Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije

Ovaj članak ili poglavlje ne citira izvore, tako da postoji verovatnoća da su neke informacije iznete u ovom članku netačne. Možete pomoći Vikipediji unoseći odgovarajuće reference.

Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija (skraćeno SFRJ) je bivša jugoslovenska država koja je postojala od kraja Drugog svetskog rata, sve dok se nije raspala tokom građanskog rata. Ona je bila socijalistička država koja je obuhvatala teritorije današnjih nezavisnih država Srbije, Hrvatske, Bosne i Hercegovine, Makedonije, Slovenije i Crne Gore.

Formirana je 1945. godine kao naslednica Kraljevine Jugoslavije pod imenom Demokratska Federativna Jugoslavija. 29. novembra 1945. godine menja ime u Federativna Narodna Republika Jugoslavija, dok je 1963. godine konačno promenila ime u Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija. Glavni grad SFRJ bio je Beograd. SFRJ se graničila sa Italijom i Austrijom na severozapadu, Mađarskom i Rumunijom na severu, Bugarskom na istoku i Grčkom i Albanijom na jugu. Zapadni deo republike je izlazio na Jadransko more.

Za razliku od ostalih evropskih socijalističkih zemalja, SFRJ nikada nije bila članica Varšavskog ugovora, i održavala je bliske veze sa zapadnim vladama. SFRJ je bila osnivač i jedan od najvažnijih članova Pokreta nesvrstanih. SFRJ je bila zemlja "samoupravnog socijalizma", sa jednopartijskim delegatskim sistemom predstavljanja, planskom privredom i specifičnim sistemom tzv. radničkog samoupravljanja.

Sadržaj 1 Istorija 1.1 Raspad SFRJ 2 Geografija 3 Socijalističke republike i autonomne pokrajine 4 Ekonomija 5 Oružane snage SFRJ 6 Politika 7 Demografija 7.1 Jezici 7.2 Republike i pokrajine po broju stanovnika 7.3 Republike i pokrajine po površini 7.4 Republike i pokrajine po gustini naseljenosti 8 Državni simboli 9 Zanimljivosti 10 Vidi još

[uredi] Istorija

Za više informacija pogledajte Jugoslavija

Demokratska Federativna Jugoslavija je rekonstituisana na konferenciji AVNOJa u Jajcu, (od 29. novembra do 4. decembra 1943.), dok su se pregovori sa Kraljevskom Vladom u izgnanstvu nastavili. 29. novembra 1945. Federativna Narodna Republika Jugoslavija je konstituisana kao socijalistička zemlja tokom prvog zasedanja skupštine u kojoj je Komunistička partija Jugoslavije bila većina, a koju su činili predratni poslanici i članovi AVNOJ-a.

Prvi predsednik posleratne Jugoslavije je bio Ivan Ribar, a predsednik Vlade je bio Josip Broz Tito. 1953. godine, Tito je postao predsednik, a 1974. godine je proglašen za doživotnog predsednika.

Jugoslavija je 1948. izbačena iz Informbiroa zbog nepristajanja da prihvati sovjetsko vođstvo u socijalističkim državama. Ovo isključenje je, zbog težnji prema teritoriji Jugoslavije, navelo Albaniju da se svrsta uz Sovjetski Savez. Kasnije otapanje odnosa između Sovjetskog Saveza i Jugoslavije u godinama nakon smrti Josifa Staljina, uz Kinesko-sovjetski razlaz, je navelo Albaniju da se 1961. svrsta uz Narodnu Republiku Kinu. Iste godine Jugoslavija je postala osnivač Pokreta nesvrstanih, i uz zemlje poput Indonezije, je bila jedna od članica koje su se zalagale za politiku nesuprotstavljanja prema SAD. Jugoslavija nije kao ostale države istočne i centralne Evrope izabrala kurs zavisnosti od Sovjetskog Saveza, i nije bila član Varšavskog pakta niti NATOa, što ju je činilo specifičnom u odnosu na druge države. Upravo zbog tog balansa između istoka i zapada, uživala je visoki ugled u svetu.

