Bosna i Hercegovina

Iz Vikipedije, slobodne enciklopedije

Koordinate: 44° 6' SG Š, 17° 58' IGD

Bosna i Hercegovina je država u jugoistočnoj Evropi na Balkanskom poluostrvu. Zauzima površinu od 51.209,2 km².^[1] Na sjeveru, zapadu i jugu se graniči sa Hrvatskom, na jugoistoku sa Crnom Gorom, i Srbijom na istoku, dok kod Neuma s dužinom obale od 21,2 km^[2] izlazi na Jadransko more. Glavni grad Bosne i Hercegovine je Sarajevo. Bosna i Hercegovina se sastoji od dva entiteta: Republike Srpske i Federacije Bosne i Hercegovine i posebnog distrikta Brčko. U njoj žive tri naroda: Bošnjaci, Srbi i Hrvati, koji su konstitutivni na cijeloj teritoriji Bosne i Hercegovine. Prema procjeni Agencije za statistiku Bosne i Hercegovine od 30. juna 2007. godine broj stanovnika je 3.842.942.^[1]

Bosna i Hercegovina je bila jedna od 6 republika Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije. Po raspadu Jugoslavije u njoj je vođen građanski rat između sva tri najbrojnija naroda. Rat je završen 14. decembra 1995.

Sadržaj 1 Geografija 1.1 Klima 1.2 Vode 1.3 Nacionalni parkovi 2 Priroda 2.1 Flora 2.2 Fauna 3 Istorija 3.1 Praistorija 3.2 Antički period 3.3 Srednjovjekovna Bosna 3.4 Otomanski period 3.5 Austrogarska okupacija 3.6 Bosna i Hercegovina u Jugoslaviji 3.7 Bosna i Hercegovina kao samostalna država 4 Politika 5 Administrativna podjela 6 Privreda 6.1 Poljoprivreda 6.2 Industrija i rudarstvo 6.3 Saobraćaj 7 Demografija 8 Kultura 8.1 Muzika 8.2 Književnost 8.3 Film 8.4 Vjerski objekti 8.5 Obrazovanje 8.6 Kuhinja 9 Sport 10 Praznici 11 Galerija 12 Vidi još 13 Reference 14 Spoljašnje veze

[uredi] Geografija

Za više informacija pogledajte Geografija Bosne i Hercegovine

Bosna i Hercegovina je smeštena na jugoistoku Evrope, u zapadnom dijelu Balkana. Ukupna površina zemlje je 51.209,2 km² (od toga je 51.197 km² kopno, a 12,2 more)^[1]. Graniči sa Hrvatskom na sjeveru, zapadu i jugu (ukupna dužina granice: 932 km), sa Srbijom na istoku (ukupna dužina granice: 312 km) i Crnom Gorom na jugositoku (ukupna dužina granice: 215 km). Kod Neuma Bosna i Hercegovina izlazi na Jadransko more, u dužini od 21,2 km.^[2] Granice Bosne i Hercegovine su uglavnom prirodnog porijekla i uglavnom je čine rijeke Drina, Sava, i Una, kao i planina Dinara na jugozapadu zemlje.

Krajnje tačke Bosne i Hercegovine su:

• sjever: 45° 16' 30" SGŠ, 16° 55' 56" IGD — kod sela Gradina Donja kod Kozarske Dubice
• jug: 42° 33' 00" SGŠ, 18° 32' 24" IGD — kod sela Podštirovnik kod Trebinja
• istok: 44° 03' 00" SGŠ, 19° 37' 41" IGD — kod sela Žlijebac kod Bratunca
• zapad: 44° 49' 30" SGŠ, 15° 44' 00" IGD — kod sela Bugar kod Bihaća.^[3]

Bosna i Hercegovina se sastoji od dve geografske i istorijske cjeline: većeg bosanskog dela na sjeveru (oko 42.000 km²) i manjeg hecegovačkog na jugu. Bosna je mahom planinska zemlja, a isto se odnosi i na Hercegovinu, sa tom razlikom da je reč o različitim karakterima tla. Bosna je naseljenija i bogatija šumama i obradivim zemljištem, dok je Hercegovina krševita.

Na sjeveru se planinsko područje spušta u lagano-brežuljkasto područje Posavine, odnosne dalje pretvara u Panonsku niziju. Oblast Semberije, između planine Majevice i reka Save i Drine, je žitnica Bosne i Hercegovine.

Dinarski dijelovi Bosne prostiru se od zapada ka istoku. Hercegovinu čine planinska (visoka) i jadranska (niska) Hercegovina, koja užim pojasom kod Neuma i na poluostrvu Klek izbija i na Jadransko more. Značajna su i polja, odnosno zaravni, koje se pružaju duž najvećih bosanskih rijeka (Una, Vrbas, Bosna, Drina), od juga ka severu, odnosno u slučaju Neretve od sjevera ka jugu, a posebni oblik u krajoliku čine prostrana kraška polja na jugozapadu, jugu i jugoistoku zemlje (Livanjsko polje, Duvanjsko polje, Popovo polje).

