnijeg pisanja da se vrato u stolno mesto Tibor Živković je zamislio da je Zavida zapravo bio veliki župan, koga su srodnici zbacili sa vlasti.[13] Prvovenčani je dalje zapisao da se Zavida nakon toga sklonio "u mesto rođenja svojega, po imenu Dioklitija/Duklja".[6]

Tokom Zavidinog progona iz Raške u Ribnici na Morači (današnja Podgorica), njemu se rodio najmlađi sin Nemanja I,[21][6] verovatno 1113. godine.[22] Nemanja I kršten je u rimokatoličkoj crkvi, po latinskom obredu, koji je bio preovlađujući u tadašnjoj Duklji, a prema Prvovenčanom po povratku Zavidine sa porodicom u Rašku, Nemanja I krstio po drugi put, u episkopalnoj crkvi svetih Petra i Pavla u Rasu (tadašnjoj prestonici Raške), po grčkom obredu.[6]

U pokušaju da se odredi kada je Zavida sa sinovima bio u progonstvu u Zeti Tibor Živković je zamislio da je Zavida posle smrti velikog župana Vukana 1112. godine nekoliko meseci bio veliki župan, a zatim proteran. U Žitijiu Svetog Simeona o Zavidinom povratku u Rašku piše da se on vratio u stolno mesto,[6] a iz toga Tibor Živković izvodi zamisao da se Zavida vratio u Rašku kao veliki župan i određuje 1124. kao vreme kada se to moglo dogoditi.[13] Tako je sredina treće decenije XII veka najranije vreme povratka Zavide u Rašku. Nedstatak ove zamisli je što nema pisanog izvora koji bi govorio nešto o Zavidi i njegovim sinovima u to vreme. Prema Hilandarskom letopisu „Stefan Nemanja prišao je u otdžbinu Rašku u crkvu svetih apostola Petra i Pavla i tu se krstio kada je imao 30 leta.” Na osnovu toga je nastala zamisao da se Nemanja, sa ocem, najkasnije oko 1143. godine, tj. u petoj deceniji XII veka vratio u Rašku.[23][24]

Udeoni knez (od 1159. do 1165. ili 1166)[uredi]

Nemanja I, kao udeoni knez, tj. član vladarske porodice dobio je na upravu deo Srbije. Tu upravnu oblast činile su župe Toplica, Ibar, Rasina i Reke odnosno oblasti oko Toplice, Ibra, Rasine i Puste Reke.[6] Sava I Srpski u Studeničkom tipiku zapisao je da je Nemanja I imao 46 godina kada je počeo da vlada.[21] Prema Savinom pisanju početak te vladavine, tj. udeonog upravljanja delom Srbije se verovatno dogodio 1159.[25] Stefan Nemanja I je učestvovao u upravljanju Srbijom pod vlašću tri velika župana Uroša II, Dese i Tihomira. Susret cara Manojla I i Nemanje I najkasnije se desio 1165. godine kada je najkasnije smenjen veliki župan Desa, a vladar u Srbiji je postao Nemanjin brat Tihomir.

Verovatno u sedmoj deceniji XII veka, tokom priprema za jedan od pohoda protiv Mađara, ili posle nekog od njih, vizantijski car Manojlo I Komnin (1143—1180) pozvao je Nemanju I u svoj logor u Nišu. Prvovenčani susret cara i Nemanje I opisuje kao veoma srdačan:

Vikicitati „A kad ga ovaj ugleda, primi ga s carskom ljubavlju i poljubi ga.”

— Stefan Prvovenčani, „Žitije svetog Simeona“
Verovatni ostaci Rasa, nekadašnje prestonice Raške

Tom prilikom Manojlo I je Nemanji I dodelio dvorsku titulu carskog sana i župu Dubočicu (oko današnjeg Leskovca) na upravu.[6] Nemanja I tako je postao direktni carev vazal. Manojlovi razlozi za ovaj postupak nisu poznati, ali je verovatno Nemanja I izabran zato što je bio najmlađi od četiri brata, pa samim tim i sa najmanje legitimiteta da se uključi u borbu za položaj velikog župana koje su sa prekidima trajale tokom poslednjih decenija,[26] ali i zbog toga što je vladao oblastima koje su se naslanjale na pravac Via Militaris koji je išao Moravskom dolinom, zbog čega je Nemanja I bio u položaju da odseče odstupnicu Vizantincima u borbi sa Mađarima. Treba imati u vidu da su Vizantinci i Mađari tokom prve polovine XII veka vodili stalne borbe na granici Panonske nizije i Balkanskog poluostrva, u kojima su Raški veliki župani bili tradicionalni saveznik kraljevine Ugarske. Zbog toga je Manojlo uzdizanjem Nemanje I, pokušao da zakomplikuje prilike u Raškoj, ali i da sticanjem Nemanjine zahvalnosti obezbedi sebi leđa.[26]

U vreme pohoda protiv kraljevine Ugarske Manojlo I se konačno obračunava sa Urošem II i umesto njega uzdiže Desu koji tako drugi put postaje veliki župan (1162/63—1163. ili 1165).[27] Postavivši Desu za velikog župana car Manojlo I je zatražio da mu vrati oblast Dendru koju mu je dao na upravu 1155. godine.[14] Manojlo I je išao u novi napad na kraljevinu Ugarsku preko Niša ponovo 1165. U tom pohodu vizantijske vojske 1165. Manojlo I privremeno je osvojio Zemun,[28] a verovatno u povratku iz tog uspešnog pohoda odlučio je da smeni velikog župana Desu.

