Kraljevina Srbija

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije
Idi na: navigaciju, pretragu
Kraljevina Srbija
Zastava Kraljevine Srbije Grb Kraljevine Srbije
Zastava Grb
Kingdom of Serbia (1914).svg
Kraljevina Srbija 1913. godine
Geografija
Kontinent Evropa
Regija Balkansko poluostrvo
Himna Bože pravde
Glavni grad Beograd
Stanovništvo 2.922.058 (1910)
Društvo
Zvanični jezici Srpski jezik
Religija Pravoslavlje
Valuta Srpski dinar
Zakonodavna vlast Narodna skupština
Senat (1901—1903)
Vladavina
Oblik vladavine Ustavna monarhija
Titula vladara Kralj
Vladar Milan Obrenović
Drugi vladar Aleksandar Obrenović
Treći vladar Petar I Karađorđević
Premijer Milan Piroćanac (prvi)
Nikola Pašić (poslednji)
Istorijsko doba Savremeno doba
Osnivanje 1882.
Prestanak 1918.
Status Bivša država
Događaji
Timočka buna 1883
Srpsko-bugarski rat 1885
Majski prevrat 1903
Aneksiona kriza 1908—1909
Prvi balkanski rat 1912—1913
Drugi balkanski rat 1913
Prvi svetski rat 1914—1918
Prethodnici i naslednici
Prethodile su: Nasledile su:
Civil Flag of Serbia.svg Kneževina Srbija Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca Flag of the Kingdom of Yugoslavia.svg
Portal:Istorija
Ovaj članak je deo serije o
istoriji Srbije, Republike Makedonije:
pogledaj  razgovor  uredi
Za članak o kraljevini Srbiji u srednjem veku, pogledajte članak Kraljevina Srbija u srednjem veku, a za članak o filmu Kraljevina Srbija (film).

Kraljevina Srbija obuhvata istorijski period od 1882. do 1918. godine, dok se u širim okvirima pod nazivom Novovekovna srpska država smatra period od 1804. godine

U ovom periodu su se oko vlasti nadmetale i smenjivale dve dinastije, čiji su rodonačelnici bili Đorđe Petrović - Karađorđe, vođa Prvog srpskog ustanka i Miloš Obrenović, vođa Drugog srpskog ustanka. Dalji razvoj Srbije je bio obeležen opštim napretkom u ekonomiji, kulturi i umetnosti, čemu je pre svega doprinela mudra državna politika, koja je slala mlade ljude na školovanje u evropske metropole, odakle su donosili novi duh i novi sistem vredosti. Jedan od spoljnih izraza transformacije kroz koju je sada prolazila nekadašnja osmanska provincija bilo je i proglašenje kraljevine, 1882. godine.

Srbija je proglašena kraljevinom odlukom Narodne skupštine[1] i knjaževom porklamacijom 7. marta[a] 1882. godine[2], dok je ukinuta 1. decembra 1918. godine kada se ujedinila sa Državom Slovenaca, Hrvata i Srba stvorivši Kraljevinu Srba, Hrvata i Slovenaca.

Istorija[uredi]

Srpska revolucija[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija videti Srpska revolucija, Prvi srpski ustanak i Drugi srpski ustanak

Srpski otpor Osmanskoj dominaciji, dugo godina latentan, naročito je uzeo maha početkom 19. veka, buknuvši u Prvom i Drugom srpskom ustanku 1804. i 1815. godine. Osmansko carstvo se u to vreme već nalazilo u stanju duboke krize bez perspektive na oporavak, što se posebno teško odražavalo na hrišćanske narode koji su u njoj živeli.

Kneževina Srbija[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Kneževina Srbija

Srbi su podigli ne samo nacionalnu nego i socijalnu revoluciju, nakon koje je Srbija počela da hvata korak sa ostalim evropskim državama, prihvativši vrednosti građanskog društva. Kao rezultat ovih ustanaka i potonjih ratova protiv Osmanskog carstva, formirana je nezavisna Kneževina Srbija, koja je bila međunarodno priznata 1878. godine.

