Novi Sad

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije

Novi Sad
Novi Sad viđen sa Petrovaradinske tvrđave
(Grb)	(Zastava)
Osnovni podaci
Zvanični naziv:	Novi Sad
Stari nazivi:	Neoplanta
Površina:  - šira gradska oblast:	129,4 km² 702,7
Populacija (2002)  - uža gradska oblast:  - šira gradska oblast:  - gustina:	191.405 299.294 1.971 st./km² (šira zona/opština)
Nadmorska visina:	m
Časovna zona:	UTC+1 (CET) (Letnje vreme: UTC+2 (CEST)
Dan grada:	1. februar 1748.
Gradovi pobratimi:
Položaj
Pokrajina:	Vojvodina
Upravni okrug:	Južnobački
Geografske koordinate:	45° 15′ 18′′ s.g.š. 19° 50′ 41′′ i.g.d.
Novi Sad Novi Sad na karti Srbije
Oznake grada
Auto oznaka:	NS
Pozivni broj:	021
Poštanski broj:	21000
Politika
Gradonačelnik:	Igor Pavličić (DS)
Vladajuće stranke:	Za evropski Novi Sad (DS i G-17+), Zajedno za Vojvodinu (LSV i SPO) i Mađarska koalicija
Poslednji izbori:	11.05.2008.
Zvanična adresa grada Novog Sada
Adresa:	21000 Novi Sad
Telefon:	(021)
Faks:
Internet strana:	www.novisad.rs
Elektronska pošta:

Koordinate: 45° 15′ 18′′ SG Š, 19° 50′ 41′′ IG D

Novi Sad (slovački: Nový Sad; mađ. Újvidék; hrv. Novi Sad; rum. Novi Sad; nem. Neusatz (an der Donau); lat. Neoplanta) je najveći grad i sedište organa Autonomne Pokrajine Vojvodine,^[1] severne pokrajine Srbije, i administrativni centar Južnobačkog okruga.

Novi Sad je, posle Beograda i Prištine, treći grad u Srbiji po broju stanovnika. Na poslednjem zvaničnom popisu 2002, samo naselje je imalo 191.405 stanovnika, dok je nekadašnja opština Novi Sad imala 299.294 stanovnika. Grad se nalazi na granici Bačke i Srema, na obali Dunava i kanala Dunav-Tisa-Dunav, a grad gleda u severne obronke Fruške gore.

Od svog osnivanja 1694, Novi Sad je postao centar srpske kulture i dobio je ime „Srpska Atina“. Danas je Novi Sad veliki industrijski i finansijski centar srpske ekonomije i univerzitetski grad.

Sadržaj 1 Geografija 1.1 Klima 2 Istorija 2.1 Osnivanje Novog Sada 2.2 Nakon Prvog svetskog rata 3 Stanovništvo 4 Privreda 5 Prigradska naselja i gradske četvrti 5.1 Gradske četvrti 5.2 Prigradska naselja 6 Političko i administrativno uređenje 7 Kultura 7.1 Muzeji i galerije 7.2 Obrazovanje 7.3 Kulturno-umetnička društva 7.4 Mediji i izdavaštvo 7.5 Turizam 7.6 Arhitektura 7.7 Verski objekti 8 Sport 9 Saobraćaj 10 Poznati Novosađani 11 Gradovi pobratimi 11.1 Gradovi sa kojima Novi Sad ima potpisan sporazum o saradnji 12 Galerija 13 Vidi još 14 Reference i objašnjenja 15 Spoljašnje veze

[uredi] Geografija

Novi Sad se nalazi na 45°20′0″N, 19°51′0″E, u središnjem delu pokrajne Vojvodine, na severu Srbije, na granici Bačke i Srema.

Novi Sad leži na obali reke Dunav (između 1.252-og i 1.262-og kilometra toka reke). Sa leve strane reke se nalazi ravničarski deo - Bačka, sa desne brdoviti deo, na obroncima Fruške gore - Srem. Nadmorska visina, sa bačke strane je od 72 do 80 m, dok sa sremske strane nadmorska visina ide do oko 250-350 metara. Sa leve strane Dunava se uliva mali kanal, koji je deo sistema kanala Dunav-Tisa-Dunav.

Sa 15 prigradskih naselja, područje grada Novog Sada obuhvata površinu od 702,7 km², dok uže područje Novog Sada sa Petrovaradinom i Sremskom Kamenicom zauzima površinu od 129,4 km², dok građevinski rejon obuhvata 106,2 km².

[uredi] Klima

Klima u Novom Sadu prelazi iz umereno kontinelntalne u kontinentalnu, tako da grad ima sva četiri godišnja doba. Preko jeseni i zime zna duvati hladan vetar košava, koji obično traje od tri do sedam dana. Košava može tokom zime da stvori nanose i smetove snega tokom vejavica i mećava. Prosečna temperatura vazduha u gradu 10,9°C, srednja temperatura u januaru je –1°C, dok je u julu 21,6°C. Godišnje padne 578 mm padavina, broj dana sa padavinama je 122.

Mesec	jan	feb	mar	apr	maj	jun	jul	avg	sep	okt	nov	de	godišnje
Sr. maks. dnevne temperature (°C)	2,5	5,7	11,5	17,2	22,5	25,2	27,2	27,2	23,7	18	10,3	4,5	16,3
Sr. min. dnevne temperature (°C)	-4,4	-2,3	1,2	5,8	10,6	13,6	14,7	14,2	11,2	6,3	2,2	-1,9	5,9
Sr. mesečna suma (u mm)	38	35	41	47	57	82	61	55	36	35	46	44	577
Izvor: Republički Hidrometeorološki Zavod Srbije

[uredi] Istorija

Za više informacija pogledajte Istorija Novog Sada

Ljudska naselja na teritoriji današnjeg Novog Sada se mogu pratiti sve do kamenog doba (oko 4.500 p. n. e.). Prbovitno naselje se nalazilo na desnoj strani Dunava, na teritoriji današnjeg Petrovaradina. Istraživanjem ostataka naselja iz mlađeg bronzanog doba (3000. godina p. n. e.) arheolozi su pronašli i bedeme pojačane koljem i palisadama iz tog perioda koji svedoče da je još u vreme vučedolske kulture postojalo utvrđeno naselje. Ovu oblast su osvojili Kelti (u 4. veku p. n. e.) i Rimljani (u 1. veku p. n. e.). Kelti su osnovali prvo utvrđenje na ovom mestu, koje se nalazilo na desnoj obali Dunava. Tokom rimskog perioda sagrađeno je veće utvrđenje po imenu Cusum koje je bilo uključeno u rimsku provinciju Panoniju. U 5. veku Huni su razorili Cusum.