Nejasna je primedba Jovana Kinama da je veliki župan Desa kasnio da se pridruži caru kada je Manojlo I išao, preko Niša, u vojni pohod protiv Mađara.[29] Zato nije potpuno jasno da li je veliki župan Desa vodio pomoćne odrede u napadu Manojla I na Mađare ili neko drugi 1165. Pored toga, Desa caru nije vratio Dendru, a caru su stigli i izveštaji kako veliki župan pregovora o savezu sa Mađarima i Nemcima. Zato je Manojlo I pozvao na odgovornost Desu u Niš. Nakon toga je odveden u Carigrad.[30] Manojlo I postavio je za novog velikog župana Tihomira.

U uspešnim pohodima vizantijske vojske protiv kraljevine Ugarske tokom 1164. i ponovo 1165. godine zauzeti su Zemun na severu, a Dalmacija sa većim brojem gradova na obali Jadranskog mora od Ostrovice, preko Splita i možda do Bara.[31] Tada je uz vizantijsku vojsku, na čelu svojih odreda, najverovatnije bio i Stefan Nemanja I.

Ugarski kralj je napao Srem i Dalmaciju 1166.[32] i zato je usledio novi veći vizantijski pohod 1167. godine, koje je vodio Andronik Kontostefan u Srem 1167. Uz Vizantince su išli i pomoćni odredi srpske konjice koje je poslao veliki župan Raške.[33] Ti odredi su učestvovali u vizantijskoj pobedi kod Sirmijuma (današnje Sremska Mitrovica) koja je odlučila ishod rata.

Sukobi sa braćom[uredi]

Neposredno posle dobijanja Dubočice, Nemanja I počinje sa gradnjom manastira svetog Nikole u Kuršumliji i manastira posvećenog Bogorodici na ušću Kosanice u Toplicu[6]. U njegovim žitijima se gradnja ovih manastira navodi kao razlog za nezadovoljstvo njegove braće, koja su mu prebacivala da radi na svoju ruku, bez njihove dozvole ili barem dogovora sa njima. Na te primedbe Nemanja I je odgovorio:

Vikicitati „Braćo moja draga, kako smo jednorodni, neka ne bude na gnev ovo delo moje, koje počeh u Gospodu i dovrših ga. Ja ga svrših, pa, ako je dobro, neka je meni, a ako je zlo, neka opet bude meni.”

— Stefan Prvovenčani, „Žitije svetog Simeona“
Razvoj raške države (1168—1190)

Međutim, pravi razlog nezadovoljstva Nemanjine braće je najverovatnije bila Nemanjina pretenzija da uz pomoć Vizantije i podršku crkve, dođe do titule velikog župana. On je pokušao da se, uz podršku dela plemstva, domogne titule velikog župana optužujući Tihomira da vodi vizantofilsku politiku. Na velikom skupu raške vlastele, koji je sazvan tim povodom, Nemanja I je sa delom onih koji su ga podržali zarobljen i zatvoren u pećini kraj Rasa. Njegovo zarobljeništvo je trajalo relativno kratko, pošto su ga njegove pristalice ubrzo oslobodile, nakon čega je uz podršku vlastele postao veliki župan Raške i potisnuo braću, koja su pobegla u Vizantiju.

Oko datiranja njegovog dolaska na vlast postoje neslaganja, tako da jedni smeštaju Nemanjinu pobunu na saboru u 1165. godinu, a njegovo oslobođenje i dolazak na vlast u 1166. godinu[34][12], dok su ranije neki Nemanjinu pobunu na saboru smeštaju u 1167. godinu (posle Tihomirovog slanja odreda Vizantiji 1166. godine), a njegovo oslobođenje i dolazak na vlast u 1168. godinu[14]. Danas nema razloga za sumnju u Novakovićevo tumačenje da je Nemanja I između septembra 1165. godine i avgusta 1166. godine, zbacio najstarijeg brata Tihomira, preuzeo vlast, proglasio se velikim županom i privremeno potisnuo iz zemlje ostalu braću (Tihomira, Stacimira i Miroslava).[4][35]

Nemanjina žitija navode da se izbavio iz tamnice tako što je obećao svetom Đorđu da će podići manastir u njegovu slavu na vrhu brda koje je jedino mogao videti iz pećine, samo ako ga oslobodi iz tamnice. Svetac mu je pomogao, prema navodima hagiografija, a Nemanja I mu je u znak zahvalnosti podigao manastir Đurđevi Stupovi[14] (gradnja započeta 1171. godine).