42% površine Bosne i Hercegovine čini poljoprivredno zemljište, a samo 30,6% zemlje je obradivo, dok je ostatak zemlje poljoprivredno gotovo neiskorišćeno.^[4][5] Polovinu površine Bosne i Hercegovine pokrivaju šume.^[6] U prirodne resurse Bosne i Hercegovine ubrajaju se: ugalj, železo, boksit, mangan, bakar, hrom, cink, i svakako drvo i znatne vodene mase. Najviši vrh Bosne i Hercegovine je planina Maglić (2.386 m), dok je najniži dio zemlje na razini mora. Retki zemljotresi i poplave čine jedinu ozbiljnu prirodnu opasnost u Bosni i Hercegovini. Među najvažnije probleme prirode spadaju zagađenost vazduha iz industijskih postrojenja, opšta zagađenost prostora zbog nedostatka opšte kulture i ekološke svesti i veliko krčenje šuma.^[7]

[uredi] Klima

Klima Bosne i Hercegovine je većim dijelom umjereno kontinentalna sa toplim ljetima i hladnim zimama. U području u kojem vlada ova klima, najtoplija područja su na sjeveroistoku, dok srednje temperature opadaju prema jugozapadu, idući dolinama rijeka prema srednjem pojasu. Godišnje količine padavina kreću se od 700 do 1.100 l/m².^[8]

U srednjem i istočnom dijelu Bosne i Hercegovine nalaze se visoke planine Vlašić, Čvrsnica, Prenj, Trebević, Jahorina, Igman, Bjelašnica i Treskavica. Područja sa velikom nadmorskom visinom imaju kratka hladna ljeta i duge oštre zime.

Primorje i južni dio zemlje, zbog blizine Jadranskog mora, je pod uticajem sredozemne klime. Srednje januarske temperature su visoke (od 3 do 5 °C), dok su ljeta suva i vruća (maksimalne temperature od 40 do 45 °C). Srednja godišnja količina padavina kreće se između 1.000 i 2.300 l/m², a srednje godišnje temperature od 12 do 15 °C.^[8] Snijeg je u ovom podneblju rijetka pojava. Klima je pogodna za uzgajanje vinove loze.

[uredi] Vode

Postoji sedam važnijih rijeka u Bosni i Hercegovini:

• Drina je najduža rijeka Bosne i Hercegovine koja teče kroz istočni dio zemlje i na mnogim mjestima čini granicu između Bosne i Srbije. Drina protiče kroz gradove Foča, Goražde i Višegrad.
• Sava je najduža rijeka koja protiče kroz Bosnu i Hercegovinu i čini prirodnu granicu između Hrvatske i Bosne i Hercegovine, a na njenim obalama se nalaze mjesta Brčko, Bosanski Šamac i Bosanska Gradiška.
• Bosna je najduža domaća rijeka u Bosni, a uliva se u Savu na sjeveru. Po njoj je zemlja dobila ime.
• Una protiče sjeverozapadnim dijelom Bosne duž zapadne granice između Hrvatske i Bosne i Hercegovine. Protiče kroz grad Bihać.
• Sana protiče kroz Sanski Most i Prijedor i na sjeveru se uliva u Savu.
• Vrbas teče na sjever kroz centralni dio Bosne i portiče kroz gradove Gornji Vakuf-Uskoplje, Bugojno, Jajce, Banja Luka, Srbac i na sjeveru se uliva u Savu
• Neretva je velika rijeka u centralnoj Bosni i Hercegovini, koja teče na jug od Jablanice do ušća u Jadransko more. Na rijeci se nalazi grad Mostar.

Najveće jezero u državi je Buško blato kod Tomislavgrada, a za njim slede Bilećko jezero, jezero Modrac, Ramsko, Jablaničko i jezero Perućac.

[uredi] Nacionalni parkovi

U Bosni i Hercegovini postoje tri nacionalna parka i dva parka prirode:

Ime	Osnovan	Veličina (ha)	Slika
Nacionalni park Sutjeska	1965.	17.300
Nacionalni park Kozara	1967.	3.400
Nacionalni park Una	2008.	19.800
Park prirode Hutovo blato	1995.	74.110
Park prirode Blidinje	1995.	600

[uredi] Priroda

Bosna i Hercegovina je izuzetno bogata raznovrsnim biljnim i životinjskim svetom. Biosfera BiH ima tu pogodnost da je zemlja relativno retko naseljena i da postoje nenaseljene oblasti. Polovina površine BiH je pod šumom, a posebno njene planine. Zbog ograničene pristupačnosti svet prirode je malo ugrožen, a staništa retkih biljaka i životinja su očuvana. U BiH žive mnoge životinje koje su izumrle u drugim dijelovima Evrope.