Do kraja 5. veka Vizantinci su obnovili grad, koji su nazivali imenima Cusum i Petrikon. Grad su kasnije osvajali Ostrogoti, Gepidi, Avari, Franci, Bugari i ponovo Vizantinci.

Kraljevina Ugarska je osvojila ovo područje između 10. i 12. veka. Grad je prvi put spomenut pod imenom Petrovaradin Pétervárad u dokumentima iz 1237. Iste godine je spomenuto da se nekoliko naselja nalazi ovde (na levoj strani Dunava: Vašaroš-Varad, Mrtvaljoš, Sent Marton, Bakša, Sajlovo I, Sajlovo II, Bivalo, Rivica i Čenej. ^[2] Na primer, Bivalo je bilo veliko slovensko selo koje potiče iz 5. ili 6. veka.^[2] Između 1526. i 1687. oblast je bila pod otomanskom vlašću. Većina ovih sela je postojala tokom turske vladavine u 16. veku, a naseljavali su je Srbi. Dva nova sela koja su postojala na okolini Novog Sada u 16. i 17. veku su bili Bistrica i Kamendin.

[uredi] Osnivanje Novog Sada

Za više informacija pogledajte Petrovaradinska tvrđava

Petrovaradin je ostao u turskom posedu sve do Velikog bečkog rata. Želeći da povrati izgubljenu tvđavu Turci započinju nekoliko pohoda. Doživljavaju strahovite poraze u bici kod Slankamena 1691. i bici kod Sente 1697. godine a usled loših vremenskih prilika napuštaju opsadu Petrovaradina 1694. godine.

Na početku habzburške vladavne pred kraj 17. veka, stanovnicima pravoslavne veroispovesti je bilo zabranjeno da stanuju u Petrovaradinu. Srbi su zato 1694. osnovali novo naselje na levoj obali Dunava. Prvobitno ime grada je bilo Racka varoš. Drugo ime korišćeno za ovo naselje bilo je Petrovaradinski Šanac.

U nastojanju da izmeni odluke Karlovačkog mira, Osmanlijsko carstvo je preduzela nov pohod na Austriju. Okršaj između Austrijanaca i Turaka se odigrao kod Petrovaradina početkom avgusta 1716, a okončao se velikim turskim porazom.

Godine 1718. stanovnici Almaša su preseljeni u Petrovaradinski Šanac, gde su osnovali Almaški kraj. Prema podacima iz 1720. u Rackoj varoši je bilo 112 srpskih, 14 nemačkih i 5 mađarskih kuća. Grad je zvanično dobio ime Novi Sad (Neoplanta na latinskom jeziku) 1748. kada je postao slobodan kraljevski grad. Carica Marija Terezija je tim povodom 1. februara 1748. izdala edikt koji glasi:

Tokom većeg dela 18. i 19. veka Novi Sad je bio najveći grad naseljen Srbima. Grad je bio kulturni i politički centar Srba koji nisu imali svoju državu u to vreme. Zbog svog kulturnog i političkog uticaja, grad je postao poznat kao Srpska Atina. Prema podacima iz 1843. Novi Sad je imao 17.332 stanovnika, od koji su 9.675 bili pravoslavci, 5.724 katolici, 1.032 protestanti, 727 Jevreji i 30 vernika Jermenske crkve. Najveća etnička grupa su bili Srbi i Nemci.

Tokom Revolucija 1848/49., Novi Sad je bio deo Srpske Vojdovine, srpske autonomne oblasti u okviru Habzburške monarhije. 12. juna 1849. godine mađarska vojska, koja se nalazila u Petrovaradinskoj tvrđavi, je kako bi odbila napad Bana Josipa Jelačića na mostobran, bombardovala i razorila grad, koji je izgubio većinu svog stanovništva,a srušeno je 2/3 zgrada. Prema podacima iz 1850. u gradu je bilo samo 7.182 stanovnika u poređenju sa 17.332 iz 1843. Između 1849. i 1860. Novi Sad je bio deo austrijske krunske zemlje Vojvodstva Srbije i Tamiškog Banata. Nakon ukidanja te oblasti, grad je bio uključen u Bačko-bodrošku županiju.

Posle Austro-ugarske nagodbe 1867. grad je bio u ugarskom delu Austrougarske. Tokom tog perioda, politika mađarizacije ugarske vlade je značakno izmenila demografsku strukturu grada.

Matica srpska se preselila u Novi Sad 1864. godine, a dovršena je i srpska gimnazija. Takođe je osnovano i društvo za Srpsko narodno pozorište.

[uredi] Nakon Prvog svetskog rata

Srpska vojska je, posle završetka Prvog svetskog rata, ušla u Novi Sad 8. novembra 1918. Nakon austrougarske kapitulacije, skupština Srba, Bunjevaca i drugih naroda Vojvodine je 25. novembra 1918. je proglasila ujedinjenje Bačke, Baranje i Banata sa Kraljevinom Srbijom. Od 1. decembra 1918. Novi Sad je deo Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca. Od 1929. Novi Sad je sedište Dunavske banovine Kraljevine Jugoslavije.