Njegova braća su od Manojla dobila vojnu podršku u pokušaju da povrate vlast. Nemanjina žitija navode da je protiv njega poslata velika najamnička vojska u kojoj je pored Grka, bilo Franaka i Turaka[36]. Do bitke je došlo možda u jesen 1168. godine[14] kod Pantina, nedaleko od Zvečana i u njoj su Nemanjine snage uspele da potisnu protivnika u Sitnicu, u kojoj su se mnogi podavili[6][36] dok su se ostali u neredu povukli sa bojišta. U Sitnici se udavio i njegov brat Tihomir[14], a nakon bitke Nemanja I je priznao vrhovnu vlast Vizantije, dok ga je Manojlo prihvatio kao zakonitog vladara Raške[12]. Kasnije se Nemanja I izmirio sa braćom i ostavio ih na vlasti u njihovim udeonim kneževinama.

Veliki župan (od 1165. ili 1166. do 1196)[uredi]

Rat sa Vizantijom[uredi]

Vizantijski car Manojlo I Komnin

Nemanja I napao je 1170. godine, vizantijskog vazala, kneza Zete Radoslava i tom prilikom pripojio svojoj zemlji deo tadašnje Zete i Neretvljansku oblast[14]. Već naredne godine Manojlo Komnin dolazi u sukob sa Mletačkom republikom i po njegovom naređenju biva 12.03.[26] zaplenjena sva mletačka imovina na prostoru Vizantije[34]. Kao odgovor na ovo, iz Venecije je pokrenuta mletačka ratna flota sa oko 120 brodova ka vizantijskim posedima. Borbi protiv Vizantije priključila se i kraljevina Ugarska, a podršku ovom savezu davalo je i Sveto rimsko carstvo, sa Fridrihom Barbarosom (1152—1190) na čelu. U ovaj savez se 1172. godine uključuje i Nemanja I, koji otpočinje sa udarima ka Kotoru, ometaući istovremeno saobraćaj kroz moravsku dolinu (putni pravac Beograd-Braničevo-Niš)[12]. Međutim, iste godine umire kralj Ugarske Ištvan III (1162—1172), posle čega počinju sukobi oko vlasti u samoj Ugarskoj, iz kojih kao pobednik uz vizantijsku pomoć 1173. godine izlazi Manojlov kandidat Bela III (1173—1196)[37]. Neposredno nakon toga, mletačka vojska tokom zimovanju na ostrvu Hiosu biva desetkovana epidemijom,[38] tako da Raška ostaje sama u borbi protiv Vizantije. Manojlo je odmah iskoristio povoljan trenutak i sam se na čelu vojske uputio u Rašku. Pred nadolazećom vizantijskom vojskom, veliki župan Raške se povukao u planine.

Zatočeništvo u Carigradu[uredi]

Ovaj sukob se okončao Nemanjinom predajom caru Manojlu. On je jednog dana gologlav, bosonog, sa odećom iscepanom do lakata, konopcem oko vrata i mačem na rukama ušao u vizantijski logor i izašao pred cara. Stigavši do Manojla Nemanja I je pred njega pao ničice pružajući mu svoj mač, da sa njim radi šta mu je volja. Vizantijski car je prihvatio njegovu poniznost, pristavši na obnovu vazalnih obaveza i ostavljanje Nemanje I na položaju velikog župana. Završni deo ove epizode odigrao se u Carigradu, kroz koji je buntovni veliki župan Raške proveden u Manojlovoj trijumfalnoj povorci[14]. Tokom boravka u Carigradu, veliki župan Raške je živeo u manastiru Bogorodice Evergetide (u čiju je slavu po povratku u Rašku podigao manastir Bogorodice Dobrotvorke (tzv. Studenica)).

Povratak u Rašku[uredi]

Vizantijski car Manojlo Komnin je vratio Nemanju I na položaj velikog župana, a njegovoj braći je potvrdio njihove udeone oblasti - Stracimiru oko Zapadne Morave i Miroslavu Zahumlje. Po povratku u Rašku, Nemanja I se okrenuo učvršćivanju centralne vlasti, a Tihomirovog sina i naslednika Prvoslava je primorao da se odrekne vladarskih pretenzija u njegovu korist.

U skladu sa svojim vazalnim obavezama, Nemanja I je redovno slao pomoćne odrede u vizantijske vojne pohode. Tako su se i srpske snage našle u sastavu vizantijske vojske koju su trupe Ikonionskog sultanata do nogu potukle u bici kod Miriokefalona 17. septembra 1176. godine u klancima Male Azije[34]. Po rečima Nikite Honijata, sam Manojlo je ovaj strahovit poraz uporedio sa katastrofom kod Mancikerta iz 1071. godine[34].

