Bosna i Hercegovina

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Skoči na: navigacija, pretraga


Koordinate: 44° 6' SG Š, 17° 58' IGD

Disambig.svg
Za ostale upotrebe, pogledajte Bosna i Hercegovina (višeznačna odrednica).
Босна и Херцеговина
Bosna i Hercegovina
Zastava Bosne i Hercegovine Grb Bosne i Hercegovine
Zastava Grb
krilatica: nema
Himna
Himna Bosne i Hercegovine Intermeco
Položaj Bosne i Hercegovine
Glavni grad Sarajevo
Službeni jezik bošnjački, srpski, hrvatski
Oblik države Federativna republika
 — Visoki predstavnik Valentin Incko
 — Predsedništvo (predsedavajući) Nebojša Radmanović
 — Predsjedavajući Savjeta ministara Vjekoslav Bevanda
Nezavisnost: Od Jugoslavije 5. april 1992.
Površina  
 — ukupno 51.209,2 km² (124)
 — voda (%) zanemarljivo
Stanovništvo  
 — 2013. 3.791.622[1] (122)
 — gustina 79/km² 
Valuta Konvertibilna marka (100 фенинга)
Vremenska zona UTC +1,+2 (CET, CEST)
Internet domen .ba
Pozivni broj +387

Bosna i Hercegovina (skraćeno BiH) država je u jugoistočnoj Evropi [2], na Balkanskom poluostrvu. BiH je pretežno planinska zemlja. Zauzima površinu od 51.209,2 km².[3] Na sjeveru, zapadu i jugu se graniči sa Hrvatskom, na jugoistoku sa Crnom Gorom, i Srbijom na istoku, dok kod Neuma s dužinom obale od 21,2 km[4] izlazi na Jadransko more. Glavni grad Bosne i Hercegovine je Sarajevo. Bosna i Hercegovina se sastoji od dva entiteta: Federacije Bosne i Hercegovine i Republike Srpske, dok Brčko Distrikt ima poseban status. U BiH žive tri naroda: Bošnjaci, Srbi i Hrvati, koji su konstitutivni na cijeloj teritoriji Bosne i Hercegovine. Uz konstitutivne narode Bosna i Hercegovina je zemlja i brojnih nacionalnih manjina poput Ukrajinaca, Roma, Jevreja i drugih manje brojnih zajednica. Prema preliminarnim rezultatima popisa stanovništva iz 2013. godine Bosna i Hercegovina je imala 3.791.622 stanovnika.[1] SR Bosna i Hercegovina je bila jedna od 6 republika Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije. Po raspadu Jugoslavije u njoj je vođen građanski rat. Rat je završen 14. decembra 1995, potpisivanjem Dejtonskog sporazuma.

Geografija[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Geografija Bosne i Hercegovine
Fizička mapa Bosne i Hercegovine

Bosna i Hercegovina je smeštena na jugoistoku Evrope, u zapadnom dijelu Balkana. Njena ukupna površina je 51.209,2 km² (od toga je 51.197 km² kopno, a 12,2 more).[3] Graniči sa Hrvatskom na sjeveru, zapadu i jugu (ukupna dužina granice: 932 km), sa Srbijom na istoku (ukupna dužina granice: 312 km) i Crnom Gorom na jugositoku (ukupna dužina granice: 215 km). Kod Neuma Bosna i Hercegovina izlazi na Jadransko more, u dužini od 21,2 km.[4] Granice Bosne i Hercegovine su uglavnom prirodnog porijekla i uglavnom je čine rijeke Drina, Sava, i Una, kao i planine Dinara na jugozapadu zemlje.

Krajnje tačke Bosne i Hercegovine su:


Bosna i Hercegovina se sastoji od dvije geografske i istorijske cjeline: većeg bosanskog djela na sjeveru (oko 42.000 km²) i manjeg hecegovačkog na jugu. Bosna je mahom planinska zemlja, a isto se odnosi i na Hercegovinu, sa tom razlikom da je riječ o različitim karakterima tla. Bosna je naseljenija i bogatija šumama i obradivim zemljištem, dok je Hercegovina krševita.

Maglić, najviši vrh Bosne i Hercegovine

Na sjeveru se planinsko područje spušta u lagano-brežuljkasto područje Posavine, odnosne dalje pretvara u Panonsku niziju. Oblast Semberije, između planine Majevice i rijeke Save i Drine, je žitnica Bosne i Hercegovine.

Dinarski dijelovi Bosne prostiru se od zapada ka istoku. Hercegovinu čine planinska (visoka) i jadranska (niska) Hercegovina, koja užim pojasom kod Neuma i na poluostrvu Klek izbija i na Jadransko more. Značajna su i polja, odnosno zaravni, koje se pružaju duž najvećih bosanskih rijeka (Una, Vrbas, Bosna, Drina), od juga ka sjeveru, odnosno u slučaju Neretve od sjevera ka jugu, a poseban oblik u krajoliku čine prostrana kraška polja na jugozapadu, jugu i jugoistoku zemlje (Livanjsko polje, Duvanjsko polje, Popovo polje).

42% površine Bosne i Hercegovine čini poljoprivredno zemljište, a samo 30,6% zemlje je obradivo, dok je ostatak zemlje poljoprivredno gotovo neiskorišćeno.[6][7] Polovinu površine Bosne i Hercegovine pokrivaju šume.[traži se izvor od 01. 2014.] U prirodne resurse Bosne i Hercegovine ubrajaju se: ugalj, železo, boksit, mangan, bakar, hrom, cink, i svakako drvo i znatne vodene mase. Najviši vrh Bosne i Hercegovine je planina Maglić (2.386 m), dok je najniži dio zemlje na nivou mora. Rijetki zemljotresi i poplave čine jedinu ozbiljnu prirodnu opasnost u Bosni i Hercegovini. Među najvažnije probleme prirode spadaju zagađenost vazduha iz industijskih postrojenja, opšta zagađenost prostora zbog nedostatka opšte kulture i ekološke svjesti i veliko krčenje šuma.[8]

Klima[uredi]

Satelitska slika Bosne i Hercegovine

Klima Bosne i Hercegovine je većim dijelom umjereno kontinentalna sa toplim ljetima i hladnim zimama. U području u kojem vlada ova klima, najtoplija područja su na sjeveroistoku, dok srednje temperature opadaju prema jugozapadu, idući dolinama rijeka prema srednjem pojasu. Godišnje količine padavina kreću se od 700 do 1.100 l/m².[9]

U srednjem i istočnom dijelu Bosne i Hercegovine nalaze se visoke planine Vlašić, Čvrsnica, Prenj, Trebević, Jahorina, Igman, Bjelašnica i Treskavica. Područja sa velikom nadmorskom visinom imaju kratka hladna ljeta i duge oštre zime.

Primorje i južni dio zemlje, zbog blizine Jadranskog mora, je pod uticajem sredozemne klime. Srednje januarske temperature su visoke (od 4 do 8 °C), dok su ljeta suva i vruća (maksimalne temperature od 40 do 45 °C). Srednja godišnja količina padavina kreće se između 1.000 i 2.300 l/m², a srednje godišnje temperature od 12 do 16 °C.[9] Snijeg je u ovom podneblju rijetka pojava. Klima je pogodna za uzgajanje vinove loze, mandarina, limuna, maslina, narandža.

Vode[uredi]

Vrelo rijeke Bosne

Postoji sedam važnijih rijeka u Bosni i Hercegovini:

U Bosni i Hercegovini nema velikih prirodnih jezera. Najveće jezero u državi je Buško blato kod Tomislavgrada, a za njim slede Bilećko jezero, Modračko, Ramsko, Jablaničko i jezero Perućac.

Nacionalni parkovi i parkovi prirode[uredi]

Bosnia and Herzegovina location map.svg
Red pog.svg
Parkovi u Bosni i Hercegovini

U Bosni i Hercegovini postoje tri nacionalna parka i dva parka prirode:

Ime Osnovan Veličina (ha) Slika
Nacionalni park Sutjeska 1965. 17.300 Perucica Sutjeska.JPG
Nacionalni park Kozara 1967. 3.400 KozarackiKamen.jpg
Nacionalni park Una 2008. 19.800 Ušće Unca u Unu
Park prirode Hutovo blato 1995. 74.110 Hutovo Blato.jpg
Park prirode Blidinje 1995. 600 Blidinjsko jezero (23 ha, hl. max. 3,5 m) z Maleho Vranu.jpg

Priroda[uredi]

Bosna i Hercegovina je izuzetno bogata raznovrsnim biljnim i životinjskim svetom. Biosfera BiH ima tu pogodnost da je zemlja relativno retko naseljena i da postoje nenaseljene oblasti. Polovina površine BiH je pod šumom, a posebno njene planine. Zbog ograničene pristupačnosti svijet prirode je malo ugrožen, a staništa rijetkih biljaka i životinja su očuvana. U BiH žive mnoge životinje koje su izumrle u drugim dijelovima Evrope.