U Aprilskom ratu Kraljevinu Jugoslaviju su okupirale i podelile Sile osovine. Severni delovi Kraljevine Jugoslavije su pripojrni Mađarskoj. Tokom Drugog svetskog rata ubijeno je oko 5000 stanovnika, a mnogi drugi su raseljeni. Samo u tri dana Novosadske racije (21. januar-23. januar 1942), mađarski fašisti su ubili 1.426 građana, među kojima 800 Jevreja, i bacili njihova tela pod zaleđeni Dunav.^[3][4] Građani svih narodnosti, Srbi, Mađari, Slovaci i ostali, su se borili protiv sila osovine.^[4] Godine 1975. grad je proglašen za grad-narodnog heroja. Partizani iz Srema i Bačke su oslobodili Novi Sad 23. oktobra 1944. i izvršili ubistva nad mađarskim i nemačkim građanima koji su optuženi za kolaboraciju sa mađarskim fašistima.

Posle rata, Novi Sad je postao sedište AP Vojvodine, pokrajine Narodne Republike Srbije i socijalističke Jugoslavije. Grad je prošao kroz brzu industrijalizaciju, a njegovo stanovništvo se udvostručilo u odnosu u periodu od Drugog svetskog rata do raspada Jugoslavije. Univerzitet u Novom Sadu je osnovan 1960.

Posle 1992. Novi Sad je postao deo Savezne Republike Jugoslavije, koja se 2003. transformisala u Državnu zajednicu Srbije i Crne Gore. Od 2006. Novi Sad je deo samostalne Srbije. Grad je pretrpeo veliku štetu tokom NATO bombardovanja SRJ 1999. Novi Sad je ostao bez sva tri mosta preko Dunava. Stambene zone su nekoliko puta gađane avio-bombama i projektilima, dok je novosadska rafinerija bombardovana skoro svakodnevno, što je izazvalo veliko zagađenje i ekološku štetu.

[uredi] Stanovništvo

Za više informacija videti Demografija Novog Sada i Demografska istorija Novog Sada

Prostor Novog Sada je kroz istoriju bio privlačan za naseljavanje zbog svog geografskog položaja. Porast stanovništva u celom posleratnom periodu, koji je u pojedinim periodima bio veoma intezivan, pri čemu je na porast stanovništva znatnije uticao mehanički priliv nego prirodni priraštaj. Najintezivniji demografski rast Novi Sad je ostvario u periodu 1961-1971. godine kada je ostvaren porast stanovništva za oko 37%. Najveći deo doseljenog stanovništva grada potiče sa područja Vojvodine (56,2%), zatim sa područja Bosne i Hercegovine (15,3%) i uže Srbije (11,7%).

Prema popisu stanovništva iz 2002. godine, u naselju Novi Sad je živelo 299.294 stanovnika (od toga 156.328 punoletnih stanovnika), a prosečna starost stanovništva iznosi 39,8 godina (38,3 kod muškaraca i 41,2 kod žena). U naselju ima 72513 domaćinstava, a prosečan broj članova po domaćinstvu je 2,63.

Uža gradsko jezgro je u uglavnom naseljeno Srbima (prema popisu iz 2002. godine), a u poslednja tri popisa, primećen je porast u broju stanovnika. Opština Novi Sad je imala 298.139 stanovnika, od kojih je: Srbi (75,50%), Mađari (5,24%), Jugosloveni (3,17%), Slovaci (2,41%), Hrvati (2,09%), Crnogorci (1,68%) i ostali. U većini mesta Srbi su većina, jedino su u Kisaču Slovaci većina. Prema novijim istraživanjima, smatra se da sada, 2008. godine, ovaj grad ima preko 350.000 stanovnika.

Grafik promene broja stanovnika tokom 20. veka

Demografija Godina Stanovnika 1948. 69431[5] 1953. 76752 1961. 102469 1971. 141375 1981. 170020 1991. 179626 177266 2002. 195110 191405

Etnički sastav prema popisu iz 2002.[6]
Srbi			141.475	73,91%
Mađari			11.538	6,02%
Jugosloveni			7.055	3,68%
Crnogorci			4.261	2,22%
Hrvati			3.519	1,83%
Slovaci			1.673	0,87%
Rusini			1.556	0,81%
Romi			1.177	0,61%
Makedonci			910	0,47%
Rumuni			755	0,39%
Muslimani			664	0,34%
Slovenci			344	0,17%
Nemci			301	0,15%
Goranci			288	0,15%
Ukrajinci			247	0,12%
Rusi			217	0,11%
Albanci			188	0,09%
Bunjevci			184	0,09%
Česi			119	0,06%
Bugari			103	0,05%
Bošnjaci			42	0,02%
Vlasi			11	0,00%
nepoznato			3.114	1,62%

[uredi] Privreda

Novi Sad je ekonomski centar Vojvodine, najplodnije poljoprivredne regije u Srbiji. Grad je jedan od najveih ekonomskih i kulturnih centara Srbije i bivše Jugoslavije.

Grad je tokom 1990ih (kao i ostatak Srbije) bio teško pogođen ekonomskim sankcijama i hiperinflacijom jugoslovenskog dinara. Embargo i loše poslovanje su doveli do propadanja ili zatvaranja nekada velikih industrijskih preduzeća, kao što su „Novkabel“ (industrija električnih kablova), „Pobeda“ (metalska industrija), „Jugoalat“ (alati), „Albus“ i „HINS“ (hemijska industrija). Rafinerija nafte Novi Sad, smeštena severoistočno od grada (zajedno sa termoelektranom-toplanom) blizu naselja Šangaj je praktično ostala jedino veliko preduzeće.