Vizantijski car Manojlo I Komnin umire 24. septembra 1180. godine, nakon čega Vizantiju zahvataju unutrašnja previranja, u kojima se za par godina smenjuje nekoliko vladara, što dovodi do velikih promena na Balkanskom poluostrvu. Kraljevina Ugarska, Raška i banovina Bosna neposredno posle Manojlove smrti prekidaju vazalne odnose sa Vizantijom[14], a već 1185. godine na prostoru današnje Bugarske izbila je pobuna u kojoj je obnovljena bugarska država i stvoreno tzv. drugo bugarsko carstvo[34]. Mnoge vazalne države u regionu, među kojima i Raška, tada se okreću od slabe Vizantije prema Papstvu.[39]

Osvajanje Niša, Kosova i Metohije[uredi]

Unutrašnju krizu u Vizantiji prvi je iskoristio ugarski kralj Bela III, koji je tokom 1180. i 1181. godine osvojio Dalmaciju. Nemanja I mu se pridružio 1183. godine i oni su zajedno napadali na vizantijske posede u Moravskoj dolini i istočno od nje. Tokom ovog pohoda zauzeti su Beograd, Braničevo, Ravno (današnja Ćuprija) i Niš, a združene snage su prodrle čak do Sredeca (današnja Sofija)[14][26]. Mađari su se nakon toga povukli iz borbi, dok je Nemanja I nastavio ofanzivu i zauzeo oblast nišavsku do kraja, Lipljan, i Moravu (Binačka Morava[12]), i zvano Vranje, prizrensku oblast i oba Pologa do kraja s međama svojim[6].

Osvajanje Zete[uredi]

Politička karta Balkana 1184. godine

Posle prodora na jug i istok, Nemanja I je napao vizantijskog vazala, kneza Duklje Mihajla III (1162—1186), iz vladarske dinastije Vojislavljevića. Tok osvajanja nije poznat, ali se on već u januaru 1186. godine pominje kao vladar u Kotoru, tako da se smatra da je do tada ovladao celokupnom Zetom[12].

U tom pohodu zauzeo je gradove[6][12]: Danj, Sard, Drivast, Skadar, Svač, Ulcinj, Bar, Risan, a o stradanju gradova, u kojima su vizantijske pristalice pružile otpor[12], u njegovim žitijima se navodi:

Vikicitati „Ostale gradove poobara, i poruši, i pretvori slavu njihovu u pustoš...”

— Stefan Prvovenčani, „Žitije svetog Simeona“

Vikicitati „... gradove sazidane od njih razruši i izmeni slavu njihovu u sliku pustoši, i ime njihovo ne nazva se više tamo u oblasti toj...”

— Domentijan, „Žitije svetog Simeona“

Ovih borbi i razaranja je bio pošteđen samo Kotor, koji je Nemanja I dodatno utvrdio i u njemu podigao svoj dvorac[6].

Napadi na Dubrovnik[uredi]

Istovremeno sa Nemanjinim pohodima, njegova braća Stracimir i Miroslav su 1184. godine otpočeli sa napadima na posede Dubrovačke republike[12]. Prvo je Stracimir sa flotom pokušao da zauzme Korčulu, ali je pretrpeo poraz u kome mu je flota spaljena[12], a on sam se jedva spasao[38]. Iste godine, Miroslav je napao Dubrovnik sa 13 brodova, ali je 18. avgusta potučen nedaleko od Poljica, kod ostrvceta Koločepa[26]. Naredne, 1185. godine, Miroslav je opseo grad sa kopna, ali se povukao nakon sedam dana bombardovanja grada pomoću opsadnih sprava[12].

Neprijateljstva između Dubrovačke republike i Raške su okončana 27. septembra 1186. godine, kada je zaključen mir između njihovih predstavnika, župana Nevdala i Družine Vidoševića (sa raške strane) i dubrovačkog kneza Krvaša i nadbiskupa Trifuna (sa dubrovačke strane). Odredbe mira davale su Dubrovčanima pravo slobodne trgovine, ispaše i iskorišćavanja šuma u Raškoj, dok je stanovnicima Raške omogućen slobodan promet u gradu[26].

Pregovori sa Barbarosom i krstaški napadi na Vizantiju[uredi]

Posle sloma druge normanske ofanzive na Balkansko poluostrvo (krajem 1185)[34], vizantijski car Isak II (1185—1195, 12031204) je stupio u pregovore sa Belom III oko okončanja neprijateljstava. Napravljen je dogovor da se car oženi Belinom ćerkom Margaritom, a da kao miraz Vizantiji budu vraćeni gradovi i oblasti u moravskoj dolini, koji su većinom bili u Nemanjinim rukama[26]. Ovaj događaj ostavio je Rašku bez jakog saveznika, zbog čega je Nemanja I bio primoran da pronađe drugog jakog saveznika. Istovremeno je nastavio ofanzivu i širenje svojih oblasti, oslanjajući se na vizantijsku zauzetost pobunom na prostoru današnje Bugarske koju je pomagao[34].