Najznačajnija promena u granicama SFRJ se desila 1954, kada je susedna Slobodna Teritorija Trsta ukinuta Osimskim sporazumom. Jugoslovenska Zona B, koja je pokrivala površinu od 515,5 km², je postala deo SFRJ. Zonu B je već prethodno okupirala Jugoslovenska armija.

1974. je usvojen novi savezni ustav koji je dao više autonomije republikama i pokrajinama, tako u osnovi ispunivši zahteve Hrvatskog proljeća. Republike su dobile više prava, smanjene su ovlasti savezne države. Jedna od odredbi ustava isticala je teritorijalni integritet SFRJ.

[uredi] Raspad SFRJ

Za više informacija pogledajte Raspad SFRJ

Države nastale raspadom SFRJ:

Slovenija

Hrvatska

Makedonija

Bosna i Hercegovina

SR Jugoslavija

Posle Titove smrti (1980), tenzije između naroda Jugoslavije su porasle. U junu 1991. Slovenija i Hrvatska su odlučile da prekinu sve veze sa ostalim republikama i postanu nezavisne države , usled čega je izbio rat. Srbi iz Hrvatske nisu hteli da napuste SFRJ, pa je hrvatska policija i paravojska napala srpske oblasti sa namerom da i njih otcepi od SFRJ. Njih su pratile republike Makedonija u septembru 1991. i Bosna i Hercegovina u martu 1992. Republike Srbija i Crna Gora su bile protiv nezavisnosti ovih republika. Rat je vođen najpre u Sloveniji, zatim i u Hrvatskoj (1991-1995) i konačno u Bosni i Hercegovini. Rat u Bosni i Hercegovini je završen Dejtonskim mirom (21. novembar 1995). Srbija i Crna Gora su 27. aprila 1992. formirale Saveznu Republiku Jugoslaviju, koja je 2003. reformisana i preimenovana u Državnu zajednicu Srbija i Crna Gora. Ova država je prestala da postoji juna 2006. nakon referenduma o nezavisnosti Crne Gore.

[uredi] Geografija

Za više informacija pogledajte Geografija Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije

SFRJ se u svom najvećem delu nalazila na Balkanu. Jednim delom, geografski i klimatski se svrstava i u mediteranske zemlje. Ukupna dužina granica sa okolnim zemljama iznosi 2.114,2 km. Dužine granica sa susednim zemljama su iznosile: Rumunija 476 km, Bugarska 466 km, Grčka 228 km, Albanija 438 km, Mađarska 582 km, Austrija 330 km i Italija 232 km.

Severoistočni deo Jugoslavije je bio relativno ravan (danas: Vojvodina), a ostali delovi države su bili uglavnom brdoviti. Najviša planina u SFRJ je bila planina Triglav sa svojim najvišim vrhom od 2852 m (u SR SLO danas Slovenija).

Cela istočna jadranska obala (osim Albanije) je bila jugoslovenska sa velikim brojem ostrva.

[uredi] Socijalističke republike i autonomne pokrajine

SFRJ je bila podeljena na šest socijalističkih republika i na dve socijalističke autonomne pokrajine koje su bile deo SR Srbije. Glavni grad je bio Beograd. SFRJ su sačinjavale sledeće republike i pokrajine:

1. Socijalistička Republika Srbija; glavni grad — Beograd;
   5a. Socijalistička autonomna pokrajina Kosovo i Metohija; glavni grad — Priština (alb. Prishtina);
   5b. Socijalistička autonomna pokrajina Vojvodina; glavni grad — Novi Sad (mađ. Újvidék);
2. Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina; glavni grad — Sarajevo (bošnj. Sarajevo, hrv. Sarajevo);
3. Socijalistička Republika Hrvatska; glavni grad — Zagreb (hrv. Zagreb);
4. Socijalistička Republika Makedonija; glavni grad — Skoplje (mk. Скопје, alb. Shkupi);
5. Socijalistička Republika Crna Gora; glavni grad — Titograd (današnja Podgorica);
6. Socijalistička Republika Slovenija; glavni grad — Ljubljana (slv. Ljubljana).