Flora[uredi]

U Bosni i Hercegovini mnoge rijetke biljke rastu na visokim nadmorskim visinama. U Nacionalnom parku Sutjeska nalazi se prašuma Perućica, jedna od najvećih od onih koje su se do danas održale. U području Dinarskih planina niskom zonom se smatraju predjeli nadmorske visine od 500 do 1000 metara. Za ovu zonu tipične su šume hrastova i bukvi. Na visinama od oko 1500 metara rastu šume bukvi, smrča, jela i borova. Borovi su prisutni na skoro svim planimama ove zemlje. Mješavina svih ovih vrsta drveća se javlja još na nižim visinama i nastavlja u višim. U ovom slučaju govorimo o takozvanom području ilirske flore.

Na svim područjima na visokoj nadmorskoj visini nalazimo planinske biljne vrste poput anemona, timijana i valerijane. Pored ovih vrsta tu je i klasično alpsko rastinje. Posebnost BiH su doline nastale rušenjem pećina, u kojima su prisutne biljke karakteristične za hladnija planinska područja, dok na njihovim rubovima rastu meditranske biljke. Dobar primjer flore BiH je planina Bjelašnica kod Sarajeva. U podnožju planine javljaju se raznovrsni lišćari poput hrastova, hrastova kitnjaka, glogova i crnih bukvi. U višim predjelima preovlađuju mješovite šume bukvi i jela.

Orasi su rasprostranjeni u nižim zonama jugoistočne Evrope. Na visokim planinama rastu čempresi koji su neobično otporni na niske temperature. U proljeće na livadama se javlja veliki broj cvjetova. Tipični predstavnici vrsta su: ljubičica, lincura, narcis, kamilica, sremuš, jagorčevina itd. Mnoge rijetke vrste su prisutne u Bosni i Hercegovini, kao na primjer gljiva Ustilago bosniaca[10] i orhideja Orchis bosniaca[11] na Prokoškom jezeru. Neki tipovi tla bogati krečnjakom nude idealne uslove za rast orhideja, recimo vrsta crvena naglavica (Cephalanthera rubra) ili vimenjak (Platanthera chlorantha). Usljed tople klime u ovom regionu rastu ljiljani. Tu su i rijetke vrste iz porodice tulipana, kao što su Tulipa biflora, rasprostranjena od Hrvatske do Albanije, ili Tulipa orphanidea, koja je rijetkost i koja opstaje zahvaljujući izolaciji.

U Bosni i Hercegovini postoji značajan broj endemskih vrsta. Bosanski ljiljan je endemska vrsta iz centralne Bosne koja raste na krečnjačkom tlu. Dugo se smatralo da je ova vrsta varijetet pirinejskog ljiljana ili halkedonskog ljiljana. Molekularno-genetičkom analizom utvrđeno je da je ova vrsta srodna kranjskim ljiljanima.

Fauna[uredi]

Pojedine životinje koje su istrebljene širom Evrope održale su se u Bosni i Hercegovini poput vukova, mrkih medveda ili velikog tetreba. Neke vrste životinja razvile su se autohtono (nezavisno od životinja u drugim regijama).

Na kratkoj morskoj obali nailazimo na uobičajene riblje vrste Jadranskog mora. Ribe planinskih rijeka i potoka su naročito interesantne; u čistim planinskim jezerima očuvane su ugrožene riblje vrste. U rezervatu Hutovo blato žive jegulje. Hutovo blato je park prirode kome pripadaju mnoge bare i močvare. Tu se mogu posmatrati i brojne druge životinjske vrste, poput rakova.

Zmije koje žive u BiH su velikim djelom otrovnice. Karakterističan primjer za otrovnice su šarke i poskoci, a za neotrovne zmije smukovi.[12] Ove vrste su raširene u cijeloj jugoistočnoj Evropi. Od ostalih gmizavaca česti su gušteri.

Izuzetno bogat svijet ptica očuvan je u bosanskim planinama. Zelena žunja živi u listopadnim šumama, a crna žunja u četinarskim. Lešinari su prisutni na mnogim planinama. Od ptica grabljivica tu su suri orlovi (karakteristični za planine i krajeve blizu mora), i sokolovi vetruške (rasprostranjeni u cijeloj zemlji). Planinski sokolovi žive u području Hercegovine.

Najveća životinja BiH je ugrožena vrsta mrkih medvjeda.

Istorija[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Istorija Bosne i Hercegovine

Praistorija[uredi]

Vaza iz naselja Butmir kod Sarajeva

Paleolit u Bosni i Hercegovini je obeležen najstarijim paleolitskim spomenikom u jugositočnoj Evropi, gravurom u pećini Badanj kod Stoca u Hercegovini. Najlepša gravura je Konj napadnut strelama, sačuvana u fragmentima, koja datira iz perioda od 14-12.000 godina p. n. e.

Tokom vrijemena kada su se neolitske kulture pojavile u Bosni i Hercegovini, postojale se su interesantne mešavine mediteranskih i panonskih kultura. Hercegovina je bila pod uticajem impreso keramike iz zapadnog Sredozemlja, što se može videti u Zelenoj pećini kod Mostara, Čairi kod Stoca, Lisičićima kod Konjica i Peć Mlini kod Gruda. Ljudi su tada živjeli u pećinama ili u jednostavnim naseljima na vrhovima brežuljaka. U gornjem toku rijeke Bosne i u sjeveroistočnim dijelovima Bosne (Obra I kod Kaknja), ljudi su živjeli u drvenim kućama sagrađenim na rijekama. U ovoj kulturi se može videti uticaj jadranskih kultura na jugu u Starčevačke kulture na sjeveroistoku. Izvorni izraz ove kulture su keramički pehari na četiri noge, zvani ritoni. Isti ovakvi objekti se mogu pronaći u Danilskoj kulturi na hrvatskom primorju. Zbog ovih objekata, Kakanjska kultura se smatra delom šireg kruga neolitskih populacija koje su poštovale kult životne sole (od sjeverne Italije, Dalmacije i Epira sve do Egejskog mora).

Butmirska kultura iz okoline Sarajeva je drugačija, sa fino uglačanom keramikom i različitim gemetrijskim ukrasima (često spiralama). Figure iz Butmira su jedinstvene skulpture oblikovane rukom. Naselja su zemuničkog tipa. Sahranjivanje je u okviru naselja, u zgrčenom položaju ili opruženom, na leđima.

Antički period[uredi]

Zidine antičkog Daorsona, u Ošanićima kraj Stoca iz 3. vijeka p. n. e.

Početkom bronzanog doba, neolitsko stanovništvo su zamijenila ratobornija indo-evropska plemena Ilira. Keltske seobe u 4. i 3. vijeku p. n. e. su potisnula mnoga ilirska plemana iz njihovih bivših zemalja, ali su se takođe neka keltska i ilirska plemena pomiješala. Konkretni istorijski dokazi za ovaj period su oskudni, ali se čini da je ovaj region bio naseljen raznim narodima koji su pričali različite jezike. Ratovi između Ilira i Rimljana su počeli 229. p. n. e., ali Rim nije završio osvajanje regiona sve do propasti Batonovog ustanka 9. godine nove ere. U rimskom periodu, rimsko stanovništvo iz svih dijelova carstva je naseljavano među Ilire.

Ova oblast je u početku bila dio Ilirije sve do rimskog osvajanja. Nakon podele Rimskog carstva između 337. do 395. provincije Dalmacija i Panonija su postale dio Zapadnog rimskog carstva. Neki tvrde da su ovaj region osvojili Ostrogoti 455. Oblast je kasnije dospjela u posjed Alana i Huna. U 6. vijeku, vizantijski car Justinijan I je osvojio ovu oblast. Sloveni, narod koji je došao iz istočne Evrope, su pokorili Avare u 6. vijeku.