Privreda Novog Sada se uglavnom oporavila od tog perioda i naglo je ojačala nakon 2001, posle prebacivanja privrede na tercijarni sektor. Proces privatizacije državne i društvene imovine, kao i jaka privatna inicijativa, su povećali udeo privatnih preduzeća na 95% u Južnobačkom okrugu, a mala i srednja preduzeća dominiraju razvojem grada.^[7]

Značaj Novog Sada kao finansijskog centra potvrđuje veliki broj banaka,, kao što su „Vojvođanska banka“, „Erste bank“, „Kulska banka“, „Meridijan banka“,„ Metals banka“, „NLB Kontinental banka“ i „Panonska banka“;^[8] i DDOR Novi Sad, drugo najveće osiguravajuće društvo u Srbije. U gradu se još nalaze i sedište Naftne industrije Srbije. Novosadski sajam je takođe važan sa privredu grada.

[uredi] Prigradska naselja i gradske četvrti

Za više informacija pogledajte Gradske četvrti Novog Sada

[uredi] Gradske četvrti

Grad Novi Sad ima 333.895 stanovnika (2005) sa prigradskim naseljima koji spadaju pod teritoriju grada. U gradskom delu Novog Sada (zajedno sa Petrovaradinom i Sremskom Kamenicom, koji se zbog blizine grada svrstavaju u gradsko područje) živi 255.071 stanovnika.

Najstarije gradske četvrti Novog Sada su Stari grad, Roktvarija, Podbara i Salajka, koje su spojene 1694. kada je ograd osnovan. Sremska Kamenica i Petrovaradin, koji se nalaze na desnoj obali su nekad bila posebna naselja, a danas su delovi gradskoj područja Novog Sada. Liman (koji je podeljen u četiri dela: Liman I, Liman II, Liman III i Liman IV), Novo Naselje i Detelinara su izgrađeni u vreme socijalizma sa modernim zgradama i širokim bulevarima. Ova naselja su izgrađena na područjima nekadšnjih šuma i poljana zbog velikog priliva stanovništva posle Drugog svetskog rata. Mnoge stare kuće u gradskom centru, Roktvariji i Bulevaru su srušene tokom 1950ih i 1960ih da bi bile zamnjenjene višespratnicama. Grad je doživeo novi građevinski bum u poslednjih deset godina, a neke čevrti, poput Grbavice, su potpuno promenila svoj izgled.^[9]

Četvrti sa novim porodičnim kućama su uglavnom smeštena izvan gradskog centra; Telep, na jugozapadu grada je najstarije takvo naselje, dok su se Klisa na severu, kao i Adice, Veternička rampa i Veternik na zapadu značajno proširili tokom poslednjih 15 godina, delomično zbog priliva srpskih izbeglica tokom ratova u bivšoj Jugoslaviji.

[uredi] Prigradska naselja

U 13 prigradskih naselja oko Novog Sada živi 78.487 stanovnika (23,7% od ukupnog broja stanovnika grada), najveća naselja su Futog (18.582), Kać (11.166) i Veternik (18.626), koji se tokom širenja tokom 1990ih fizički spojio sa gradom.

Izolovanija i slabije naseljena prigradska naselja su Ledinci, Stari Ledinci i Bukovac. Ova naselja su smeštena na obroncima Fruške gore, a poslednja dva naselja imaju samo jedan afaltiran put koji ih povezuje sa ostalim mestima. Osim gradskog dela Novog Sada, i predgrađe Futog je zvanično zavedeno kao gradsko naselje, dok ostala prigradska naselja imaju status sela.

Okolna naselja su u susednim opštinama Beočin, Sremski Karlovci, Temerin i Bački Petrovac i u njima živi oko 68.000 stanovnika, koji redovno migriraju u Novi Sad, sa kojim su povezani redovnim gradskim autobuskim linijama.

Broj.	Ime	Status	Gradska opština	Stanovništvo (popis 2002.)
1	Begeč	selo	Novi Sad	3.335
2	Budisava	selo	Novi Sad	3.825
3	Bukovac	selo	Petrovaradin	3.585
4	Veternik	selo	Novi Sad	18.626
5	Kać	selo	Novi Sad	11.166
6	Kisač	selo	Novi Sad	5.471
7	Kovilj	selo	Novi Sad	5.599
8	Ledinci	selo	Petrovaradin	1.641
9	Rumenka	selo	Novi Sad	5.729
10	Stari Ledinci	selo	Petrovaradin	823
11	Stepanovićevo	selo	Novi Sad	2.214
12	Futog	gradsko naselje	Novi Sad	18.582
13	Čenej	selo	Novi Sad	2.115

[uredi] Političko i administrativno uređenje

Za više informacija videti Političko i administrativno uređenje Novog Sada i Politika Novog Sada

Novi Sad ima status grada i sastoji se od dve gradske opštine: Gradska opština Novi Sad (koja obuhvata bački deo grada Novog Sada i čije je sedište u Novom Sadu) i Gradska opština Petrovaradin (koja obuhvata sremski deo grada Novog Sada i čije sedište je u Petrovaradinu). Sedište Grada je u Novom Sadu.

Organi vlasti u Gradu Novom Sadu su Skupština Grada Novog Sada, Gradonačelnik, Gradsko veće, Gradska uprava i nezavisna regulatorna tela:

• Gradonačelnik Novog Sada od 2008. godine je Igor Pavličić.
• Od 2008. godine skupštinsku većinu u gradskoj skupštini u Gradu Novom Sadu formirale su političke partije i koalicije - Za evropski Novi Sad (Demokratska stranka i G17 plus), Zajedno za Vojvodinu (Liga socijaldemokrata Vojvodine), SPO i Mađarska koalicija.
• Predsednik Skupštine Grada Novog Sada od 2008. godine je Aleksandar Jovanović.

[uredi] Kultura

Za više informacija pogledajte Kultura u Novom Sadu

Novi Sad je kulturni centar Vojvodine. Od Turske okupacije Srbije, Novi Sad kao slobodni kraljevski grad u Austro-Ugarskoj je bio centar srpske kulture u osamnaestom i devetnaestom veku; zbog čega je 1864. godine sedište Matice srpske preseljeno iz Pešte u Novi Sad. Srpsko narodno pozorište, najstarije profesionalno pozorište među Južnim Slovenima je osnovano u Novom Sadu 1861. U 19. veku grad je bio centar srpske kulture i stoga je dobio nadimak Srpska Atina. U 19. i početkom 20. veka skoro svaki srpski književnik, pesnik ili pravnik je živeo ili radio u Novom Sadu. Među njima su Vuk Stefanović Karadžić, Đura Daničić, Đura Jakšić, Jovan Jovanović Zmaj, Svetozar Miletić, Laza Kostić, Đorđe Natošević i Kosta Trifković.