[uredi] Ekonomija

Za više informacija pogledajte Ekonomija Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije

Uprkos zajedničkom početku, ekonomija socijalističke Jugoslavije je bila mnogo drugačija od ekonomija Sovjetskog Saveza i drugih istočnoevropskih socijalističkih država, posebno nakon jugoslovensko-sovjetskog razlaza. Preduzeća nisu bila državno, već društveno vlasništvo i njima su upravljali radnici putem samoupravljanja. Tokom Drugog svetskog rata infrastruktura Jugoslavije je bila uništena. Čak su i najrazvijeniji delovi države bili uveliko ruralni, a ono malo industrije u državi je bili uglavnom oštećeno ili uništeno.

Sa izuzetkom recesije polovinom 1960ih, ekonomija države je znatno napredovala. Nezaposlenost je bila niska, a obrazovni nivo radničke klase je polako rastao. Zbog neutralnosti Jugoslavije i vodeće uloge u Pokretu nesvrstanih, jugoslovenska preduzeća su izvozila i na zapadna i na istočna tržišta. Jugoslovenske kompanije su vršile građevinske radove u brojnim velikim infrastrukturnim i industrijskim projektima u Afrika, Evropi i Aziji.

Činjenica da je Jugoslovenima bilo dopušteno da slobodno emigriraju od šezdesetih je omogućilo mnogima da nađu posao u zapadnoj Evropi, uglavnom u Nemačkoj. Ovo je doprinelo da nezaposlenost bude pod kontrolom i takođe je delovalo kao izvor kapitala i stranih valuta.

Tokom sedamdesetih ekonomija je reorganizovana prema teoriji Edvarda Kardelja o udruženom radu, u kojoj je pravo na donošenje odluka i raspodeli profita u društvenim preduzećima zasnovano na uloženom radu. Najmanje osnovne organizacije udruženog rada su približno odgovarale malim preduzećima ili odeljenjima u velikim kompanijama. One su bile organizovane u preduzeća koja su se organizovala u kompozitne organizacije udruženog rada, koje su mogle biti velike kompanije ili čak celokupna grana industrije na određenoj teritoriji. Najviše izvršnih odluka je ostavljeno preduzećima, tako da su one moglo nastaviti da se takmiče iako su bile deo iste kompozitne organizacije. Imenovanje direktora i strateška politika kompozitne organizacije su u praksi, u zavinosti od svoje veličine i važnosti, često bile predmet političkih i ličnih upliva.

U cilju da se svim zaposlenima da isti udeo u donošenju uloga, osnovne organizacije udruženog rada su takođe uvedene u javne servise, kao što su zdravstvo i obrazovanje. Osnovne organizacije su obično bile sastavljene od ne više od nekoliko desetina ljudi i imala su svoje radničke savete, čiji je pristanak bio potreban za strateške odluke i imenovanje direktora preduzeća ili javnih ustanova.

Jugoslovenski ratovi, naknadni gubitak tržišta, kao i loše upravljanje i/ili netransparentna privatizacija su donele ekonomske probleme svim bivšim jugoslovenskim republikama tokom devedesetih. Samo je ekonomski rast Slovenije polako rastao nakon početnog šoka i krize. Hrvatske je 2003. dostigla svoj bruto-nacionalni dohodak iz 1990.

Valuta SFRJ je bio jugoslovenski dinar.

[uredi] Oružane snage SFRJ

Prema doktrini Opštenarodne odbrane (ONO) i društvene samozaštite (DSZ) i Ustavu SFRJ oružane snage SFRJ bile su sačinjene od: Jugoslovenske narodne armije, Teritorijalne odbrane, Civilne zaštite i pozadinskog obezbeđenja OS.

Kao i Kraljevina Jugoslavija pre nje, i socijalistička Jugoslavija je zadržala jaku vojnu silu. Jugoslavija je nezvanično bila smatrana silom "drugog reda" u Evropi, što je značilo da je po vojnoj sili bila samo iza tradicionalne Velike trojke (Sovjetski Savez, Francuska i Velika Britanija).