Srednjovjekovna Bosna[uredi]

Povelja bana Kulina Dubrovčanima

Današnje znanje o političkoj situaciji na zapadnom Balkanu tokom ranog srednjeg vijeka je nepovezano i konfuzno. Nakon svog dolasaka, Sloveni su doneli sa sobom plemensko društveno uređenje, koje se raspalo i utabalo put ka feudalizmu tek nakon Franačkog prodora u ovu ovlast krajem 9. vijeka. To je takođe i vrijeme kada su Južni Sloveni pokršteni. Bosna je, zbog geografskog položaja i terena, vjerovatno bila jedna od posljednjih oblasti u kojima je izvršen ovaj proces, koji je vjerovatno poticao iz gradova na dalmatinskoj obali.

Bosna se pod tim imenom počinje spominjati od 958. Srpske i hrvatske kneževine su podelile Bosnu u 9. i 10. vijeku: za vrijeme kneza Časlava i dukljanskog kralja Bodina Bosna se našla u sastavu jedinstvene srpske države, a u međuvremenu Bosnom je ovladao i hrvatski kralj Mihailo Krešimir II. Kasnije političke okolnosti su dovele da se za ovu oblast nadmeću Ugarska i Vizantija. Nakon još jedne promjene odnosa moći početkom 12. vijeka, Bosna se našla izvan kontrole obje i nastala je posebna država pod vlašću lokalnih banova.[13]

Stećci su nadgrobni spomenici koji leže rasuti po cijeloj Bosni i Hercegovini.

Prvi značajni vladar Bosne, Ban Kulin, je vladao tokom skoro tri decenije mira i stabilnosti, tokom koje je ojačao privredu države preko sporazuma sa Dubrovnikom i Venecijom. Njegova vladavina je takođe označila i početak sporova oko Crkve bosanske, domaće hrišćanske vjere koju su već tada jeretičkom smatrale i zapadna Rimokatolička i istočna Srpska pravoslavna crkva. Kao odgovor na ugarske pokušaje da iskoriste pitanje crkve kao način da povrate suverenitet nad Bosnom, ban Kulin je održao sastanak sa domaćim crkvenim vođama da se odrekne jeresi i prihvati katolicizam 1203. Ova izjava je bila samo formalnog karaktera, jer su se poglavari Crkve bosanske, uprkos potpisanoj izjavi i dalje zadržali svoju vjeru. Uprkos ovoj izjavi, ugarske ambicije se nisu promijenile dugo nakon Kulinove smrti 1204, a prestale su tek nakon neuspješnog vojnog pohoda 1254. godine.

Bosna u 10. vijeku.
Bosanska država tokom vladavine Kulina Bana 1180—1204.
Bosanska država tokom vladavine kralja Tvrtka 1353—1391.
Granice bosanske države u drugoj polovini 15. vijeka.
Bosna i Hercegovina u drugoj polovini 19. vijeka.

Istorija Bosne od tada do početka 14. vijeka je obeležena borbom za vlast između porodica Šubić i Kotromanić. Ovaj sukob se okončao 1322. kada je Stefan II Kotromanić postao Ban. Do svoje smrti 1353. on je uspjeo da Bosni pripoji teritorije na sjeveru i zapadu, kao i Zahumlje i veći dio Dalmacije. Njega je naslijedio njegov nećak Tvrtko, koji je nakon duge borbe sa plemstvom i unutarporodičnim borbama, uspjeo da stekne punu kontrolu nad državom 1367. godine. Tvrtko se 26. oktobra 1377. krunisao za kralja Srba, Bosne, Pomorja i zapadnih strana.[13]

Ipak, nakon njegove smrti 1391. Bosna je upala u dug period opadanja moći. Stefan Vukčić Kosača se 1448. osamostaljuje u Humu i proglašava se hercegom od svetoga Save. Osmansko carstvo je već počelo sa osvajanjem Evrope i predstavljalo je veliku opasnost po Balkan tokom prve polovine 15. vijeka. Konačno, nakon decenija političkih i društvenih nestabilnosti, Bosna je pala pod otomansku vlast 1463. godine, Hercegovina je pala pod tursku vlast 1482, dok je Kraljevina Bosna koju su obnovili Mađari, konačno pala pod tursku vlast 1527. godine.

Osmanski period[uredi]

Bosanski sandžak u 17. vijeku

Osmansko osvajanje Bosne označilo je novu eru u istoriji države i uvelo je drastične promjene u političkoj i kulturnoj mapi regiona. Iako je kraljevstvo Bosna uništeno, a veliki dio njegovog najvišeg plemstva pogubljeno, Osmanlije su dozvolili očuvanje bosanskog identiteta integrišući je kao sastavnu provinciju Osmanskog carstva sa njenim istorijskim imenom i teritorijalnom cjelovitošću - to je bio jedinstven slučaj među porobljenim državama na Balkanu. U okviru ovog Bosanskog sandžaka (na kraju vilajeta), Turci su uveli brojne ključne promjene u društveno-političkoj upravi nad ovom teritorijom, uključujući novi sistem zemljoposjeda, reorganizaciju administrativnih jedinica i kompleksan sistem društvenog raslojavanja po klasnoj i vjerskoj pripadnosti.

Četvorovjekovna osmanska uprava je takođe imala drastičan uticaj na sastav stanovništva, koji se mjenjao nekoliko puta kao posljedica turskih osvajanja, čestih ratova sa evropskim silama, seobama i epidemijama. Domaće hrišćansko stanovništvo je bilo pogođeno dankom u krvi, odnosno odvođenjem djece u janjičare, specijalne turske vojne odrede. U Bosni je jedan dio domaćeg stanovništva primio islam da bi izbjegli robovski status namijenjen hrišćanima, te da bi zaštitili potomstvo i imovinu od otimanja, dok su sefardski Jevreji stigli pošto su bili protjerani iz Španije u 15. vijeku. Bosanske hrišćanske zajednice su takođe doživjele velike promjene. Bosanski franjevci (i cjelokupno katoličko stanovništvo) je bilo zaštićeno zvaničnim carskim dekretom. Pravoslavno stanovništvo u Bosni (u početku vezano za Hercegovinu i Podrinje) se proširilo po cijeloj zemlji tokom ovog perioda i doživjelo je relativan napredak u 19. vijeku. U međuvremenu, „jeretička“ Crkva bosanska je prestala da postoji.

Citadela i džamija u Počitelju

Dok je Osmansko carstvo napredovalo i širilo se u centralnu Evropu, Bosna je bila pošteđena situacije da bude pogranična provincija i doživjela je dug period blagostanja i napretka. Osnovani su brojni gradovi (poput Sarajeva i Mostara), koji su izrasli u važne regionalne centre trgovine i građanske kulture. U ovim gradovima su brojni sultani i paše finansirali izgradnju mnogih važnih građevina islamske arhitekture (kao što su Stari most i Begova džamija). Dalje, veliki broj ljudi porijeklom iz Bosne je igrao važnu ulogu u kulturnoj i političkoj istoriji Osmanskog carstva u ovom periodu. Vojnici iz Bosne su činili veliki deo osmanske vojske u bitkama na Krbavi i Mohaču, dvije velike turske pobjede, dok su mnogi drugi uspjeli kroz redove turske vojne birokratije i zauzeli najviše položaje u carstvu, među kojima su položaji admirala, generala i velikih vezira. Mnogi su ostavili veliki trag i na otomansku kulturu, kao mistici, derviši, učenjaci i slavljeni pjesnici na srpskom, turskom, arapskom i persijskom jeziku.

Međutim, krajem 17. vijeka turski vojni neuspjesi su se odrazili i na Bosnu i Hercegovinu, a kao posljedica Velikog bečkog rata i Karlovačkog mira 1699. Bosna je postala najzapadnija turska provincija. Sljedećih stotinu godina su obilježili dalji turski vojni neuspjesi, brojni ustanci u Bosni i nekoliko pojava kuge. Portini napori da modernizuje tursku državu su nailazili na vrlo veliki otpor u Bosni, gdje su se lokalni zemljoposjednici odupirali da izgube mnogo toga kroz predložene reforme. Ovo, kao i nezadovoljstvo zbog političkih ustupaka susjednim hrišćanskim zemljama na istoku, su kulminirali neuspješnim ustankom Huseina Gradaščevića 1831. Povezane bune će biti ugušavane sve do 1850. godine, ali će stanje nastaviti da se pogoršava.

Kasniji nemiri zbog zemlje će izazvati ustanak hrišćana u Bosni i Hercegovini 1875. Ustanak se brzo proširio, pa su se u njega uključilo nekoliko balkanskih država i velike sile, koje su primorale Osmansko carstvo da prepuste upravljanje Bosnom i Hercegovinom Austrougarskoj monarhiji na 30 godina prema odredbama Berlinskog kongresa iz 1878. godine.