Danas je grad drugi kulturni centar Srbije (posle Beograda), a gradske vlasti pokušavaju da učine grad privlačnijim organizovanjem brojnih kulturnih događa i muzičkih koncerata. Od 2000.godine se u gradu održava muzički festival Egzit, najveći letnji muzički festival u Srbiji i regionu. U Novom Sadu se održava i jedini festival alternativnog i novog pozorišta u Srbiji - INFANT, Zmajeve dečje igre - najpoznatiji festival dečje književnosti, Sterijino pozorje, Novosadski džez festival, Međunarodni novosadski književni festival i mnogi drugi. Pored Srpskog narodnog pozorišta, druga poznata pozorišta su Pozorište mladih i Novosadsko pozorište. U Novosadskoj sinagogi se takođe održavaju brojni kulturni događaji. Druge značajne kulturne ustanove u gradu su ogranak Srpske akademije nauka i umetnosti, biblioteka Matice srpske sa oko 3.000.000 publikacija, biblioteka Novog Sada, Istorijski arhiv u Novom Sadu, Azbukum i Arhiv Vojvodine, koji čuva mnoge dokumente iz Vojvodine koji datiraju i do 1565. godine, kao i Kulturni centar Novog Sada, koji organizuje značajne manifestacije i predstavlja aktuelnu kulturu.U Novom Sadu se nalaze najznačajnija umetnička udruženja Vojvodine: Društvo književnika Vojvodine, Udruženje likovnih umetnika Vojvodine i dr.

[uredi] Muzeji i galerije

U gradu se nalazi nekoliko muzeja i brojne privatne ili javne galerije. Najpoznatiji muzej je Muzej Vojvodine, koji je osnovala Matica srspka 1847, u kojoj se nalazi trajna kolekcija srpske kulture i života u Vojvodini tokom istorije. Muzej Novog Sada na Petrovaradinskoj tvrđavi ima stalnu kolekciju istorije tvrđave.

Galerija Matice srpske je najveća i najcenjenija galerija u Novom Sadu, koja ima dve galeriju u centru grada. Tu su još i Galerija likovne umetnosti - Poklon zbirka Rajka Mamuzića i Spomen-zbirka Pavla Beljanskog - jedna od najvećih kolekcija srpske umetnosti od 1900ih do 1970ih.

[uredi] Obrazovanje

Za više informacija pogledajte Obrazovne institucije u Novom Sadu

Grad Novi Sad je univerzitetski grad sa državnim univerzitetom, kao i mnogobrojnim privatnim fakultetima i visokim školama. Pored institucija visokog obrazovanja, na teritoriji Novog Sada se nalaze 52 državne osnovne i srednje škole. Najveća obrazovna institucija u gradu je univerzitet u Novom Sadu sa oko 38.000 studenata i 2.700 zaposlenih. Osnovan je 1960. a čine ga 9 fakulteta u Novom Sadu (od kojih je 7 smešteno u modernom univerzitetskom kampusu) i fakulteti u Subotici, Somboru i Zrenjaninu. U gradu su još i Novosadski otvoreni univerzitet i Teološki fakultet Novi Sad. Novom Sadu postoji 36 osnovnih škola (33 redovne i 3 specijalne) sa oko 26.000 đaka^[10][11], kao i 12 srednjih stručnih škola i 4 gimnazije sa oko 18.000 đaka.^[11][12]

[uredi] Kulturno-umetnička društva

U gradu se nalazi desetak kulturno-umetničkih društava koja su predstavljala multukulturalni život Novog Sada širom sveta. Najpoznatija kulturno-umetnička društva su: KUD Svetozar Marković, AKUD Sonja Marinković, SKUD Željezničar, FA Vila i SZPD Neven (osnovano 1900.godine). Nacionalne manjine imaju svoja kulturno umetnička društva: mađarski MKUD Petefi Šandor, slovački SKUD Pavel Jozef Šafarik, rusinski RKPD Novi Sad. I ostale manjine (Bugari, Jevreji i Hrvati) imaju svoja udruženja.

[uredi] Mediji i izdavaštvo

U Novom Sadu izlaze dve velike novine na srpskom, Dnevnik i Građanski list. Do 2006. Mađar so, novine na mađarskom, su imale svoje sedište u Novom Sadu, kada je ono premešteno u Suboticu. U gradu je sedište regionalnog javnog servisa Radio-televizija Vojvodine i gradske televizije Apolo, kao i nekoliko privatnih TV stanica: Kanal 9, TV Panonija i TV Most. U gradu se nalazi nekoliko komercijalnih radio stanica, a najpopularnije su Radio 021 i Radio As.Novi Sad je poznat kao centar izdavaštva i knjige.Značajni izdavači su Matica srpska,Stilos,Prometej, Izdavačka knjižarnica Zorana Stojanovića,IP Adresa i dr. Poznati časopisi za književnost i umetnost su najstariji srpski časopis Letopis Matice srpske; časopis Polja, koji izdaje Kulturni centar Novog Sada i Zlatna greda, koji izdaje Društvo književnika Vojvodine.

[uredi] Turizam

Broj turista je počeo da se povećava od 2000. kada je Srbija počela da se otvara prema zapadnoj Evropi i Sjedinjenim Državama. Početkom jula svake godine održava je muzički festival Egzit, koji godišnje posećuje oko 150.000 posetilaca.. Pored ovog festivala, Novosadski sajam privlači mnoge poslovne ljude u sajam. U maju se u gradu održava najveći poljoprivredni sajam u regionu, a broj posetilava je 2005. dostigao 600.000^[13] U gradu postoji turistička luka kod Varadinskog mosta na koju mogu pristati brodovi koji krstare Dunavom.