Nezavisnost Srbije[uredi]

Granice balkanskih država 1878. godine
Vista-xmag.png Za više informacija videti Srpsko-turski ratovi (1876—1878) i Berlinski kongres

Posle ubistva kneza Mihaila 1868. vladalo je namesništvo do 1872. godine, a 1869. godine donet je Namesnički ustav, koji će omogućiti prvi prodor parlamentarizma u Srbiju. Mali grb ne postoji. Knez Milan preuzeće presto 1872. godine. Ovaj izuzetno značajan period za Srbiju obeležen je ratovima protiv Osmanskog carstva (Srpsko-turski ratovi (1876—1878)) i dobijanjem nezavisnosti Srbije 1878. godine posle Berlinskog kongresa.

Političke prilike[uredi]
Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Parlamentarizam u Kneževini Srbiji

U Srbiji se uvode prve političke stranke 1881. godine: Radikalna, Liberalna i Naprednjačka!

  • Narodna radikalna stranka prva je nastala januara 1881. Njeni ciljevi su narodno blagostanje i sloboda, nezavisna država i oslonac na Rusiju. Odlučno je protiv apsolutizma kralja Milana. Vođa Radikala je Nikola Pašić, a izborna baza im je selo.
  • Liberalna stranka se zalaže za građanske slobode i parlamentarizam. Vođa Liberala je Jovan Ristić, a podršku imaju u krupnoj buržoaziji i bogatim seljacima.
  • Naprednjačka stranka podržava kralja Milana a oslonac nalazi u bogatijem sloju državnih činovnika. Vođa stranke je Milutin Garašanin.

Vladavina kralja Milana Obrenovića[uredi]

Naslovna strana Ustava iz 1888.

Stvaranje kraljevine[uredi]

Proglašenje Kraljevine Srbije 1882. godine
čitanje proklamacije 1882. u Nišu

Kneževina Srbija je 6. marta 1882. godine uzdignuta na rang kraljevine. Prvi novovekovni kralj Srbije, kralj Milan, na spoljašnjem planu je vodio austrofilsku politiku koja je u zemlji izazivala nezadovoljstvo, pogotovo posle okupacije Bosne i Hercegovine 1878. godine. S druge strane, oslanjanje na Austrougarsku omogućilo je da Srbija bude bolje zastupljena na Berlinskom kongresu, posle razočaravajućeg Sanstefanskog mira za koji se zalagala Rusija.

Timočka buna[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Timočka buna

Timočka buna je bila buna koju su 1883. g. u zaječarskom okrugu podigli predstavnici Narodne radikalne stranke protiv vlade kralja Milana Obrenovića.

Srpsko-bugarski rat (1885)[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Srpsko-bugarski rat (1885)

Srpsko-bugarski rat je bio rat koji je 14. novembra 1885. godine Srbija objavila Bugarskoj, a čiji je neposredni povod bilo ujedinjenje Kneževine Bugarske i Istočne Rumelije, koje je izvršeno kršenjem odluka Berlinskog kongresa.

Radikalski Ustav[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija videti Parlamentarizam u Kraljevini Srbiji i Ustav Srbije iz 1888. godine

Na unutrašnjem planu, kralj je bio primoran na nagodbe sa najjačom strankom u zemlji, radikalima, što će dovesti do usvajanja modernog Ustava 1888. godine, koji će u Srbiju uvesti demokratski parlamentarizam, široke političke slobode i druga načela demokratskog i građanskog društva. Nespremnost kralja Milana i njegovog naslednika kralja Aleksandra da prihvate ograničavanje lične vlasti, dovešće do previranja u zemlji a konačno i do ukidanja ovog ustava 1894. godine i povratka na stari, Namesnički. Kralj Milan je abdicirao 1889. godine.

Namesništvo[uredi]

Na godišnjicu proglašenja Kraljevine Srbije 22. februara (6. marta) 1889. u Sabornoj Crkvi, kralj Milan se pojavio zajedno sa svojim trinaestogodišnjim sinom Aleksandrom u svečanoj vojnoj uniformi i objavio je proglas da se povlači sa trona i ustupa ga svome sinu, ali da se do njegovog punoletstva državom stara namesništvo. Prema Ustavu, kralj Milan je odredio sinu Aleksandru namesništvo, koje su sačinjavali Jovan Ristić, general Kosta Protić i general Jovan Belimarković.