Austrougarska okupacija[uredi]

Iako je austrougarska okupaciona vlast brzo ugušila početni oružani optor nakon preuzimanja Bosne i Hercegovine, tenzije su ostale u nekim dijelovima zemlje (posebno u Hercegovini), a dogodilo se i masovno iseljavanje muslimanskog stanovništva u krajeve koje je kontrolisalo Osmansko carstvo. Stanje relativne stabilnosti je uskoro dostignuto, pa su austrougarske vlasti bile u mogućnosti da izvrše brojne društvene i administrativne reforme, sa ciljem ustanovljavanja Bosne i Hercegovine kao stabilnog političkog modela koji će pomoći u iščezavanju tada već uveliko proširenog nacionalizma među Južnim Slovenima. Zato su Austrougari uradili mnogo na kodifikovanju zakona, uvođenju novih političkih praksi i generalno, modernizaciji.

Tokom austrougarske uprave unutrašnja podjela Bosne i Hercegovine je sačuvana, ali su njene institucije modernizovane. Donjotuzlanski, Banjolučki, Bihaćki, Sarajevski, Mostarski i Travnički okruzi su formirali regionalnu vladu i postojali su sve do 1922. godine.

Principov most (danas Latinski most) je bio mjesto na kom je izvršen atentat na Franca Ferdinanda.

Iako je ekonomski bila relativno uspješna, politika Austrougarske, koja se zasnivala na promovisanju ideje o jedinstvenoj multikonfesionalnoj bosanskoj naciji (koja je odgovarala muslimanskom stanovništvu, a njen zastupnik je bio upravnik Bosne i Hercegovine i ministar finansija Benjamin Kalaj) nije uspjela da zauzda narastajući nacionalizam. Koncepti hrvatskih i srpskih nacionalnih država su se već bili proširili među bosanskohercegovačkim katoličkim i pravoslavnim stanovništvom iz susjedne austrougarske provincije Hrvatske i Kraljevine Srbije polovinom 19. vijeka i nisu dopuštali šire prihvatanje ideje o jedinstvenoj bosanskoj naciji. Do početka Prvog svjetskog rata, nacionalizam je bio sastavni dio politike u Bosni i Hercegovini, sa nacionalnim političkim partijama koje su radile uglavnom za interese svojih vjerskih, odnosno samim tim i narodnih zajednica.

Ideja o zajedničkoj državi Južnih Slovena je postala popularna politička ideologija i u Bosni i Hercegovini. Odluka austrougarske vlade da anektira Bosnu i Hercegovinu 1908. doprinijela je shvatanju o nužnosti ove ideju među narodima Bosne i Hercegovine. Ove političke napetosti su kulminirale 28. juna 1914. kada je Gavrilo Princip, član organizacije Mlada Bosna, u Sarajevu ubio prestolonaslijednika austrougarskog trona, nadvojvodu Franca Ferdinanda i smrtno ranio njegovu suprugu Sofiju, što će se kasnije ispostaviti kao događaj koji je poslužio kao povod za Prvi svetski rat. Iako se stanovništvo Bosne i Hercegovine borilo u ratu u vojskama zaraćenih strana, sama Bosna i Hercegovina je prošla kroz rat bez relativno velike štete.

Bosna i Hercegovina u Jugoslaviji[uredi]

Nakon austrougarskog poraza u ratu Vijeće narodnih prvaka i poslanika 28. novembra 1918. godine donijelo je odluku o ujedinjenju Bosne i Hercegovine sa Kraljevinom Srbijom, koja je prerasla u Kraljevinu Srba, Hrvata i Slovenaca. Politički život u Bosni u ovom periodu su obilježili socijalni i ekonomski nemiri oko preraspodjele zemlje i osnivanje nekoliko političkih partija koje su često stupale u različite koalicije sa različitim partijama iz drugih dijelova Kraljevine. Dominantan ideološki sukob u jugoslovenskoj državi, između hrvatske težnje za regionalizacijom i srpske težnje za centralizacijom, je različito uticao na tri glavne etničke grupe u Bosni i Hercegovini. Bosanski muslimani nisu imali status naroda u Kraljevini. Iako je početna podjela Kraljevine na 33 oblasti izbrisala tradicionalne geografske entitete, naporima političara Mehmeda Spahe je postignuto da se 6 oblasti koje su činile Bosnu i Hercegovinu podudaraju sa 6 sandžaka iz otomanskog perioda.[14]

Šestojanuarska diktatura 1929. godine je donela novu administrativnu podjelu države na banovine čija je svrha bila da se obrišu istorijske i etničke linije. Srpsko-hrvatski sukobi o uređenju države su se okončali sporazumom Cvetković-Maček kojim je 1939. godine osnovana Banovina Hrvatska, koja je obuhvatala značajne dijelove današnje BiH. Ipak, spoljašnje političke prilike su primorale jugoslovenske političare da obrate pažnju na sve veću opasnost koju je predstavljala Hitlerova Nacistička Nemačka. Nakon pristupanja Kraljevine Jugoslavije Trojnom paktu i državnog udara 27. marta kojom je zbačena vlada, Jugoslaviju su Sile Osovine konačno napale 6. aprila 1941. godine.

Nakon okupacije Jugoslavije u Drugom svjetskom ratu, cijelokupna teritorija Bosne i Hercegovine je pripala Nezavisnoj Državi Hrvatskoj. Ustaška uprava nad Bosnom dovela je do progona i genocida Srba, Jevreja i Roma. Zbog toga je većina stanovništva Bosne i Hercegovine stupalo u redove komunističkih partizana, a određen broj pravoslavnog stanovništva, odnosno Srba se borio i na strani četnika. Veliki vojni uspjesi su ipak ubijedili saveznike da politički i vojno podrže partizane.

Od 1941. godine jugoslovenski komunisti na čelu sa Josipom Brozom Titom organizovali su višenacionalni pokret koji se borio protiv stranih okupatora i osvajača, fašista, nacista i domaćih izdajnika. Krajem novembra 1943. godine Antifašističko vijeće narodnog oslobođenja Jugoslavije je održalo zasjedanje u Jajcu, na kom je odlučeno da se nova Jugoslavija uspostavi kao federacija 6 republika, od kojih bi jedna bila i Bosna i Hercegovina u svojim granicama iz perioda austrougarske okupacije. Ustav FNRJ iz 1946. godine je ozvaničio ovu odluku.

Zbog svog centralnog položaja u jugoslovenskoj federaciji, poslijeratna Bosna i Hercegovina je strateški odabrana kao baza za razvoj vojne i teške industrije. Ipak, u većem djelu svog postojanja Bosna i Hercegovina je bila mirna i prosperitetna. Iako je politički bila neuticajna tokom 1950ih i 1960ih, tokom 1970ih pojavili su se uticajni političari poput Džemala Bijedića, Branka Mikulića i Hamdije Pozderca.

Bosna i Hercegovina kao samostalna država[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Rat u Bosni i Hercegovini

Sa slabljenjem komunizma i pojavom višestranačkog sistema u SFRJ, stara komunistička doktrina bratsva i jedinstva je izgubila značaj, što je pružilo priliku tek novonastalim nacionalističkim strankama sva tri naroda (Stranka demokratske akcije, Srpska demokratska stranka i Hrvatska demokratska zajednica) da osvoje većinu na parlamentarnim izborima 1990. i oforme labavu koaliciju kojom je okončana vladavina komunista. Tačka razilaženja u ovoj koalicije je bila sudbina SR Bosne i Hercegovine: srpski predstavnici su se zalagali za ostanak u jugoslovenskoj federaciji, dok su predstavnici bosanskih Muslimana (od 1993. usvojen je naziv Bošnjaci) i Hrvata tražili nezavisnost. Na zasjedanju 14. i 15. oktobra 1991. parlament je, bez srpskih predstavnika, doneo Memorandum o nezavisnosti. Kao odgovor na ovo srpski predstavnici su napustili parlament SR BiH i 24. oktobra 1991. su osnovali Skupštinu srpskog naroda Bosne i Hercegovine koja je 9. januara 1992. jednostrano proglasila osnivanje Srpske Republike Bosne i Hercegovine. 18. novembra 1991. godine i Hrvati su jednostrano proglasili osnivanje Hrvatske Zajednice Herceg-Bosne.