Pad Jerusalima 2. oktobra 1187. godine[34], pokrenuo je III krstaški pohod na Svetu zemlju. Deo krstaša, predvođen svetim rimskim carem Fridrihom Barbarosom, planirao je da prođe kroz Nemanjine zemlje, što je veliki župan pokušao da iskoristi, uzdajući se u neprijateljstvo Fridriha i Vizantije usled sukoba na prostoru današnje Italije. Njegovi izaslanici su na Božić 1188. godine u Nirnbergu, predložili svetom rimskom caru da se sastane sa Nemanjom koji će mu omogućiti bezbedan prolazak i snabdevanje kroz Rašku[26][38].

Do susreta dvojice vladara došlo je 27.07. 1189. godine u Nišu.[40][26][12] Nemanja I je u pratnji svog brata Stracimira ponudio Fridrihu[12]:

  • 20.000 vojnika spremnih na rat sa Vizantijom
  • stupanje Raške u vazalne odnose sa Svetim rimskim carstvom

zauzvrat, Nemanja I je tražio da mu se priznaju sva dotadašnja i buduća osvajanja.

Sličnu ponudu su, tom prilikom, izneli i ustanici sa prostora današnje Bugarske, nudeći 40.000 vojnika. Fridrih nije prihvatio ove ponude, tako da nije došlo do stvaranja saveza, ali je ta opcija ostala otvorena, o čemu svedoči i ugovoreno venčanje između Miroslavljevog sina Toljena i ćerke Bertolda od Andeksa, istarskog grofa i titularnog vojvode Hrvatske i Slavonije, do kojeg na kraju ipak nije došlo[26].

Krstaška vojska je iz Niša nastavila niz Via Militaris ka Serdici i Hadrijanopolju, a iza nje je nastupao Nemanja I sa svojim trupama nastavljajući osvajanja Vizantijskih oblasti[26]. Stalni pljačkaški napadi na krstaše doveli su do otvorenih neprijateljstava i Fridrihove snage novembra 1189. godine, posle opsade, zauzimaju Hadrijanopolj i otpočinju sa pripremama za udar na Carigrad. Zbog toga dolazi do obnove pregovora o savezu sa Nemanjom I i ustanicima sa prostora današnje Bugarske[26][12], a Fridrih pokreće i svoju flotu (na čelu sa njegovim sinom Henrikom (1191—1197)) ka Carigradu, da bi izvršio pomorsku blokadu vizantijske prestonice[38], koju je uz pomoć Srba i Bugara planirao da napadne[12]. Međutim, ove akcije bivaju prekinute 14. februara 1190. godine[26], kada dolazi do zaključenja mirovnog ugovora po kome su krstaši prebačeni u Malu Aziju da nastave svoj pohod ka Jerusalimu.

Stefan Nemanja I, freska iz Bogorodice Ljeviške (početak XIV veka)

Oslobođen opasnosti od Fridrihovog napada, Isak II pokreće svoje trupe, prvo ka prostoru današnje Bugarske, a potom i ka Nemanji I koji je u međuvremenu osvojio Pernik, Zemen, Velbužd, Žitomisk, Stobi i Skoplje[12]. Vizantijska vojska je nadirala sa juga i Nemanja I se pred njom povlačio, da bi negde na Južnoj Moravi (u jesen 1190.[14][34] ili početkom 1191. godine[26]) došlo do bitke u kojoj je Vizantija odnela odlučnu pobedu. Nemanja I se nakon toga povukao, dok su Vizantinci opustošili taj deo Raške, spalivši i jedan Nemanjin dvorac, najverovatnije nedaleko od današnje Kuršumlije[26]. Posle tih dejstava, došlo je do sklapanja mira, prema kome je[34][14][26]:

Poslednji rat, Nemanja I je vodio, 1192. ili 1193. godine[12], protiv Mađara, koji su napali Rašku. Detalji ovog sukoba nisu poznati, ali je izvesno da su Vizantinci sa nekoliko odreda potpomogli srpsku odbranu i da se ceo sukob okončao bez nekih teritorijalnih promena, nakon pritiska koji je na kralja Ugarske Belu III izvršio papa Celestin III (1191—1198), na insistiranje Isaka II[34].

Krajem Nemanjine vladavine, nastala je i najstarija, danas sačuvana, ćirilična knjiga pisana srpskom redakcijom staroslovenskog jezika, Miroslavljevo jevanđelje, pisano za njegovog starijeg brata, humskog kneza Miroslava.