Jovan Ristić je imao mnogo ključnih uloga u Srbiji, praktično, on je imao moć (bio je siva eminencija).

Posle Milanove austrofilske politike, dolazi do novih veza Srbije i Rusije. U leto 1891. godine Aleksandar Obrenović i Nikola Pašić odlaze u Petrograd u posetu ruskom caru Aleksandru Romanovu. Mladi kraljević je srdačno dočekan u Petrogradu. Car Aleksandar mu je tom prilikom rekao da Rusija neće dozvoliti aneksiju Bosne i Hercegovine od strane Austrougarske i da će tu odluku preneti u Beč. Kraljeviću Aleksandru i Nikoli Pašiću bilo obećano i to da će Rusija pomagati srpsku aktivnost u Makedoniji.

500-ta godišnjica Kosovskog boja[uredi]

Na 500-tu godišnjicu Kosovskog boja, 1889. godine, trinaestogodišnji Kralj Aleksandar je u crkvi manastira Žiče miropomazan od strane mitropolita Mihaila, političkog protivnika njegovog oca Kralja Milana, u prisustvu kraljevskih namesnika, ministara srpske Vlade i ruskog poslanika Persijanija.

Čin miropomazanja bio je izuzetno svečan. Prethodno je mladi kralj prisustvovao bdeniju u Lazarevoj crkvi u Kruševcu, položio temeljac za spomenik Kosovskim junacima i na putu za Žiču svratio u manastir Ljubostinju, gde je priređen naročiti pomen na grobu Carice Milice. Posebnim zakonom je osnovano Društvo za podizanje Hrama Svetog Save na Vračaru, koje je dobilo oslobađanje od svih poreskih dažbina (1899).

Smrt namesnika Koste Protića[uredi]

Posle smrti namesnika Protića 4. juna 1892. godine, nastaje sukob između šefa radikala Nikole Pašića, koji pretenduje na namesničko mesti, i prvog namesnika Ristića, koji ne prihvata Pašića. Rasplet nastaje padom radikalske vlade i ustanovljavanjem liberalske, pod Jovanom Avakumovićem 9. avgusta 1892. godine.

Vladavina kralja Aleksandra Obrenovića[uredi]

Đeneralštabna karta Kraljevine Srbije Geografskog odeljenja Glavnog đeneralštaba, 1894.

Period od 1893. godine počinje i završava se prevratom. Kralj Aleksandar proglašava se punoletnim i preuzima vlast državnim udarom 1. aprila 1893. godine. Period njegove vlasti obeležen je na spoljnom planu izvesnim vraćanjem ka rusofilskoj politici, ali bez nekih značajnih spoljnopolitičkih događaja. Na unutrašnjem planu kralj Aleksandar teži ličnom režimu, što posebno teško pada krugovima naviklim na političke slobode Ustava 1888. godine. Padovi vlada su relativno česti, kao i političke pogodbe, dogovori i intrige. Veliki pad popularnosti u narodu kralju donosi venčanje sa dvorskom damom Dragom Mašin, kao i izgledi na brak bez dece.

Aprilski ustav[uredi]

Kralj donosi 1901. godine novi Ustav (Aprilski/Oktroisani ustav) koji pored ublažavanja ličnog režima ne donosi suštinski povratak demokratiji i parlamentarizmu. Situacija u zemlji dalje se radikalizuje, a to obeležavaju velike demonstracije, jačanje cenzure, ali i previranja u vojsci.

Majski prevrat[uredi]

Situacija će kulminirati 29. maja 1903. godine kada će u planiranoj oficirskoj zaveri biti izvršen atentat na kralja i kraljicu. Atentat će izazvati veliko zaprepašćenje u Evropi. Čitav događaj je poznat kao Majski prevrat.

Na presto dolazi Petar I Karađorđević, a biva vraćen na snagu stari ustav iz 1888. godine, uz izmene koje će dalje učvrstiti demokratski parlamentarizam u Srbiji.

Kraljevina Srbija do Oslobodilačkih ratova[uredi]

Državni udar 1903, koji je doveo na tron Karađorđevog unuka, kralja Petra I Karađorđevića, otvorio je put parlamentarnoj demokratiji u Srbiji. Evropski obrazovan, ovaj liberalni kralj je preveo delo "O slobodi" Džona Stjuarta Mila na srpski jezik i dao svojoj zemlji demokratski ustav, koji je Srbiju uveo u period parlamentarizma i političkih sloboda, a koji je prekinut novim oslobodilačkim ratovima.