Najpoznatija građevina u Novom Sadu je Petrovaradinska tvrđava, koja nadgleda grad i pruža odličan pogled na grad. Nacionalni park Fruška gora je udaljen približno 20 km od centra grada.

[uredi] Arhitektura

Novi Sad je tipičan centralnoevropski grad. U gradu postoji samo nekoliko građevena sagrađenih pre 19. veka, pošto je grad razoren tokom revolucije 1848/1849, tako da arhitektura iz 19. veka dominira centrom grada. Nekada su oko centra grada dominirale male kuće, ali se one postepeno zamenjuju modernim višespratnicama.

Tokom socijalističkog perioda, novi blokovi zgrada sa širokim ulicama i višespratnicama su izgrađeni oko gradskog jezgra. U tom periodu dominirale su zagrde sa 3-6 spratova, a zgrada sa više od 10 spratova je bilo od 40 do 50. Glavna gradska saobraćajnica, Bulevar oslobođenja, je prosečena kroz blokove starih kuća između 1962. i 1964. Na sličan način je izgrađeno i još nekoliko bulevara, čime je dobijena ortogonalna mreža ulica preko onogo što je nekada bila zrakasta strukutra starog grada. Ove intervencije su utabale put za neometan rast grada, koji je skoro utrostručio broj stanovnika od 1950ih, tako da su saobraćajne gužve (osim na par kritičnih lokacija) još uvek relativno retke uprkos velikom porastu broja automobila.

[uredi] Verski objekti

U Novom Sadu deluje dvadeset verskih zajednica.

Srbi su na teritoriji Novoga Sada živeli i pre Velike seobe Srba. Prva pravoslavna parohija verovatno je osnovana poslednjih godina 17. veka, a sigurno je da je postojala 1702. godine. Nekoliko godina kasnije u tadašnji Petrovaradinski šanac je preseljeno sedište bačkog episkopa, koji je još izvesno vreme nosio i titulu segedinskog vladike. U gradu su redom izgrađene Saborna (1720), Nikolajevska (1730), Almaška crkva (1733) i Uspenska crkva (1736). U Petrovaradinu se nalazi Vavedenjska crkva, a u Sremskoj Kamenici se nalazi Crkva uspenja Bogorodice, sagrađena u periodu od 1737. do 1758. Posle perioda socijalizma u Srbiji, izgrađene su nove crkve na Klisi, Telepu, Novom Naselju, Detelinari, Petrovaradinu, Paragovu i Veterniku. Sve ove crkve su podignute u neovizantijskom stilu, za razliku od starih crkava u centru grada, koje su u baroknom stilu.

Manastir Kovilj je jedini pravoslavni manastir u području Novog Sada. Nalazi se blizu sela Kovilj. Obnovljen je u periodu od 1705. do 1707, a po predanju osnovao ga je sveti Sava u 13. veku.

Iako su rimokatoličke crkve i bogomolje u manjini u gradu, iz istorijskih razloga, centrom grada dominira Crkva imena Marijinog i jedna je od najprepoznatiljivijih građevina u Novom Sadu. Sarađena je 1895. u neogotskom stilu na mestu stare crkve, koja je je srušena. Ova crkva je i najviša crkva u Bačkoj. U gradu postoje još dve crkve, jedna na Telepu, a druga na Grbavici (u Futoškoj ulici) U Petrovaradini postoje još tri katoličke crkve i jedna u Sremskoj Kamenici (sagrađena 1746), kao i franjevački Samostan svetog Juraja.

U Rotkvariji je smeštena slovačka Evagelistička crkva, sagrađena 1886. i reformistička crkva, sagrađena 1865. Grkotalička Cvrkva svetih apostola Petra i Pavla, sagrađena 1822, koju koristi rusinska manjina, se nalazi u Stari Grad (Novi Sad)Starom Gradu. U gradu postoje i manji objekti baptistički, metodistička, adventističke, pentekostalički i drugih protestanskih zajednica. U gradu je postojala i Jermenska crkva, sagrađena 1746, a porušena 1965. prilikom proširivanja Bulevara maršala Tita (danas Bulevar Mihajla Pupina)

Novosadska sinagoga je sagrađena 1905. u stilu secesije. Danas se hram ne koristi u verske svrhe, pošto je zgrada sinagoge postala jedna od najvažnijih kulturnih institucija u gradu. Muslimanski vernici koriste objekat koji se nalazi u Futoškoj ulici.

[uredi] Sport

Grad je sedište sportskog društva „Vojvodina“, fudbalskih, košarkaških, odbojkaških, rukometnih, bokserskih, rvačkih, džudo, karate, stono teniskih, teniskih, hokejaških i drugih klubova. Posebno je značajan FK Vojvodina(1914), koji igra u prvoj saveznog ligi Srbije, kao i FK Novi Sad sa Detelinare. Ostali značajni klubovi iz grada su OK Vojvodina, KK Vojvodina, RK Vojvodina i VK Vojvodina.

Na Mišeluku (kod Sremske Kamenice), kod Mosta slobode se nalazi staza gde se godišnje održavaju automobilske trke u okviru šampionata Srbije.

Najuspešniji i najpoznatiji sportisti Novog Sada su: Andrija Gerić (odbojka) Petar Benedek, braća Slobodan i Tadija Kačar (boks), Zoran Pančić (veslanje), Aleksandra Ivošev (streljaštvo), Slavko Obadov (džudo), Monika Seleš (tenis), Vujadin Boškov, Todor Veselinović, Ilija Pantelić (fudbal), Milan Gurović, Marija Veger (košarka), Dušan Dačić (karate), Gordana Perkučin (stoni tenis), Aleksandar Jovančević (rvanje), i td.