Povlačenje sa vlasti i odlazak u monaštvo[uredi]

Sveti Simeon
Mirotočivi
Sveti Simeon Kraljeva Crkva detalj.jpg
Freska iz kraljeve crkve u Studenici, oko 1314.
Datum rođenja oko 1113.
Mesto rođenja Ribnica (današnja Podgorica)
Kraljevina Duklja
Datum smrti 13. februar 1200.(1200-02-13) (86/87 god.)
Mesto smrti Hilandar
Sveta gora, Vizantija
Poštuje se u Srpskoj pravoslavnoj crkvi
Kanonizacija od Srpske pravoslavne crkve
Glavno svetilište Hilandar, mesto njegove smrti
Praznik 13/26. februar

Veliki župan Stefan Nemanja I je izgleda imao pune 83 godine 25. marta 1196. godine, kada je sakupio veliki državni sabor da se povuče sa vlasti.[41] Na sabor je pozvao:

Vikicitati „... ženu svoju, i sinove svoje, i arhijereja svojega po imenu Kalinika, i starešine, i knezove zemlje svoje koji upravljahu, vojvode, vojnike...”

— Stefan Prvovenčani, „Žitije svetog Simeona“

Vlast i titulu velikog župana Raške je predao srednjem sinu, Stefanu Nemanji II, čiji je tast Aleksije III Anđel (1195—1203) 08.04. 1195. godine izvršio državni udar u kome je svrgnuo sa vlasti svog brata Isaka II i preuzeo vlast[34]. Najstarijem sinu Vukanu je ostavio na upravu Zetu, Travuniju, Hvosno i Toplicu, sa tim da je podređen Stefanu Nemanji II, kao velikom županu Raške.

Nemanja I se posle sabora i povlačenja sa vlasti zamonašio sa suprugom Anom u crkvi svetih Petra i Pavla u Rasu i tom prilikom su uzeli monaška imena Simeon i Anastasija. Prvu godinu svog monaškog života proveo je u manastiru Studenici, da bi se u novembru 1197. godine pridružio svom najmlađem sinu monahu Savi na Svetoj gori. Tamo je, zajedno sa njim, uz dozvolu vizantijskog cara, oživeo zapusteli manastir Hilandar 1198.[26][42]

Vikicitati „... koji će služiti za primanje ljudi od srpskoga naroda...”

— Osnivačka hrisovulja manastira Hilandar

Smrt[uredi]

Monah Simeon (Stefan Nemanja I) je preminuo u dubokoj starosti u manastiru Hilandar, a to se dogodilo verovatno kako je Sava zapisao u Hilandarskom i Studeničkom tipiku 3. februar 1200. godine.[43][1] Prema hrišćanskom predanju, u trenutku njegove smrti prostoriju je obasjala svetlost. Sledeće godine ga je Svetogorski sabor kanonizovao kao svetog Simeona Mirotočivog, jer su njegove mošti točile miro. Njegov sin Sava je 1208. godine preneo njegove posmrtne ostatke u Rašku, da bi nad njima izmirio svoju stariju braću Stefana Nemanju II i Vukana koji su se borili oko vlasti. Njegove mošti su tada položene u njegovu zadužbinu Studenicu, u kojoj se i danas nalaze.

Srpska pravoslavna crkva ga proslavlja 26. februara po gregorijanskom, odnosno 13. februara po julijanskom kalendaru.

Nemanjina verska politika[uredi]

Stefan Nemanja I se smatra jednim od rodonačelnika Srpske pravoslavne crkve, prvim velikim ktitorom pravoslavnih hramova među Srbima i duboko pobožnim čovekom[12][14]. Pravoslavlje je, prema vizantijskom modelu, postalo državna vera, a episkopija u Rasu njeno središte. O tome svedoči i činjenica da su raški episkopi Jevtimije i Kalinik važili za uticajne ličnosti u državi i na saborima[12]. Bez obzira na to, on je održavao dobre i čvrste veze predstavnicima papske kurije, kako iz političkih razloga zbog podrške u borbi protiv Vizantije, tako i zbog činjenice da je u njegovoj državi deo stanovništva, mahom u primorskim oblastima, bio rimokatoličke vere[14].

Tokom svoje vladavine, Nemanja I je poveo borbu protiv bogumilske jeresi čije je pripadnike prognao i kaznio[12], tako da oni nakon toga nisu predstavljali veću opasnost po državu[12][14].

Nemanjine zadužbine[uredi]

Tokom svog života Nemanja I je podigao i obnovio već broj manastira i crkvi, kako na prostorima kojima je vladao odnosno upravljao, tako i u drugim zemljama.