Period od 1903. do 1914. godine obično se smatra zlatnim periodom srpskog parlamentarizma i uopšte političkog, privrednog i kulturnog života. Nesporna je izvesna društvena stabilnost tog perioda (mada ne i politička), kao i značajan razvoj države u različitim pravcima (vojska, određene privredene grane).

Ističe se takođe da je u političkom životu takođe bio prisutan i uticaj Crne ruke, koja će težiti da sprovodi sopstvenu politiku preko državnih organa. Težnja ove organizacije ka ujedinjenju Srba u jednu državu doprineće atentatu na Franca Ferdinanda, a sklonost ka ucenama vrha državne vlasti biće uzrok animoziteta regenta Aleksandra I Karađorđevića i Dragutina Dimitrijevića Apisa, što će kulminirati Solunskim procesom.

Četnička akcija[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija videti Četnici, Makedonsko pitanje, Srpska akcija u Makedoniji i Borba za Makedoniju
Četnici na početku 20. veka

Silno rodoljublje podstaknuto uspešnim ratom od 1878. godine i očajničkim vapajem srpskog stanovništva iz stare Srbije (Makedonije) i sa Kosova koje je i dalje trpelo zulume aga i begova uticalo je da veliki broj mladića, intelektualaca, oficira i državnih činovnika oduševljeno učestvuje od 1903. godine, u rodoljubivoj i junačkoj akciji Srpskih četnika u Makedoniji i na Kosovu i Metohiji koja je kao prosvetna i oslobodilačka, intenzivno trajala od 1903. do 1912. Mnogi podstaknuti željom da oslobode srpski istorijski i kulturni prostor, koji se 500 godina nalazio pod vlašću Osmanskog carstva, prelaze granicu i kao pripadnici srpskih četa oslobađaju i štite srpski narod od turskog zuluma i sve izraženije bugarizacije koju od Berlinskog kongresa sprovodi Bugarska egzarhijska crkva i Makedonsko-Edrenski komitet, odnosno VMRO.

Carinski rat[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Carinski rat

Carinski rat (svinjski rat) je trgovinski sukob između Kraljevine Srbije i Austrougarske monarhije. Nastupio je 12. januara 1906, posle prekida pregovora, koji su vođeni u Beču, radi zaključenja trgovinskog ugovora. Prekid pregovora izazvala je iznenadna objava ugovora o carinskom savezu između Srbije i Bugarske, koji je bio doveden na snagu 21. jula 1905.

Između 1906. i 1909. godišnja vrednost izvoza je premašila bilans u prethodnoj godini za oko 29 miliona dinara. Austroguarska koja je pre izbijanja carinskog rata pokrivala gotovo 88% svog ukupnog uvoza, obavljala je sada samo još 30% srpske spoljne trgovine, čime je povlašćen položaj ustupila drugim državama. Trgovinski ugovor od 1910. nije više mogao vratiti Srbiju u ekonomsku zavisnost, ona se posle Carinskog rata našla na širokom prostoru, i nove veze pokazale su se čvrste.

Aneksiona kriza[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Aneksiona kriza

Aneksiona kriza (1908-1909) je kriza koja je nastala aneksijom Bosne i Hercegovine od strane Austrougarske, izvršene proglasom cara Franca Jozefa 5. oktobra 1908. godine. Kao neposredan povod poslužila joj je Mladoturska revolucija i prevrati u Carigradu.

Dana 4. oktobra 1908. je Bugarska proglasila nezavisnost, a već sljedećeg dana, 5. oktobra Austrougarska je objavila aneksiju Bosne i Hercegovine. U ovaj događaj su, posredno ili neposredno, bile uključene Ruska Imperija, Osmansko carstvo, Francuska, Velika Britanija, Italija, Kraljevina Srbija, Knjaževina Crna Gora i Nemačko carstvo. Aktom aneksije, izvedenim bez prethodnog sporazuma sa velikim silama, koje su joj na Berlinskom kongresu dale mandat za okupaciju Bosne i Hercegovine, Austrougarska je izvršila očiglednu povredu međunarodnih ugovora i izazvala žive proteste u Evropi, utoliko više što je u isto vrijeme, i u sporazumu sa njom, Bugarska proglasila svoju nezavisnost.