Jugoslovenska narodna armija je bila glavna organizacija vojnih snaga. Sastojala se iz kopnene vojske, mornarice i vazduhoplovstva. Ona je svoje poreklo uglavnom vukla od jugoslovenskih partizana iz Drugog svetskog rata.

Svaka od šest republika je imala svoju teritorijalnu odbranu, koje su uspostavljene u okviru doktrine „opštenarodnog otpora“, kao odgovor na brutalno okončanje Praškog proleća u Čehoslovačkoj od strane Varšavskog pakta.

[uredi] Politika

Definišući dokument države je bio Ustav Socijalističke Fedeativne Republike Jugoslaviji koji je menjan 1963. i 1974.

Komunistička partija Jugoslavije je pobedila na prvim izborima i zadržala je svoju vlast skoro do kraja postojanja države. Kasnije joj je promenjeno ime u Savez komunista Jugoslavije, a bile je sastavljena od individualnih partija iz svake konstitutivne republike.

Glavni politički vođa države je bio Josip Broz Tito, ali je bilo i drugih važnih političara, posebno nakon Titove smrti: videti spisak političara SFRJ.

Kada su individualne republike održale višestranačke izbore početkom devedesetih, komunističke partije nisu uglavnom uspevale da pobede na izborima.

[uredi] Demografija

Za više informacija pogledajte Demografija Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije

SFRJ je odvojeno priznavala "narode" i "narodnosti"; prve su činili konstitutivni južnoslovenski narodi, a druge ostale slovenske i neslovenske etničke grupe, uključujući Albance i Mađare.

Država se sastojala od šest republika, sa njihovim konstitutivnim narodima:

• Slovenija - Slovenci
• Hrvatska - Hrvati (i Srbi do 1990.) (u kojoj su Mađari, Muslimani, Italijani i Jevreji bili priznate manjine - kao i Srbi od 1990.)
• Bosna i Hercegovina - Srbi, Hrvati, (i Muslimani od 1974. i Jugosloveni od 1990.)
• Srbija - svi njeni građani
  • Vojvodina (lingvističke grupe): Srbo-Hrvati, Mađari, Rumuni, Slovaci, Rusini.
  • Kosovo i Metohija: Albanci, Srbo-Hrvati,
• Crna Gora - svi njeni građani
• Makedonija - Makedonci

Takođe je postojala etničko obeležje deklarisali se kao Jugosloveni, za ljude koji nisu želeli da izraze svoju etničku pripadnost, jer su bili iz mešanih brakova ili iz drugih razloga. Njihov broj na popisima je varirao, ali nikada nije prešao 6%.

SFRJ 1981 godine.
Srbi			36,3	36,3%
Hrvati			19,7	19,7%
Muslimani			8,9	8,9%
Slovenci			7,8	7,8%
Albanci			7,7	7,7%
Jugosloveni			5,4	5,4%
Ostali			14,2	14,2%

Etnički sastav SFRJ prema popisu iz 1981. godine (prikaz po opštinama)

Etnički sastav SFRJ prema popisu iz 1981. godine (prikaz po mesnim zajednicama)

Podaci sa popisa održanih 1971. i 1981.

[uredi] Jezici

Zvanični jezici su bili makedonski, srpsko-hrvatski i slovenački jezici. Makedonski se pričalo u SRM, Srpsko-hrvatski u svim ostalim Socijalističkim Republikama osim SRSLO tada je bio slovenački jezik zvanični jezik takođe i danas.

[uredi] Republike i pokrajine po broju stanovnika

Podaci sa popisa iz 1991.