Sveti Simeon i sveti Sava osnivaju Manastir Hilandar

Pored ktitorskih delatnosti, Nemanja I je pomagao hrišćanske svetinje u svetu[44]:

Progoni bogumila[uredi]

Krajem XII veka, među Srbima i drugim balkanskim Slovenima, je bilo veoma rasprostranjeno slovensko hrišćansko učenje nazvano bogumilstvo. Glavna politička tendencija bogomilstva bila je otpor vizantijskoj državnoj i crkvenoj vlasti.[45]

Sabor protiv bogumila, crkva svetog Ahilija u Arilju (1290)

Samo bogumilstvo je bilo veoma rašireno među narodom u Raškoj i Bosni[14], a njegovo širenje među vlastelom dovelo je Nemanjine akcije protiv njih[12]. On je sazvao državni sabor na kome je trebalo da se donese odluka daljim merama protiv njih. Na njemu se deo vlastele usprotivio bilo kakvoj akciji protiv njih[14], ali je na kraju ipak doneta odluka da se oni prognaju iz zemlje i kazne[12]. Bogumili su se oružjem suprotstavili odlukama sabora[14], tako da je Nemanja I protiv njih poveo pravi krstaški rat[14] u kome je bogumilstvo uništeno. Oni su većinom proterani iz države[12], imovina im je popaljena i oduzeta[12], dok je deo njih ostao u zemlji prikrivajući svoju veru[14]. Nemanjin sin Stefan Nemanja II, ovim rečima opisuje rad svog oca protiv bogumila:

U sukobima su spaljene njihove knjige[6], najverovatnije slovenske apokrifne knjige, koje su oni prevodili[46]

Deo bogumila je tada pobegao u okolne zemlje, mahom u Bosnu, gde su našli utočište pod okriljem Crkve bosanske i bana Kulina.

Izvori[uredi]