Bio je to uvod u sudbonosne događaje 1914. godine.

Razdoblje Oslobodilačkih ratova (1912—1918)[uredi]

Balkanski ratovi[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Balkanski ratovi

Balkanskim ratovima se označavaju dva rata vođena u razdoblju od 1912. do 1913. godine. Balkanski ratovi okončali su osmansku dominaciju na Balkanu. Osmansko carstvo je potisnuto sve do moreuza, a od njenih evropskih teritorija formirane su nacionalne države balkanskih naroda.

Prvi balkanski rat[uredi]
Srpska vojska u Kratovu
Vista-xmag.png Za više informacija videti Prvi balkanski rat, Balkanski savez, Kumanovska bitka i Londonski mir (1913)

Londonski ugovor o miru zaključen 30. maja 1913. posle Prvog balkanskog rata između Srbije, Bugarske, Grčke i Crne Gore, sa jedne strane, i Osmanskog carstva, sa druge strane. Ovim ugovorom Osmansko carstvo se odreklo svih evropskih provincija zapadno od linije Enos—Midija.

Drugi balkanski rat[uredi]
Vista-xmag.png Za više informacija videti Drugi balkanski rat, Bregalnička bitka i Bukureški mir 1913.

Drugi balkanski rat je vođen 1913. između Bugarske sa jedne i Srbije, Crne Gore, Grčke, Rumunije i Turske sa druge strane. Ishod rata je učinio Srbiju, saveznicu Rusije, važnom regionalnom silom, uzbunivši Austrougarsku i na taj način indirektno dao važan povod za Prvi svetski rat.

Rat na dotadašnje saveznike, započeo je opštim noćnim napadom Bugara na srpsku vojsku, bez prethodne objave rata.[3] Većina bugarske armije je bila koncentrisana prema srpskoj vojsci na reci Bregalnici.

Bukureški mir iz 1913. godine je mirovni sporazum potpisan u Bukureštu 10. avgusta 1913., kojim je okončan Drugi balkanski rat, i prema kojem je Srbija dobila Vardarsku Makedoniju, Grčka Egejsku Makedoniju, Rumunija Južnu Dobrudžu, Turska uspela da povrati Jedrene, dok je Bugarskoj ostavljena Pirinska Makedonija.

Nova Srbija[uredi]

Srbija od 1913. godine
Vista-xmag.png Za više informacija videti Stara Srbija i Proklamacija o prisajedinjenju 1913.
Wiki letter w.svg Ovaj članak, ili jedan njegov deo, treba još da se proširi.
Pogledajte stranu za razgovor za razlog. Kada se poboljšavanje završi, možete skloniti ovo obaveštenje.

Srbija se povećala za 39.000 km² i 1.200.000 stanovnika.[4]

24. juna (10. juna po julijanskom kalendaru) 1914. objavljena je proklamacija Kralja Petra kojom Kralj, oprečen bolešću da vrši svoju kraljevsku vlast, naređuje na osnovu čl. 69 Ustava da u njegovo ime vlada Naslednik Prestola Aleksandar. Naslednik Prestola Aleksandar preuzeo je toga dana sve vladalačke dužnosti.[5]

Sarajevski atentat i Julska kriza[uredi]

Wiki letter w.svg Ovaj članak, ili jedan njegov deo, treba još da se proširi.
Pogledajte stranu za razgovor za razlog. Kada se poboljšavanje završi, možete skloniti ovo obaveštenje.
Vista-xmag.png Za više informacija videti Sarajevski atentat, Julska kriza i Julski ultimatum

Sarajevski ili Vidovdanski atentat se dogodio 28. juna (15. juna po julijanskom kalendaru) 1914. godine u Sarajevu, (Bosni i Hercegovini) kada su članovi organizacije Mlada Bosna ubili nadvojvodu Franca Ferdinanda, austrougarskog prestolonaslednika, i njegovu suprugu Sofiju Hotek.

Atentat na austrougarskog prestolonaslednika Franca Ferdinanda u Sarajevu 1914. poslužio je kao povod za njen napad na Srbiju, čime je i započeo Prvi svetski rat.