Muslimanski i hrvatski poslanici su bez pristanka srpskih poslanika organizovali referendum o nezavisnosti Bosne i Hercegovine od Jugoslavije 29. februara i 1. marta 1992. godine, koji je bojkotovala velika većina Srba. Izlaznost na referendum je bila 63,7 % (prema Ustavu SR BiH za takvu odluku je bila potrebna dvotrećinska većina[15]), a 92,7% izašlih je glasalo za nezavisnost. Krnja vlada SR Bosne i Hercegovine je proglasila nezavisnost kratko nakon toga, a 6. aprila 1992. godine su je kao nezavisnu državu priznale Evropska zajednica i SAD.

Oružani sukobi počeli su i prije priznanja nezavisnosti. Srbi su u početku imali inicijativu, pošto su imali direktnu i otvorenu podršku JNA, koja se kasnije transformisala jednim manjim dijelom u Vojsku Republike Srpske, a većim dijelom u Vojsku Jugoslavije, kao i tek novoformirane treće, odnosno krnje Jugoslavije SRJ. Vojska Republike Srpske je do jeseni zavladala nad oko 70% Bosne i Hercegovine, državši u potpunom okruženju gradove, inače i „zaštićene zone“ UN-a: Sarajevo, Goražde, Srebrenicu i Žepu. Na ovom frontu je stradalo više hiljada Srba sve do 1995. godine. U junu 1992. počeli su prvi sukobi između vlade Alije Izetbegovića iz Sarajeva i hrvatske frakcije koja je težila pripajanju Herceg-Bosne Republici Hrvatskoj. Sukob je eskalirao 1993. godine, a okončan je uz američko posredovanje Vašingtonskim sporazumom iz marta 1994. godine. Ovim sporazumom je stvorena Federacija Bosne i Hercegovine (u trenutku nastanka se zvala Muslimansko-hrvatska Federacija) .

Predsjednici Republike Srbije, Republike Bosne i Hercegovine i Republike Hrvatske Slobodan Milošević, Alija Izetbegović i Franjo Tuđman potpisuju Dejtonski sporazum 14. decembra 1995.

U saglasnosti sa Vašingtonskim sporazumom, Hrvatska Vojska je zajedno sa Armijom Republike Bosne i Hrcegovine u zapadnoj Bosni i na teritoriji Hrvatske pokrenula operaciju Oluja, kojim je zauzela zapadni dio Republike Srpske Krajine. Poslije ovoga je hrvatsko-muslimanski vojni savez, uz podršku NATO pakta, stekao inicijativu u ratu, zauzevši od Republike Srpske veliki dio zapadne teritorije što je uzrokolavo masovni egzodus srpskog stanovništva. Poslije ponovljenog masakra nad civilnim stanovništvom na Markalama u Sarajevu, NATO je nakon višestrukih i već i ranije neuspjelih upozorenja, pokrenuo vazdušnu operaciju Namjerna sila na artiljerijske položaje Vojske Republike Srpske.

U tom trenutku međunarodna zajednica je neočekivano brzo uspjela konačno da dovede predstavnike svih zaraćenih strana na mirovne pregovore u američki grad Dejton. Rat se završio Dejtonskim mirovnim sporazumom parafiranim 21. novembra 1995, a konačna verzija mirovnog sporazuma je potpisana u Parizu 14. decembra 1995. godine. Posljedice rata su bila etnička čišćenja, velike promjene u demografiji, i osnivanje Bosne i Hercegovine. Dejtonskim mirovnim sporazumom je Republika Bosna i Hercegovina prestala da postoji.

Bosnu i Hercegovinu na osnovu Dejtonskog mirovnog sporazuma čine dva ravnopravna entiteta: Federacija Bosne i Hercegovine (koja obuhvata 51% teritorije) i Republika Srpska (koja obuhvata 49% teritorije BiH). Međunarodnom arbitražom je ujedinjena predratna opština Brčko, od koje je stvoren poseban distrikt, kao kondominijum RS i FBiH sa sopstvenom upravom, čime je Republika Srpska teritorijalno i geografski presječena, odnosno fizički razdvojena na dva dijela.

Politika[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Politika Bosne i Hercegovine
Mapa federacija u svijetu
Zgrada Parlamenta Bosne i Hercegovine

Bosna i Hercegovina je po svom državnom uređenju jedinstvena u svijetu. Njeno uređenje je složenog karaktera, po obliku vladavine je republika, ali se i pored toga zvanično ne definiše kao republika zbog složenosti jedinica na koje je podijeljena (kantoni i entiteti (od kojih jedan u svom nazivu ima pridjev republika a drugi federacija) ), ali i zbog podsjećanja na ratnu tzv. Republiku BiH. Nezavisnost joj je priznata protivno međunarodnom javnom pravu 5. aprila 1992, nakon što se neustavnim referendumom o nezavisnosti odvojila od Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije, iz koje su prethodno istupile Slovenija, Hrvatska i R. Makedonija, a stvarnu nezavisnost je stekla 14. decembra 1995. godine, iako i ovo mnogi dovode u pitanje zbog međunarodne uprave u BiH. Savjet ministara Bosne i Hercegovine se po trenutnom Ustavu počeo sastavljati od 14. decembra 1995. godine nakon potpisivanja Dejtonskog mirovnog sporazuma, koji je zaustavio rat i svojim aneksom IV (Ustav BiH) uredio izgled poslijeratne BiH. Glavni grad zemlje je ostalo Sarajevo.

Evropski parlament bira visokog predstavnika, koji je najviši politički autoritet u zemlji. Trenutni visoki predstavnik u Bosni i Hercegovini je Valentin Incko iz Austrije.

Predsjedništvo Bosne i Hercegovine se sastoji od tri člana, iz svakog konstitutivnog naroda po jedan, koji se izmjenjuju na mjestu predsjedavajućeg Predsjedništva svakih 8 mjeseci. Njih bira narod neposredno: Federacija bira predstavnika Bošnjaka i predstavnika Hrvata, a Republika Srpska bira predstavnika Srbina. Član Predsjedništva sa najviše glasova na izborima obično postaje prvi predsjedavajući. Mandat predsjedništva traje 4 godine. Članovi predsjedništva mogu biti uzastopno birani još jednom i poslije toga ne mogu biti birani sljedeće četiri godine. Predsjedavajućeg Savjeta ministara Bosne i Hercegovine imenuje Predsjedništvo, a potvrđuje Parlamentarna skupština. Predsjedavajući zatim imenuje ministre.

Parlamentarna skupština Bosne i Hercegovine je zakonodavni organ Bosne i Hercegovine. Ona se sastoji od dva doma: Doma naroda i Predstavničkog doma. Dom naroda se sastoji od 15 delegata, od kojih su dvije trećine iz Federacije (5 Hrvata i 5 Bošnjaka) i jedna trećina iz Republike Srpske (5 Srba). Predstavnički dom se sastoji od 42 poslanika, od kojih se dvije trećine biraju u Federaciji, a jedna trećina u Republici Srpskoj.

Ustavni sud Bosne i Hercegovine je najviša i konačna instanca u pravnim pitanjima i broji devet članova: četiri se biraju iz Predstavničkog doma Federacije (dva Hrvata i dva Bošnjaka), dva se biraju iz Narodne skupštine Republike Srpske (dva Srbina), a tri člana bira predsjednik Evropskog suda za ljudska prava nakon konsultacija sa Predsjedništvom zemlje.

Sud Bosne i Hercegovine ima 9 članova, a sastoji se od upravnog dijela, krivičnog dijela i dijela za obraćanje javnosti.

Zaposlena lica sa najmanje 16 godina starosti imaju pravo glasa, dok nezaposleni pravo glasa dobiju sa 18 godina starosti. Neke od političkih stranaka u Bosni i Hercegovini su: Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine, Stranka demokratske akcije, Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine, SNSD, Liberalna stranka Bosne i Hercegovine, Stranka za Bosnu i Hercegovinu, Nova hrvatska inicijativa, Srpska demokratska stranka i Srpska radikalna stranka Republike Srpske.

Entiteti i administrativna podjela[uredi]

Podjela Bosne i Hercegovine na entitete
Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Administrativna podela Bosne i Hercegovine

Bosna i Hercegovina ima nekoliko nivoa političkih struktura nakon državnog nivoa. Najvažnija od ovih podjela je organizacija države po entitetima (Republika Srpska (RS) i Federacija Bosne i Hercegovine (FBiH)). Federacija Bosne i Hercegovine raspolaže sa 51% površine Bosne i Hercegovine, a Republika Srpska sa 49%. Entiteti su priznati Dejtonskim mirovnim sporazumom 1995. godine, kao rezultat kompromisa predstavnika tri konstitutivna naroda uz posredovanje velikih sila. Republiku Srpsku i Federaciju BiH dijeli međuentitetska linija duga više od 1000 km.