  1. 1,0 1,1 Logos (2016). str. 121-126.
  2. Jedan je od 16 vladara koji su uvršteni u knjigu „100 najznamenitijih Srba“, koju je sastavila Srpska akademija nauka i umetnosti.
  3. Deretić (2005)
  4. 4,0 4,1 Novaković (1958). str. 186-187.
  5. Logos (2016). str. 117.
  6. 6,00 6,01 6,02 6,03 6,04 6,05 6,06 6,07 6,08 6,09 6,10 6,11 6,12 6,13 6,14 Stefan Prvovenčani, „Žitije svetog Simeona“ (prevod rukopisa na današnji srpski sa komentarima)
  7. VIINJ, IV (1971). str. 105.
  8. 8,0 8,1 8,2 Aleksandar Deroko, Monumentalna i dekorativna arhitektura u srednjovekovnoj Srbiji (treće dopunjeno izdanje), Beograd 1985.
  9. Sveti Sava (2009). str. 69.
  10. VIINJ, IV (1971). str. 165.
  11. Logos (2016). str. 134, 137-140. Danas je prihvaćeno mišljenje da je Prvovenčani krunisan za kralja 1217. godine. To bi mogla biti ozbiljna greška. Svi pisani izvori ukazuju kako je krunisanje Stefana Nemanje II Prvovenčanog za kralja verovatno bilo krajem 1219. ili početkom 1220. godine, a ne 1217.
  12. 12,00 12,01 12,02 12,03 12,04 12,05 12,06 12,07 12,08 12,09 12,10 12,11 12,12 12,13 12,14 12,15 12,16 12,17 12,18 12,19 12,20 12,21 12,22 12,23 12,24 Grupa autora, Istorija srpskog naroda I , Beograd 1981.
  13. 13,0 13,1 13,2 13,3 13,4 13,5 13,6 Živković, Tibor (2006). Portreti srpskih vladara: IX—XII vek. Beograd: Zavod za udžbenike i nastavna sredstva. ISBN 86-17-13754-1. 
  14. 14,00 14,01 14,02 14,03 14,04 14,05 14,06 14,07 14,08 14,09 14,10 14,11 14,12 14,13 14,14 14,15 14,16 14,17 14,18 14,19 14,20 Stanojević, Stanoje (1910). Istorija srpskoga naroda. Beograd. 
  15. 15,0 15,1 15,2 Genealogy.eu, sajt koji sadrži porodična stabla kraljevskih i plemićkih porodica
  16. Logos (2016). str. 118, 126.
  17. L. P. Brockett, The Bogomils of Bulgaria and Bosnia: The Early Protestants of the East (1879)
  18. Pavlov, Plamen. Tъrnovskite carici. str. 10–11, V. T.:DAR-RH. 2006. ISBN 954-9789-04-3.
  19. VIINJ, IV (1971). str. 59, 180-182, 192. Misli se da je tada Desa dobio na upravu oblast Dendra kod Niša.
  20. Ime Nemanjinog oca Zavida, pominje se samo na dva mesta (natpis u crkvi svetog Petra i Pavla na Limu u današnjem Bijelom Polju i zapis u sklopu „Miroslavljevog jevanđelja“) kao ime oca njegovog brata Miroslava, dok se u njegovim žitijima ne pominje.
  21. 21,0 21,1 Sveti Sava (2009). str. 76.
  22. Logos (2016). str. 121-126. Prema vremenskim odrednicama koje je ostavio Sava I Srpski u Studeničkom tipiku Nemanja I bio je rođen u februaru ili martu 1113.
  23. „Entry of Slavs Into Christendom“, Pristupljeno 8. 4. 2013.
  24. Logos (2016). str. 112. U napomeni 1.
  25. Logos (2016). str. 112, 126.
  26. 26,00 26,01 26,02 26,03 26,04 26,05 26,06 26,07 26,08 26,09 26,10 26,11 26,12 26,13 26,14 26,15 26,16 Ćorović, Vladimir (1997). Istorija srpskog naroda. Banja Luka; Beograd: Glas srpski; Ars Libri. 
  27. VIINJ, IV (1971). str. 58-61, 139. sa napomenama 106, 141 i 155. Opis vizantijskih pisaca smenjivanja velikog župana Dese je protivrečan i izgleda kako se to moglo dogoditi i 1163. i 1165. godine. Ranije se verovalo pisanju Jovan Kinama i kraj vladavine Dese stavljao se u 1163. Danas se većinom misli da je grešku u opisu napravio J. Kinam, a da je pouzdaniji Nikita Honijat. Tako se pretpostavlja da je Desa bio veliki župan do 1165.
  28. VIINJ, IV (1971). str. 63-64. u napomeni 155 “po Kinamu je do sukoba Desa-Manojlo došlo 1163. godine, kada je car krenuo prema Ugarskoj, ali se zadržao γ Ηišu. Το je godina u kojoj nije došlo do ugarsko-vizantijskih borbi, pošto su međusobni odnosi regulisani pregovorima. Po Kinamu je Stefan IV bio živ. Po Honijatu su, međutim, prilike bile drukčije γ vreme sukoba Dese sa carem. U Ugarskoj je Stefan IV bio ubijen, Manojlo je ca velikom vojskom krenuo u Srem, vođene su velike borbe oko Zemuna, koji se najzad i predao vizantijskoj vojsci. To su događaji 1165. godine. Manojlo je rešio da odnose sa Desom raščisti pošto se vraćao sa pobedonosnog pohoda u Ugarskoj”.
  29. VIINJ, IV (1971). str. 63-64. i napomena 155. Ipak, po istom piscu Srbi su kao pomoćni odredi bili u carevoj vojsci sredinom 1165. Videti i str. 75-77.
  30. VIINJ, IV (1971). str. 63-64.
  31. VIINJ, IV (1971). str. 79, 86-91, 93. i 95. sa napomenama.
  32. VIINJ, IV (1971). str. 89-91. i 93. sa napomenama.
  33. VIINJ, IV (1971). str. 95-98. sa napomenama.
  34. 34,00 34,01 34,02 34,03 34,04 34,05 34,06 34,07 34,08 34,09 34,10 34,11 Georgije Ostrogorski, Istorija Vizantije (II fototipsko izdanje originala 1959), Beograd 1993.
  35. Logos (2016). str. 112-113.
  36. 36,0 36,1 Domentijan, „Žitije svetog Simeona“
  37. Aleksandar Každan, ur. (1991). The Oxford Dictionary of Byzantium (na jeziku: engleski). Oksford. 
  38. 38,0 38,1 38,2 38,3 Željko Fajfrić, Sveta loza Stefana Nemanje, Šid 1998.
  39. Josip Vrandečić, „Crkva bosanska i Crkva dalmatinska: Srednjovjekovna hereza u Dalmaciji “
  40. VIINJ, IV (1971). str. 155.
  41. Logos (2016). str. 120, 124, 129.
  42. Logos (2016). str. 120, 124.
  43. Pavle Popović, Godina smrti Nemanjine
  44. 44,0 44,1 44,2 44,3 44,4 44,5 44,6 44,7 44,8 Vasilije Marković, Pravoslavno monaštvo i manastiri u srednjovekovnoj Srbiji (prvo izdanje), Sremski Karlovci 1920.
  45. Ivo Pilar, Bogomilstvo kao socijalni i politički problem“ (1927)
  46. Prema navodu Branka Bjelajca:„Bogumili su u X, XI i XII veku prevodili apokrifne crkvene knjige na ondašnji srpski književni jezik.“ Srećković, Slavkov Pantelija: Istorija srpskoga naroda, knjiga prva, Beograd, 1884. godine.

Izvori i literatura[uredi]

Primarni izvori[uredi]

Naučni radovi[uredi]

Vidi još[uredi]

Spoljašnje veze[uredi]


Prethodnik:
Tihomir
Veliki župan Raške
(1165. ili 116625.03. 1196)

Naslednik:
Stefan Prvovenčani