Prvi svetski rat[uredi]

Vojna savezništva u Evropi 1914.
Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Srbija u Prvom svetskom ratu
Austrougarske ofanzive na Srbiju[uredi]
Vista-xmag.png Za više informacija videti Cerska bitka i Kolubarska bitka
Wiki letter w.svg Ovaj članak, ili jedan njegov deo, treba još da se proširi.
Pogledajte stranu za razgovor za razlog. Kada se poboljšavanje završi, možete skloniti ovo obaveštenje.
Trojna invazija i Albanska golgota[uredi]
Umetnički prikaz povlačenja Vrhovne komande i vojske preko albanskih planina u zimu 1915/16. Na čelu kolone su prikazani kralj Petar I i predsednik Vlade Nikola Pašić.
Vista-xmag.png Za više informacija videti Trojna invazija na Srbiju, Albanska golgota i Plava grobnica

Srpska vojska je hrabro branila nezavisnost svoje zemlje i odnela velike pobede, ali suprotstavljena nadmoćnim neprijateljskim snagama Nemačke, Austrougarske i Bugarske, morala je da se preko Albanije povuče sa nacionalne teritorije i kasnije nastavi borbu na Solunskom frontu, zajedno sa ostalim snagama Antante, koju su činile Francuska, Ujedinjeno Kraljevstvo, Rusija, Italija i Sjedinjene Američke Države.

Solunski front[uredi]
Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Solunski front
Wiki letter w.svg Ovaj članak, ili jedan njegov deo, treba još da se proširi.
Pogledajte stranu za razgovor za razlog. Kada se poboljšavanje završi, možete skloniti ovo obaveštenje.
Vista-xmag.png Za više informacija videti Gorničevska bitka, Osvajanje Kajmakčalana, Bitka na Crnoj reci i Bitka kod Dobrog Polja

Solunski front u Prvom svetskom ratu je nastao kao pokušaj Saveznika da pomognu Srbiji u jesen 1915. Ekspedicija je došla prekasno i u nedovoljnom broju da spreči pad Srbije, a ekspedicija je bila otežana unutrašnjom političkom krizom u Grčkoj (Nacionalna šizma).

Na kraju je stvoren stabilan front, koji se prostirao od albanske obale do reke Strume, u kom su se međunarodne savezničke snage borile sa Centralnim silama, sve do velike savezničke ofanzive 15. septembra 1918, koja je rezultovala kapitulacijom Bugarske i oslobođenjem Srbije. Poginuli vojnici na frontu su sahranjeni u sklopu srpskog vojničkog groblja na Zejtinliku u Solunu.

Okupatorska podela Srbije i Toplički ustanak[uredi]
Vista-xmag.png Za više informacija videti Zločini austrougarske i bugarske vojske u Srbiji (1914—1918), Toplički ustanak, Šuckori i Okupatorska podela Srbije u Prvom svetskom ratu
Susret nemačkog i bugarskog cara u Nišu

Nakon sloma Srbije, Bugarska i Austrougarska su podelile njenu teritoriju. Bugarska je zaposela područje istočno od Velike Morave, slivove Južne Morave i Vardara, a Austrougarska ostali deo Srbije. Sporazum o demarakacionoj liniji (uz posredništvo fon Makenzena) njihove koman de su potpisale 1. aprila 1916. godine, a on je, između ostalog, predviđao da Bugarska zadrži oblast s Prizrenom i Prištinom, a Austrougarska Elbasan i Đakovicu. U poslednjoj godini rata Bugarska je dobila čak i izvesne teritorije na levoj bali Velike Morave.[6]

Početkom 1917. godine, zbog represija bugarske izvršne vlasti, podignut je Toplički ustanak.

Ujedinjenje Srba, Hrvata i Slovenaca[uredi]
Vista-xmag.png Za više informacija videti Niška deklaracija i Krfska deklaracija

Podgorička skupština je bilo narodno predstavništvo Crne Gore poslije kraja Prvog svjetskog rata. Njena najpoznatija odluka je bila zbacivanje kralja u izgnanstvu Nikole I Petrovića i njegove dinastije Petrović-Njegoš u korist dinastije Karađorđevića i odluka o prisajedinjenju Kraljevini Srbiji.