Ime
Glavni grad
Zastava
Grb
Bivši Grb
Lokacija
Federacija Bosne i Hercegovine Sarajevo
Flag of Bosnia and Herzegovina.svg
Coat of arms of Bosnia and Herzegovina.svg
CoA of the Federation of Bosnia and Herzegovina (1996-2007).svg
Federation BiH.png
Republika Srpska Istočno Sarajevo[16] (de iure)
Banja Luka (de facto)
Flag of Republika Srpska.svg
Seal of Republika Srpska.svg
Former COA Republika Srpska.svg
Serb Republic.png

Ratna razaranja (1992—1995) su dovela do velikih promena u etničkoj slici zemlje. Ovo je većinom bilo zbog nasilnog etničkog čišćenja lokalnog stanovništva (u RS muslimanskog i hrvatskog, a u FBiH sva tri naroda).

Od 1996. godine ovlašćenja vlada oba entiteta se u odnosu na državni nivo značajno smanjuju. Treći nivo političke podjele, nakon entiteta u Federaciji BiH su kantoni. Federacija Bosne i Hercegovine se sastoji od deset kantona. Svi oni imaju svoju kantonalnu skupštinu i vladu, koja se nalazi pod zakonom Federacije. Hercegovačko-neretvanski i Srednjobosanski kantoni su etnički mješoviti i imaju specijalne sisteme, kako bi se očuvala prava svih naroda.

Zadnji nivo političke podjele Bosne i Hercegovine su opštine. Zemlja se sastoji od 141 opštine, od kojih su 79 u Federaciji Bosne i Hercegovine, a 62 u Republici Srpskoj, dok je grad Brčko zasebna administrativna jedinica — distrikt. I opštine takođe imaju svoju skupštinu (u FBiH vijeće), upravu i službe, i uglavnom su obrazovane oko najznačajnijeg grada ili mjesta u području. Svaki kanton se sastoji od nekoliko opština.

Osim entiteta, kantona, i opština, Bosna i Hercegovina takođe ima i osam službena grada. To su: Banja Luka, Bijeljina, Doboj, Istočno Sarajevo, Mostar, Prijedor, Sarajevo i Trebinje. Gradovi Sarajevo i Istočno Sarajevo se sastoje od nekoliko opština, dok se Gradovi Banja Luka, Bijeljina, Doboj, Mostar, Prijedor i Trebinje sastoje od teritorija nekadašnjih istoimenih opština. Gradovi takođe imaju svoju gradsku skupštinu (vijeće) i gradsku upravu, čija moć je između opština i vlade kantona (ili vlade entiteta u Republici Srpskoj).

Privreda[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Privreda Bosne i Hercegovine
Rafinerija u Modriči

Uz Srbiju, Bosna i Hercegovina je bila jedna od dve srednje razvijene republike u SFRJ. Poljoprivreda je uglavnom bila u privatnim rukama, ali posjedi su bili mali i neprofitabilni, dok se hrana uglavnom uvozila. Za vrijeme socijalizma u BiH je forsirana teška i vojna industrija, pa je republika imala veliki dio jugoslovenskih vojnih i industrijskih postrojenja.

Tri godine ratovanja uništile su privredu i infrastrukturu, pa je proizvodnja pala za preko 80%.[17] Nakon 1995, proizvodnja se malo oporavila 1996—1998, ali rast se znatno usporio 1999. godine. BDP je i dalje duboko ispod nivoa 1990. godine. Nezaposlenost je 2007. godine iznosila 29%.[17] Teško je tačno oceniti stanje privrede, jer iako oba entita obavljavaju svoje statistike, statistike za cijelu državu su ograničene. Osim toga, službene statistike se ne bave sivom ekonomijom, koja je vrlo prisutna u cijeloj zemlji i u svim segmentima društva.

Najveći dio zaposlenih radi u tercijarnom sektoru, zatim u industriji i poljoprivredi. Prema procjenama iz 2008. godine BDP iznosi otprilike 29,9 milijardi dolara. BDP po glavi je 6.500 dolara. Po sektoru, 10,2% BDP-a otpada na poljoprivredu, 23,9% na industriju, te 66 na uslužne djelatnosti.[17]

Glavni trgovinski partneri Bosne i Hercegovine su Hrvatska, Srbija, Crna Gora, Njemačka, Slovenija i Italija.[traži se izvor od 01. 2014.]

Poljoprivreda[uredi]

Glavni poljoprivredni proizvodi Bosne i Hercegovine su: žito, kukuruz, razne vrste voća i povrća. Pod oranicama i baštama se u 2005. godini nalazilo 1.025.000 hektara, a od toga je 556.000 hektara bilo zasejano dok su 466.000 hektara bili ugari i neobrađene oranice. Pod žitaricama je bilo 318.000 hektara, 145.000 hektara pod krmnim biljem, 83.000 hektara pod povrćem.[18]

Bosanska Posavina i Semberija su žitnice države, dok je hercegovački kraj pogodan za uzgajanje vinove loze.

Industrija i rudarstvo[uredi]

Glavne industrijske grane su: proizvodnja čelika, uglja, gvožđa, automobilska industrija, tekstilna industrija, proizvodnja duvana, nameštaja i prerada nafte.

Saobraćaj[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Saobraćaj u Bosni i Hercegovini
Banjalučki aerodrom viđen iz vazduha

Bosna i Hercegovina zauzima položaj između jadranske obale Balkanskog poluostrva i Panonske nizije i Moravskog bazena. Stoga su i glavni putni pravci ove republike veze ove dve oblasti jugoistočne Evrope. Glavna teškoća zemlje je njen veoma izražen planinski karakter i teška neprohodnost, što je znatno doprinelo sporom razvoju saobraćaja u zemlji.

Ukupna dužina železničke mreže u Bosni i Hercegovini je 608 km (2006. godine).[17] Ovo se odnosi na pruge standardne širine koloseka, jer u zemlji postoji i niz nekada korišćenih pruga uskog koloseka još iz perioda Austrougarske. U državi dominiraju dva železnička pravca sa glavnim ukrštanjem u Doboju. Ti pravci su Tuzla—Doboj—Banja Luka—Novi Grad—Bihać—granica sa Hrvatskom i Šamac (granica sa Hrvatskom)—Doboj—Sarajevo—Mostar—granica sa Hrvatskom.

Pored njih u Zvorniku i Bijeljini u postoji priključci na željezničku mrežu Srbije. U Bosni i Hercegovini rade dva željeznička preduzeća. U Republici Srpskoj rade Željeznice Republike Srpske, dok na području Federacije rade Željeznice Federacije Bosne i Hercegovine.

Ukupna dužina puteva u Bosni i Hercegovini je 21.846 km (2006. godina), dok je i 11.425 km sa čvrstom podlogom (betonski, asfaltni).[17] Dužina auto-puteva trenutno je neznatna i iznosi svega 30-40 km i to su ulazne magistrale u dva najveća grada u državi, Sarajevo i Banja Luku.[19]

Bosna i Hercegovina ima veoma kratku morsku obalu kod Neuma i nema pristup međunarodnim vodama, pa stoga nema pomorskih luka. Od inostranih luka najveći značaj za njenu privredu ima luka Ploče u Hrvatskoj, koja je najbliža Sarajevu i upravo razvijana za potrebe privrede Bosne i Hercegovine. Rečni saobraćaj je bolje razvijen, ali ni izbliza iskorišćen prema mogućnostima.[20] Glavni plovni vodotok je rijeka Sava, koja kao pritoka Dunava povezuje državu sa drugim državama srednje Evrope. Važne luke na Savi su Brčko, Bosanski Šamac i Bosanski Brod.

U Bosni i Hercegovini postoji 25 zvanično upisanih aerodroma, ali samo je 4 od njih uvršteno na listu aerodroma sa IATA kodom (IATA Airport Code):

Najveći i najvažniji aerodrom u zemlji je sarajevski aerodrom "Butmir“. U Bosni i Hercegovini su zvanično upisana i 5 heliodroma (2007. godine).[17]

Demografija[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Demografija Bosne i Hercegovine
Etnički sastav BiH po naseljima 1991. godine

Prema popisu iz 1991. godine, BiH je imala 43,4 % Muslimana 31,2 % Srba i 17,3 % Hrvata, dok se 6% ljudi deklarisalo kao Jugosloveni, a 2% kao ostali (oko 10.000 Crnogoraca, 5.000 Albanaca, 4.000 Ukrajinaca itd). Religijska podela je slična nacionalnoj: 99% Hrvata su katolici, 90% Muslimana su muslimani.[traži se izvor od 09. 2009.] Podaci su se otad znatno promijenili, jer je u ratu poginulo preko 100.000 ljudi, a skoro polovina stanovništva države je promijenila mjesto boravka.[traži se izvor od 09. 2009.]