Rang	Republika/pokrajina	Stanovništvo	%	Gustina naseljenosti
1	Srbija	9.506.174	40.9%	114,0
---	Uža Srbija	5.582.611	24,0%	99,4	---
---	Vojvodina	1.996.367	8,6%	92,8
---	Kosovo i Metohija	1.956.196	8,4%	183,1
2	Hrvatska	4.784.265	20,6%	84,6
3	Bosna i Hercegovina	4.377.053	18,8%	85,6
4	Makedonija	2.033.964	8,8%	79,1
5	Slovenija	1.913.355	8,2%	94,5
6	Crna Gora	615.035	2,6%	44,5
	SFR Jugoslavija	23.229.846	100%	92,6

[uredi] Republike i pokrajine po površini

Rang	Republika/pokrajina	Površina (km²)	%	Gustina naseljenosti
1	Srbija	83.361	33,2%	114,0
---	Uža Srbija	56.169	22,4%	99,4
---	Vojvodina	21.506	8,6%	92,8
---	Kosovo i Metohija	10.686	4,3%	183,1
2	Hrvatska	56.524	22,5%	84,6
3	Bosna i Hercegovina	51.129	20,4%	85,6
4	Makedonija	25.720	10,3%	79,1
5	Slovenija	20.246	8,1%	94,5
6	Crna Gora	13.810	5,5%	44,5
	SFR Jugoslavija	250.790	100%	92,6

[uredi] Republike i pokrajine po gustini naseljenosti

Rang	Republika/pokrajina	Stanovništvo	Površina (km²)	Gustina naseljenosti
---	Kosovo i Metohija	1.956.196	10.686	183,1
1	Srbija	9.506.174	83.361	114,0
---	Uža Srbija	5.582.611	56.169	99,4
2	Slovenija	1.913.355	20.246	94,5
---	Vojvodina	1.996.367	21.506	92,8
3	Bosna i Hercegovina	4.377.053	51.129	85,6
4	Hrvatska	4.784.265	56.524	84,6
5	Makedonija	2.033.964	25.720	79,1
6	Crna Gora	615.035	13.810	44,5
	SFR Jugoslavija	23.229.846	250.790	92,6

[uredi] Državni simboli

Za više informacija videti Zastava SFRJ, Grb SFRJ i Hej, Sloveni

Hej, Sloveni je bila himna SFRJ od 1945. do 1992. sa verzijama na srpsko-hrvatskom, slovenačkom i makedonskom jeziku.

Grb bivše Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije predstavlja šest baklji okruženih žitom koje gore zajedno. Zajednička vatra šest baklji predstavlja bratstvo i jedinstvo šest republika bivše Jugoslavije: Bosne i Hercegovine, Makedonije, Srbije, Slovenije, Hrvatske i Crne Gore. Datum na grbu je 29. novembar 1943. kada se u Jajcu po drugi put sastao AVNOJ. Taj datum je postao dan republike posle Drugog svetskog rata.

Zastava SFRJ bazirana je na trobojci Kraljevine Jugoslavije i njenim panslovenskim bojama, s tim što je grb Kraljevine Jugoslavije zamenjen petokrakom zvezdom, kao simbolom komunizma, i pomeren na centar zastave.

[uredi] Zanimljivosti

• Za Jugoslaviju se govorilo da je zemlja sa sedam susednih država, šest republika, tri jezika, četiri naroda, tri vere, dva pisma i jedne partije.
• Za Jugoslaviju se takođe govorilo da je okružena "brigama". Ovo reč se može sastaviti korišćenjem prvih slova imena susednih država (Bugarska, Rumunija, Italija, Grčka, Albanija, Mađarska i Austrija).
• Jugoslavija je delila istu melodiju za nacionalnu himnu kao i Poljska. Prvi njeni stihovi su napisani 1834. pod imenom „Hej, Slovaci“, a otada je služila kao himna pan-slovenskog pokreta, himna Sokolskog pokreta, kao i himna Slovačke tokom Drugog svetskog rata, Jugoslavije i Srbije i Crne Gore. Takođe se smatra drugom, nezvaničnom himnom Slovaka. Melodija je zasnovana na Mazurki Dobrovskog, koja je takođe himna Poljske od 1926, ali je ovde mnogo sporija i više naglašena.

[uredi] Vidi još

• Demokratska Federativna Jugoslavija [1945.]
• Federativna Narodna Republika Jugoslavija [1945-1963.]
• Krnja Jugoslavija (SFRJ)
• Jugonostalgija
• Istorija računara u SFRJ
• Praznici u SFRJ