U gradu postoji više teniskih klubova: na Novom Naselju (TK „6. maj“), na Sajmištu (TK „Novi Sad“), na Kamenjaru (TK „As“), u centru (TK „Vojvodina“), na Telepu (TK „Viner“) i dr. Pored toga, ima otvorene bazene na Sajmištu, zatvorene na SPENS-u, takođe i otvoreno i zatvoreno klizalište.

Zbog neposredne blizine Fruške gore i nacionalnog parka, u gradu postoje nekoliko planinarskih društava, a jednom godišnje se održava Fruškogorski maraton.

Grad je bio domaćin mnogih sportskih događaja a najznačajnije je Svetsko prvenstvo u stonom tenisu 1981, Evropsko prvenstvo u košarci 2005., itd.

[uredi] Saobraćaj

Novi Sad se nalazi 80 km severo-zapadno od Beograda i međunarodnog aerodroma „Nikola Tesla“ i 346 km južno od Budimpešte autoputem E-75. Svakodnevne železničke linije za Beč, Budimpeštu, Kijev i Moskvu, kao i autobuske linije za Nemačku povezuju Novi Sad sa evropskim gradovima. Takođe, Novi Sad se nalazi u neposrednoj blizini autoputa E-70 i železničkim koridorom koji povezuje Beograd-Zagreb. Do aerodroma Nikola Tesla potrebno je oko 90 minuta vožnje.

Veći deo Novog Sada smešten je između Dunava i jednog rukavca kanala Dunav-Tisa-Dunav. Nad kanalom DTD su izgrađena tri mosta prema Kisaču, Temerinu i Kaću. Dunav premošćuju Varadinski most, Most slobode (oštećen u bombardovanju 1999, obnovljen 2005) i privremeni Drumsko-železnički most „Boško Perošević“. Preko Dunava su nekada išli Most kraljevića Tomislava, Most kraljevića Andreja (srušeni u Aprilskom ratu), stari Varadinski most (nekada Most maršala Tita, srušen u bombardovanju 1999), Žeželjev most (srušen u bombardovanju 1999) i privremeni most na baržama. Grad planira izgradnju novog mosta koji će koristiti stubove porušenog Mosta kraljevića Andreja, a sa sremske strane put će voditi kroz tunel ispod Petrovaradinske tvrđave, kao i gradnju trajnog železničkog mosta na mestu srušenog Žeželjevog mosta.

Glavni gradska saobraćajnica je Bulevar oslobođenja, koji se pruža pravcem sever-jug, vodi od železničke stanice, a na njega se nastavlja Most slobode. Po tekućem urbanističkom planu planira se da Subotički bulevar postane glavna saobraćajnica koje će ići od autoputa E-75 i nastavljaće se na novi most na mestu porušenog Žeželjevog mosta.

Gradom saobraćaju gradski autobusi GSP-a Novi Sad. Pored gradskih naselja povezana su i sela iz opština Beočin i Temerin, ali i Sremski Karlovci. U Novom Sadu su od 1911. do 1959. saobraćali i tramvaji.

U Čeneju, desetak kilometara severno od grada nalazi se aerodrom Čenej. Aerodrom se trenutno koristi u sportske i privredne svrhe, mada postoje ideje u proširivanju namene aerodroma.

[uredi] Poznati Novosađani

• Miroslav Antić (1932-1986), pesnik, novinar
• Isidor Bajić (1878-1915), učitelj i kompozitor
• Janika Balaž (1925-1988), tamburaš i muzičar
• Đorđe Balašević (*1953), muzičar i kantautor
• Vujadin Boškov (*1931), fudbaler i fudbalski trener
• Jovan Grčić Milenko (1846-1875), pesnik i pripovedač
• Miloš Mile Dimitrijević (1824-1896), pravnik, političar i predsednik Matice srpske
• Miša Dimitrijević (1846-1889), političar, književnik i publicista
• Mladen Dražetin (*1951), doktor društvenih nauka, ekonomista, pozorišni stvaralac, pesnik i književnik
• Jakov Ignjatović (1822-1889), književnik
• Josip Jelačić (1801-1859), ban Hrvatske i Slavonije i veliki austrijski vojskovođa
• Jovan Jovanović Zmaj (1833-1904), srpski pesnik
• Slobodan Jovanović (1869-1958), pravnik, istoričar, književnik, predsednik Srpske kraljevske akademije, rektor Beogradskog univerziteta
• Laza Kostić (1841-1910), srpski pesnik
• Mileva Marić-Ajnštajn (1875-1948), srpski matematičar i fizičar
• Monika Seleš (*1973), teniserka
• Vasa Stajić (1878-1947), filozof i pisac
• Aleksandar Tišma (1924- 2003), književnik
• Kosta Trifković (1843-1875), dramski pisac

[uredi] Gradovi pobratimi

Modena, Italija (od 1974) Čangčun, Narodna Republika Kina (od 1981) Dortmund, Nemačka (od 1982/83) Norič, Ujedinjeno Kraljevstvo (od 1989)

Iliupoli (atinska opština), Grčka (od 1994) Budva, Crna Gora (od 1996) Temišvar, Rumunija (od 2005) Nižnji Novgorod, Rusija (od 2006)

[uredi] Gradovi sa kojima Novi Sad ima potpisan sporazum o saradnji

Lavov, Ukrajina (od 1999) Segedin, Mađarska (od 2001) Pečuj, Mađarska (od 2002) Ulm, Nemačka (od 2002) Geteborg, Švedska (od 2002)

Osijek, Hrvatska (od 2002) Tuzla, Bosna i Hercegovina (od 2002) Nant, Francuska (od 2003) Sankt Peterburg, Rusija (od 2005) Banja Luka, Bosna i Hercegovina (od 2006)

[uredi] Galerija

Kupalište Štrand na Dunavu	Zmaj Jovina ulica leti	Dunavski park	Kula sa satom
Zgrada Banovine, sedište Skupštine Vojvodine	Bulevar oslobođenja noću	Novosadska sinagoga