Prema procjeni Agencije za statistiku Bosne i Hercegovine od 30. juna 2007. godine broj stanovnika je 3.842.942.[3] Prema domaćim procjenama u Federaciji Bosne i Hercegovine živi 2.318.972 ljudi[traži se izvor od 09. 2009.], a u RS 1.471 529 (2004).[21]

Službeni jezici Bosne i Hercegovine su bosanski, srpski i hrvatski (ova tri jezika su gotovo istovetna; imena su politička, a ne lingvistička) dok su u službenoj upotrebi dva pisma latinica i ćirilica. Prema vjerskoj pripadnosti stanovnici Bosne i Hercegovine se djele na: Muslimane (uglavnom Sunite (oko 42%)), Pravoslavce (oko 31%), Katolike (oko 15%), kao i 14% na pripadnike ostalih vjeroispovijesti i ateiste.[traži se izvor od 09. 2009.]

U toku su pregovori o načinu na koji bi trebalo da se obavi predstojeći popis stanovništva 2011. godine. To će biti prvi popis stanovništva u Bosni i Hercegovini posle 20 godina. Očekuje se da će ovaj popis pokazati u kolikoj meri je rat uticao na sadašnje etničko stanje, što je ujedno i glavni razlog zbog čega se kasni 10 godina sa njegovim održavanjem.

Prema rezultatima genetskih istraživanja, među stanovništvom Bosne i Hercegovine su najzastupljenije sledeće patrilinearne (Y-DNK) haplogrupe:[22]

Najveći gradovi u BiH[uredi]

Sarajevo
Sarajevo
Banja Luka
Banja Luka
Poredak Grad Opština Populacija Tuzla
Tuzla
Zenica
Zenica
1 Sarajevo Kanton Sarajevo 291.422
2 Banja Luka Grad Banja Luka 150.997
3 Tuzla Opština Tuzla 80.570
4 Zenica Opština Zenica 73.751
5 Mostar Opština Mostar 65.286
6 Bijeljina Grad Bijeljina 45.291
7 Brčko Brčko Distrikt 43.859
8 Bihać Opština Bihać 43.007
9 Prijedor Grad Prijedor 32.342
10 Doboj Grad Doboj 26.987


Kultura[uredi]

Muzika[uredi]

Tradicionalna muzika Bosne je mješavina raznih balkanskih uticaja, u kojoj se susreću najrazličitiji motivi i žanrovi. Najčuvenija je ipak sevdalinka (turski - ljubav), ljubavna pjesma karakterističnog izraza, koja u Bosni ima veoma dugu tradiciju, a odlikuje je sentimentalna muzikalnost i poetski, romantični tekst melankoličnog ugođaja. U Bosanskoj krajini zastupljena je tradicionalna krajiška pjesma-ojkača.

Književnost[uredi]

Književna tradicija u Bosni datuje još od ranog srednjeg veka. Kako se naalzila pod uticajem različitih književnih tradicija u Bosni se razvila specifična srednjovkeovna književnost, koja mahom pripada tradiciji stare srpske književnosti za specifičnostima razvoja u Bosni. U vreme osmanske vladavine u Bosni se razvijala osobena književnost zasnovana na srpskoj jezičkoj i muslimasnkoj verskoj i kulturnoj tradiciji. Ova književna tradicija prisutna je u Bosni sve do 20. veka. U rimokatoličkim verskim centrima, osobito franjevačkim samostanima, bila je prisutna latinska književnost kao delo šireg kompleksa rimokatoličke kulture. Ivo Andrić, Meša Selimović i Branko Ćopić su najznačajniji srpski književnici Bosne i Hercegovine. Andrić je dobitnik Nobelove nagrade za književnosti 1961. godine za roman Na Drini ćuprija. Tokom osmanskog doba, mnogi pisci iz Bosne i Hercegovine su bili poznati u orijentalnom svijetu, a u samoj Bosni razvila se i Alhamijado književnost.

Film[uredi]

Nakon zatišja tokom ratnih i prvih poratnih godina, filmsko stvaralaštvo u Bosni i Hercegovini se budi. Filmski režiser Danis Tanović je 2002. godine dobio popularnog Oskara, prestižnu nagradu Američke filmske akademije za film Ničija zemlja u kategoriji najbolji strani film. Veliku popularnost imao je i film Pjera Žalice Gori vatra, kao i njegov sljedeći projekat, film Kod amidže Idriza. Slično je i sa filmom Ljeto u Zlatnoj dolini Srđana Vuletića, koji na internacionalnim filmskim festivalima odnosi nekoliko nagrada. U kategoriji kratkog filma valja izdvojiti film 10 minuta režisera Ahmeda Imamovića, koji je dobitnik nagrade „Najbolji kratki film Evrope“ 2002. godine. Posebnu pažnju je dobio film Grbavica režiserke Jasmile Žbanić koji je nagrađen Zlatnim medvjedom na festivalu Berlinale 2006. godine.

Vjerski objekti[uredi]

Važno je spomenuti da je prisutnost triju vjera u Bosni i Hercegovini imala ogroman uticaj na kulturni razvoj zemlje. U Sarajevu su pravoslavnu crkva, džamija, katoličku crkva i sinagoga udaljene na po samo ca. 100 metara jedne od drugih. Najznačajniji eksponat Zemaljskog muzeja u Sarajevu je sarajevska Hagada, tradicionalna jevrejska knjiga koju su Sefardi donijeli u Sarajevo po svome izgonu iz Španije. Orijentalno nasljeđe Bosne i Hercegovine vidi se takođe i u brojnim impresivnim primjerima orijentalne, sakralne i svijetovne arhitekture, iako je dio objekata srušen ili uništen tokom vremena, posljednji put tokom rata u Bosni i Hercegovini 1992—1995. Među najznačajnije objekte iz osmanskog perioda valja izdvojiti Begovu džamiju i Carevu džamiju u Sarajevu, Aladža džamiju u Foči, Ferhadija džamiju u Banjoj Luci, džamije u Mostaru, Travniku i Livnu, te brojne druge sakarlne objekte islamske kulture po cijeloj zemlji. Bosna i Hercegovina posebno je poznata i prema svojim mostovima iz osmanskog perioda, gdje posebno treba izdvojiti: Stari most u Mostaru, Most Mehmed-paše Sokolovića u Višegradu, Arslanagić most u Trebinju, te repliku Starog mosta u Mostaru u umanjenoj verziji na rijeci Bistrici u Livnu.

Crkvena arhitektura Bosne i Hercegovine sastoji se od nekoliko stilova, u zavisnosti od vrijemena u kojem je građena, odnosno kojem crkvenom krugu pripada. Tako bosanske katoličke crkve u gotovo cijeloj zemlji njeguju neki posebni „bosanski“ stil vitkih zvonika sa visokim, kosim krovovima i tako se harmonično uklapaju u gradski ili seoski krajolik. Najpoznatije rimokatoličke crkve u Bosni stoje u Sarajevu, Travniku, Bugojnu, Livnu, Jajcu i Bihaću, dok su najznačajniji samostani franjevačke provincije Bosna srebrena u Fojnici, Visokom, Kreševu, Kaknju i Livnu. Sakralni objekti rimokatoličke crkve u Hercegovini imaju uglavnom primorsko-mediteranski karakter (baš kao i pravoslavne crkve i objekti), građeni su od bijelog kamena, a odlikuje ih gotovo minimalistički stil, koji se u novijoj arhitekturi dijelom naslanja i na kubizam i savrijemene tokove crkvene arhitekture u svijetu. Ovdje su poznate Duvanjska bazilika u Tomislavgradu, te crkve i samostani u Širokom Brijegu, Čapljini i Mostaru.