Posle propasti Austrougarske monarhije oktobra 1918. godine, regione Banat, Bačku i Baranju posela je vojska Kraljevine Srbije. Faktičku upravu nad ovim područjima preuzeli su lokalni vojvođanski Srbi, a na čelu ove uprave nalazio se Srpski Narodni Odbor iz Novog Sada.

Velika narodna skupština Srba, Bunjevaca i ostalih Slovena u Banatu, Bačkoj i Baranji, održana u Novom Sadu 25. novembra 1918. Skupština je proglasila prisajedinjenje Banata, Bačke i Baranje Kraljevini Srbiji.

25. novembra 1918. godine, sazvana je Velika narodna skupština Srba, Bunjevaca i ostalih Slovena u Banatu, Bačkoj i Baranji, koja je proglasila prisajedinjenje ovih regiona Kraljevini Srbiji (na skupštini je bilo ukupno 757 delegata, od kojih 578 Srba, 84 Bunjevca, 62 Slovaka, 21 Rusin, 6, Nemaca, 3 Šokca, 2 Hrvata i 1 Mađar), a 1. decembra 1918. godine, Kraljevina Srbija se ujedinila sa Državom Slovenaca, Hrvata i Srba, da bi formirala Kraljevinu Srba, Hrvata i Slovenaca.

U toku ovog rata Srbija je izgubila 1.264.000 (28%) stanovnika od ukupne populacije od 4.529.000 i to 58% muškog stanovništva, od čega se nikada nije oporavila.

Kraj Prvog svetskog rata doneće i kraj samostalne srpske državnosti i njeno utapanje u jugoslovensku državnu tvorevinu - Kraljevinu Srba, Hrvata i Slovenaca.

Administrativna podela[uredi]

Vista-xmag.png Za više informacija pogledajte članak Administrativna podela Kraljevine Srbije

Samouprava je pripadala okruzima (okružne skupštine i okružni odbori) i opštinama (opštinski sud, opštinski odbor i opštinski zbor). Obezbeđena je sudijska nezavisnost i nepokretnost. Državni savet je bio najviši upravni sud u zemlji.[7]

Zakonom o administrativnoj podeli zemlje 1890. godine Kraljevina Srbija bila je podeljena na 15 okruga: Valjevski, Vranjski, Kragujevački, Krajinski, Kruševački, Moravski, Pirotski, Podrinski, Podunavski, Požarevački, Rudnički, Timočki, Toplički, Užički i Crnorečki.[8] Varoši Beograd i Niš dobili su status posebnih uprava.

Zakonom o izmenama administrativne podele Kraljevine Srbije iz 1896. Srbija je ponovo podeljena na 15 okruga, ali je ovaj zakon ukinuo administrativnu upravu varoši Nišu i umesto nje je predvideo formiranje Niškog okruga, a Crnorečki okrug je ukinut.

Zakonom od 24. januara 1900. Podunavski okrug je podeljen na Beogradski i Smederevski okrug. Nakon toga je zakonom od 10. aprila 1902. godine iz Rudničkog okruga izdvojen Čačanski okrug. Tako je za vreme popisa 1910. godine Kraljevina Srbija imala 17 okruga: Beogradski, Valjevski, Vranjski, Kragujevački, Krajinski, Kruševački, Moravski, Niški, Pirotski, Podrinski, Požarevački, Rudnički, Smederevski, Timočki, Toplički, Užički i Čačanski.

Predlogom zakona od 24. avgusta 1913. novooslobođeni južni deo Kraljevine (tzv. Stara Srbija) je trebalo da bude podeljen na 12 okruga i 45 srezova. Predviđeni okruzi su bili: Bitoljski, Bregalnički, Zvečanski, Kosovski, Kumanovski, Ohridski, Prizrenski, Prijepoljski, Raški, Skopski, Tetovski i Tikveški. Zakon nije usvojen do kraja Prvog svetskog rata, već je stupio na snagu tek regentovim ukazom 1919. godine, kada su ovi krajevi konačno izjednačeni u pravnom pogledu sa starim oblastima Kraljevine Srbije.[9]

Društvo i kultura[uredi]