[uredi] Vidi još

• Mostovi Novog Sada
• Fruška gora
• Južnobački upravni okrug
• Vojvodina

[uredi] Reference i objašnjenja

[uredi] Spoljašnje veze

• Zvanična prezentacija Grada Novog Sada
• Skupština Grada Novog Sada - zvanična prezentacija
• Gradska uprava za kulturu Grada Novog Sada - zvanična prezentacija
• Mape, aerodromi i vremenska situacija lokacija (Fallingrain)
• Satelitska mapa (Wikimapia)
• Gugl satelitska mapa (Maplandia)
• Plan naselja na mapi (Mapquest)

	Grad Novi Sad
Gradske četvrti	Avijatičarsko naselje • Adamovićevo naselje • Adice • Banatić • Veternička rampa • Vidovdansko naselje • Grbavica • Detelinara • Jugovićevo • Klisa • Limani • Mali Beograd-veliki rit • Novo Naselje (Bistrica) • Petrovaradin1 • Podbara • Rotkvarija (Žitni trg) • Sajlovo • Sajmište • Salajka (Slavija) • Satelit • Slana bara • Sremska Kamenica1 • Stari grad (Centar) • Telep • Šangaj
Prigradska naselja:	Begeč • Beočin2 • Budisava • Bukovac • Veternik • Kać • Kisač • Ledinci • Stari Ledinci • Rumenka • Sremski Karlovci3 • Stepanovićevo • Čenej • Futog • Temerin4 Napomene: (1) posebna naselja, ali se svrstavaju kao deo gradskog područja grada; (2) teritorija opštine Beočin; (3) teritorija opštine Srenski Karlovci; (4) teritorija opštine Temerin.

p • r • u Južnobački upravni okrug
Gradske opštine Grada Novog Sada:    Novi Sad • Petrovaradin Opštine:   Bač • Bačka Palanka • Bački Petrovac • Beočin • Bečej • Vrbas • Žabalj • Srbobran • Sremski Karlovci • Temerin • Titel

p • r • u Gradovi i opštine Srbije Grad Beograd: (Barajevo • Voždovac • Vračar • Grocka • Zvezdara • Zemun • Lazarevac • Mladenovac • Novi Beograd • Obrenovac • Palilula • Rakovica • Savski venac • Sopot • Stari grad • Surčin • Čukarica)• Grad Valjevo • Grad Vranje • Grad Zaječar • Grad Zrenjanin • Grad Jagodina • Grad Kragujevac: (Aerodrom • Pivara • Stanovo • Stari grad • Stragari) • Grad Kraljevo • Grad Kruševac • Grad Leskovac • Grad Loznica • Grad Niš:(Mediana • Niška Banja • Palilula • Pantelej • Crveni Krst) • Grad Novi Pazar • Grad Novi Sad:(Novi Sad • Petrovaradin) • Grad Pančevo • Grad Požarevac:(Kostolac • Požarevac) • Grad Priština • Grad Sremska Mitrovica • Grad Smederevo • Grad Sombor • Grad Subotica • Grad Užice • Grad Čačak • Grad Šabac Ada • Aleksandrovac • Aleksinac • Alibunar • Apatin • Aranđelovac • Arilje • Babušnica • Bajina Bašta • Batočina • Bač • Bačka Palanka • Bačka Topola • Bački Petrovac • Bela Palanka • Bela Crkva • Beočin • Bečej • Blace • Bogatić • Bojnik • Boljevac • Bor • Bosilegrad • Brus • Bujanovac • Varvarin • Velika Plana • Veliko Gradište • Vitina • Vladičin Han • Vladimirci • Vlasotince • Vrbas • Vrnjačka Banja • Vršac • Vučitrn • Gadžin Han • Gnjilane • Golubac • Gora • Gornji Milanovac • Despotovac • Dečani • Dimitrovgrad • Doljevac • Đakovica • Žabalj • Žabari • Žagubica • Žitište • Žitorađa • Zvečan • Zubin Potok • Ivanjica • Inđija • Irig • Istok • Kanjiža • Kačanik • Kikinda • Kladovo • Klina • Knić • Knjaževac • Kovačica • Kovin • Kosjerić • Kosovo Polje • Kosovska Kamenica • Kosovska Mitrovica • Koceljeva • Krupanj • Kula • Kučevo • Kuršumlija • Lajkovac • Lapovo • Lebane • Leposavić • Lipljan • Lučani • Ljig • Ljubovija • Majdanpek • Mali Zvornik • Mali Iđoš • Malo Crniće • Medveđa • Merošina • Mionica • Negotin • Nova Varoš • Nova Crnja • Novi Bečej • Novi Kneževac • Novo Brdo • Obilić • Opovo • Orahovac • Osečina • Odžaci • Paraćin • Petrovac na Mlavi • Peć • Pećinci • Pirot • Plandište • Podujevo • Požega • Preševo • Priboj • Prizren • Prijepolje • Prokuplje • Rača • Raška • Ražanj • Rekovac • Ruma • Senta • Sečanj • Sjenica • Smederevska Palanka • Sokobanja • Srbobran • Sremski Karlovci • Stara Pazova • Suva Reka • Surdulica • Svilajnac • Svrljig • Srbica • Temerin • Titel • Topola • Trgovište • Trstenik • Tutin • Ćićevac • Ćuprija • Ub • Uroševac • Crna Trava • Čajetina • Čoka • Šid • Štimlje • Štrpce Dragaš¹ • Mališevo¹ ¹ opštine zvanično ne postoje po važećem Zakonu o teritorijalnoj organizaciji Republike Srbije, ali de facto postoje i funkcionišu na teritoriji Kosova i Metohije.

	Gradovi heroji u Socijalističkoj Federativnoj Republici Jugoslaviji
	Beograd  · Zagreb  · Ljubljana  · Novi Sad  · Prilep  · Priština  · Titov Drvar  · Cetinje