Manastir Tvrdoš u Hercegovini

Pravoslavne crkve, manastiri i objekti u sjevernijim dijelovima zemlje, pogotovo uz rijeku Drinu ne razlikuju se previše od sličnih crkvenih objekata u Srbiji, što upućuje na činjenicu da su ih gradili isti majstori. Ovi su se pak u dijelu srpske-crkvene arhitekture vodili principima crkvene gradnje na zapadnom Mediteranu, tako da pravoslavne crkve u Bosni imaju uvijek iznova slične motive, koji podsjećaju na gradnju u Italiji, Francuskoj i Dalmaciji. Najpoznatije pravoslavne crkve stoje u Sarajevu, Banja Luci, Mostaru, Tuzli, Trebinju, Livnu i Bosanskoj Krupi. Novovjeki pravoslavni crkveni objekti po mnogim bosansko-hercegovačkim gradovima, pogotovo u Republici Srpskoj, danas nalikuju kopijama Sopoćana, Mileševa ili Gračanice ili su u skladu sa vizantijskim stilom, tako da bosanskoj urbanoj arhitekturi daju novi pečat. Primjer je Crkva svetog Vasilija Ostroškog u Istočnom Sarajevu.

Obrazovanje[uredi]

Univerzitet u Sarajevu

Osnovno obrazovanje traje 9 godina. Đaci se u osnovne škole upisuju u dobu od 5 do 6 godina. Đaci koji završe osnovnu školu obrazovanje mogu nastaviti u gimnazijama, stručnim, tehničkim, umjetničkim i verskim školama. Đaci koji završe četvorogodišnje tehničke, umjetničke, vjerske škole i gimnazije mogu se upisati na fakultete ili akademije.

U Bosni i Hercegovini postoji osam državnih univerziteta: Univerzitet u Sarajevu, Univerzitet u Istočnom Sarajevu, Univerzitet u Banjaluci, Univerzitet u Tuzli, Univerzitet u Mostaru (zapadni Mostar), Univerzitet Džemal Bijedić (istočni Mostar), Univerzitet u Zenici i Univerzitet u Bihaću, kao i 14 privatnih univerziteta i fakulteta u Sarajevu, Banjaluci, Tuzli, Doboju, Prijedoru, Bijeljini, Travniku i Gradiškoj. Sve visokoobrazovne ustanove podležu nacionalnim (u Republici Srpskoj) ili kantonalnim (u Federaciji BiH) zakonima o višem obrazovanju.

Kuhinja[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Bosanska kuhinja
Bosanski motani burek
Ćevapčići u somunu

Bosanska kuhinja je blisko vezana za tursku, grčku i druge mediteranske kuhinje. Međutim, zbog 40 godina austrijske uprave, u nju se vide uticaji centralne Evrope. Bosanska hrana koristi mnogo začina, ali obično u malim količinama. Većina hrane je lagana, pošto se kuvaju u malim količinama vode. Sosovi su potpuno prirodni, pošto ih uglavnom čine prirodni sokovi povrća u jelu. Tipični sastojci jela bosanske kuhinje su paradajz, krompir, crni luk, beli luk, biber, krastavac, mrkva, kupus, pečurke, spanać, tikvice, sušeni i svež pasulj, paprika, mleko i pavlaka. Jela od mesa su od govedine ili jagnjetine, dok hrišćansko stanovništvo jede i svinjetinu. Region Hercegovine je pogodan za uzgajanje vinove loze i proizvodnju vina, a dok se u Bosni rakija dobija od šljiva i jabuka. Islam svojim vernicima u Bosni bezuspješno zabranjuje konzumiranje alkoholnih pića. Muslimani piju mnogo kafe. Kafa se pije iz fildžana, uz obavezan ratluk. Lokalni specijaliteti su bosanski lonac, ćevapi, burek i pite, dolma, sarma, pilav, gulaš i ajvar. Popularni slatka jela su baklava, uštipci, halva, tufahije, tulumbe, sutlijaš i palačinke.

Sport[uredi]

Nekadašnji olimpijski stadion Koševo, danas stadion Asim Ferhatović Hase

Sarajevo je 1984. bilo domaćin Zimskih olimpijskih igara.

Banjalučki rukometni klub Borac je 1976. godine postao evropski prvak u rukometu. Sarajevski košarkaški klub Bosna je 1979. godine osvojila evropsko klupsko košarkaško prvenstvo, a tuzlansko Jedinstvo-Aida je 1989. postalo evropski šampion. Najuspešniji fudbalski klubovi su Borac, FK Sarajevo, FK Željezničar i FK Velež. Najpoznatiji sportisti iz Bosne i Hercegovine su: Abas Arslanagić, Asim Ferhatović, Ivica Osim, Mirza Delibašić, Safet Sušić, Dušan Bajević, Sergej Barbarez, Hasan Salihamidžić, Nenad Marković, Svetlana Kitić, Lusija Kimani, Hamza Alić i Razija Mujanović. Od pojedinačnih olimpijskih sportova poslednjih godina najviše uspeha ima atletika, a najveća sportska manifestacija u Bosni i Hercegovini je Vidovdanska trka, atletska trka na 10 km koja se svake godine održava u Brčkom.

Praznici[uredi]

Datum Naziv Napomene
1. i 2. januar Nova godina
7. januar pravoslavni Božić
9. januar Dan Republike samo u Republici Srpskoj
1. mart Dan nezavisnosti samo u pojedinim dijelovima Federacije BiH[23]
pravoslavni i katolički Veliki petak
pravoslavni i katolički Vaskrs
1. i 2. maj Praznik rada
9. maj Dan pobjede nad fašizmom samo u Republici Srpskoj
Ramazanski bajram
21. novembar Dan uspostavljanja Opšteg okvirnog sporazuma za mir u BiH samo u Republici Srpskoj
25. novembar Dan državnosti samo u pojedinim dijelovima Federacije BiH
25. decembar katolički Božić
Kurban-bajram

Galerija[uredi]

Vidi još[uredi]

Reference[uredi]

  1. ^ a b (пдф) Попис становништва, домаћинстава и станова у Босни и Херцеговини 2013 – Прелиминарни резултати - прво саопштење. Сарајево: Агенција за статистику Босне и Херцеговине. 5. 11. 2013. Приступљено 26. 11. 2013.. 
  2. ^ United Nations Statistics Division - Standard Country and Area Codes Classifications
  3. ^ a b v Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine
  4. ^ a b UN BiH
  5. ^ „Општи и географски подаци о БиХ“. Федерални завод за статистику Приступљено 15. 5. 2009.. 
  6. ^ „Пољопривреда“. Федерални завод за статистику Приступљено 28. 5. 2009.. 
  7. ^ http://www.plud.ba/download.aspx?id=27
  8. ^ „Милионска штета од крађе шума“. Радио Слободна Европа. 5. мај 2009. Приступљено 28. мај 2009.. 
  9. ^ a b „Клима Босне и Херцеговине“. Федерални хидрометеоролошки завод БиХ Приступљено 22. 5. 2009.. [мртва веза од April 2013]
  10. ^ Prof. Dr Predrag Jakšić - Prokoško jezero na planini Vranici, стр. 3, Приступљено 17. 4. 2013.
  11. ^ Beck-Mannagetta, G. (Günther) - "Flora von Bosnien, der Herzegowina und des Sandzaks Novipazar" (1904), Приступљено 17. 4. 2013.
  12. ^ Phillips (2009), стр. 28.
  13. ^ а б Фајфрић (2000).
  14. ^ Klemenčič (2004), стр. 133.
  15. ^ Нова српска политичка мисао: Дан независности - Од кога и чега? 10.03.2011. ((sr))
  16. ^ „Constitution of the Republika Srpska, Official Web Site of the Office of the High Representative“. 
  17. ^ a b v g d đ „Bosnia and Herzegovina“. CIA. 14. мај 2009. Приступљено 29. 5. 2009.. 
  18. ^ „Пољопривреда - пожњевена површина и производња по усјевима“. Агенција за статистику Босне и Херцеговине Приступљено 28. 5. 2009.. [mrtva veza od April 2013]
  19. ^ „Иако имамо само 30-так километара ауто-пута: БиХ уводи таксе за возаче у транзиту?“. 24sata.info. 22. 6. 2008. Приступљено 3. 6. 2009.. 
  20. ^ „Хрватска до 2015. године 40 пута повећава промет терета Савом“. Вијести. 14. 1. 2009. Приступљено 3. 6. 2009.. 
  21. ^ Statistički zavod Republike Srpske; Mjesečni pregled za septembar 2007. godine
  22. ^ Bosnia-Herzegovina - Atlas of Genetic Genealogy
  23. ^ Radio televizija Republike Srpske: FBiH praznuje, Republika Srpska ne priznaje 1. mart, 01.03.2011. ((sr))

Literatura[uredi]

Spoljašnje veze[uredi]

Sa drugih Vikimedijinih projekata :