Srpsko društvo prošlo je kroz velike promene. Srpsko društvo je od izrazito seoskog i izolovanog prema novim tokovima, uspelo da stvori jedan građanski sloj, pre svega od obogaćenih trgovaca i inteligencije. Srbija je uspela da se u ovom periodu uključi u evropske tokove u meri u kojoj je to bilo moguće s obzirom na relativno periferan geografski položaj i ekonomsku nerazvijenost. Veliki uticaj na društveni razvoj imali su intelektualci obrazovani na prestižnim evropskim univerzitetima (tzv. bečlije, parizlije). Gradovi, pre svega Beograd, postaće vremenom centri društvenog života i kulturnih dešavanja, ali će i na kraju ovog perioda većina stanovništva živeti na selu.

Kultura ovog perioda dala je neka od najeminentnijih imena srpske umetnosti i nauke, kao što su u književnosti Đura Jakšić, Laza Kostić, Jovan Jovanović Zmaj, Radoje Domanović, Stevan Sremac, Jovan Skerlić, Branislav Nušić, Bora Stanković, Milan Rakić, Vladislav Petković Dis, pa do naučnika kao što su Josif Pančić, Jovan Cvijić, Jovan Žujović, Mihailo Valtrović, Sima Lozanić, Mihailo Petrović Alas, Stojan Novaković i Slobodan Jovanović, ova imena ostaviće neizbrisiv trag u srpskoj kulturi.

Saobraćaj i veze[uredi]

Tabla na Poštama u Kraljevini Srbiji
Wiki letter w.svg Ovaj članak, ili jedan njegov deo, treba još da se proširi.
Pogledajte stranu za razgovor za razlog. Kada se poboljšavanje završi, možete skloniti ovo obaveštenje.

Privreda Kraljevine Srbije[uredi]

Srpsko selo

Srbija je tokom čitavog ovog perioda ostala prevashodno poljoprivredna zemlja. U prvoj polovini devetnaestog veka industrijska postrojenja praktično uopšte nisu postojala. Ni kasnije industrija nije uzela većeg maha, a ono što je razvijano prvenstveno je bilo pod uticajem i za potrebe države. Pored poznate topolivnice u Kragujevcu, nešto je razvijenije bilo rudarstvo i laka, pre svega prehrambena industrija.

Najveći deo stanovništva bavio se poljoprivredom, a najvažniji izvozni artikal Srbije je bila stoka, koja je najviše izvožena u Austrougarsku. Zanatstvo i trgovina su se postepeno razvijali. U svakom slučaju, prema zapadnim standardima Srbija je bila nerazvijena zemlja, a oslanjanje na agrarnu proizvodnju biće u velikoj meri karakteristika Srbije i u vreme Kraljevine Jugoslavije.

Demografija[uredi]

Popis stanovništva 1884. godine[uredi]

Kraljevina Srbija, 1882—1912.

Ukupno - 1.901.336

Etnički sastav:

Verski sastav:

Popis stanovništva Kraljevine Srbije 1910.[uredi]

srpsko
  
2,890,615 99,00%
crnogorsko
  
570 0,00%
austrougarsko
  
12,123 0,40%
bugarsko
  
571 0,00%
rumunsko
  
163 0,00%
osmansko
  
6,060 0,20%
ostalo
  
11,956 0,40%
ukupno
  
2,922,058 100%

Srbija je imala 99 % pripadnika srspkih državljana, dok je najviše stranih bilo iz Austrougarske. Sa većinskim pravoslavnim stanovništvom je živelo nešto više od 11.000 muslimana, a osmanskih pripadnika je bilo 6.000 za koje se pretpostavlja da su islamizovani Srbi. Od austougarskih, dve trećine su katolici a ostalo su Srbi-prečani.[11]

Srpski gradovi od 1910—1912.[uredi]

Podaci za period od 1910—1912. godine[12]:

Srpski gradovi pre Balkanskih ratova

Srpski gradovi posle Balkanskih ratova

Napomene[uredi]

  1. po starom kalendaru 22. februara

Vidi još[uredi]

Reference[uredi]

Literatura[uredi]

Spoljašnje veze[uredi]

Vikizvornik
Vikizvornik ima izvorni tekst povezan s ovim člankom:

Dokumentarni filmovi[uredi]