[uredi] Flora

U Bosni i Hercegovini mnoge retke biljke rastu na visokim nadmorskim visinama. U Nacionalnom parku Sutjeska nalazi se prašuma Perućica, jedna od najvećih od onih koje su se do danas održale. U području Dinarskih planina niskom zonom se smatraju predeli nadmorske visine od 500 do 1000 metara. Za ovu zonu tipične su šume hrastova i bukvi. Na visinama od oko 1500 metara rastu šume bukvi, smrča, jela i borova. Borovi su prisutni na skoro svim planimama ove zemlje. Mešavina svih ovih vrsta drveća se javlja još na nižim visinama i nastavlja u višim. U ovom slučaju govorimo o takozvanom području ilirske flore.

Na svim područjima na visokoj nadmorskoj visini nalazimo planinske biljne vrste poput anemona, timijana i valerijane. Pored ovih vrsta tu je i klasično alpsko rastinje. Posebnost BiH su doline nastale rušenjem pećina, u kojima su prisutne biljke karakteristične za hladnija planinska područja, dok na njihovim rubovima rastu meditranske biljke. Dobar primer flore BiH je planina Bjelašnica kod Sarajeva. U podnožju planine javljaju se raznovrsni lišćari poput hrastova, hrastova kitnjaka, glogova i crnih bukvi. U višim predelima preovlađuju mešovite šume bukvi i jela.

Orasi su rasprostranjeni u nižim zonama jugoistočne Evrope. Na visokim planinama rastu čempresi koji su neobično otporni na niske temperature. U proleće na livadama se javlja veliki broj cvetova. Tipični predstavnici vrsta su: ljubičica, lincura, narcis, kamilica, sremuš, jagorčevina itd. Mnoge retke vrste su prisutne u Bosni i Hercegovini, kao na primer gljiva Ustilago bosniaca^[9] i orhideja Orchis bosniaca^[10] na Prokoškom jezeru. Neki tipovi tla bogati krečnjakom nude idealne uslove za rast orhideja, recimo vrsta crvena naglavica (Cephalanthera rubra) ili vimenjak (Platanthera chlorantha). Usled tople klime u ovom regionu rastu ljiljani. Tu su i retke vrste iz porodice tulipana, kao što su Tulipa biflora, rasprostranjena od Hrvatske do Albanije, ili Tulipa orphanidea, koja je retkost i koja opstaje zahvaljujući izolaciji.

U Bosni i Hercegovini postoji značajan broj endemskih vrsta. Bosanski ljiljan je endemska vrsta iz centralne Bosne koja raste na krečnjačkom tlu. Dugo se smatralo da je ova vrsta varijetet pirinejskog ljiljana ili halkedonskog ljiljana. Molekularno-genetskom analizom utvrđeno je da je ova vrsta srodna kranjskim ljiljanima. U predelima Bosne, pa sve do Rodopa, raste vrsta Lilium jankae koja je dugo bila neklasifikovana.

[uredi] Fauna

Pojedine životinje koje su istrebljene širom Evrope održale su se u Bosni i Hercegovini bez ljudskog ometanja. Neke vrste životinja razvile su se autohtono (nezavisno od životinja u drugim regijama).

Na kratkoj morskoj obali nailazimo na uobičajene riblje vrste Jadranskog mora. Ribe planinskih rijeka i potoka su naročito interesantne; u čistim planinskim jezerima očuvane su ugrožene riblje vrste. U rezervatu Hutovo blato žive jegulje. Hutovo blato je park prirode kome pripadaju mnoge bare i močvare. Tu se mogu posmatrati i brojne druge životinjske vrste, poput rakova.

Zmije koje žive u BiH su velikim delom otrovnice. Karakterističan primer za otrovnice su šarke i poskoci, a za neotrovne zmije smukovi.^[11] Ove vrste su raširene u cijeloj jugoistočnoj Evropi. Od ostalih gmizavaca česti su gušteri.

Izuzetno bogat svet ptica očuvan je u bosanskim planinama. Zelena žunja živi u listopadnim šumama, a crna žunja u četinarskim. Lešinari su prisutni na mnogim planinama. Od ptica grabljivica tu su suri orlovi (karakteristični za planine i krajeve blizu mora), i sokolovi vetruške (rasprostranjeni u cijeloj zemlji). Planinski sokolovi žive u području Hercegovine. Broj vrsta insekata je gotovo neprebrojiv.

Najveća životinja BiH je ugrožena vrsta mrkih medveda.

[uredi] Istorija

Za više informacija pogledajte Istorija Bosne i Hercegovine

[uredi] Praistorija

Paleolit u Bosni i Hercegovini je obeležen najstarijim paleolitskim spomenikom u jugositočnoj Evropi, gravurom u pećini Badanj kod Stoca u Hercegovini. Najlepša gravura je Konj napadnut strelama, sačuvana u fragmentima, koja datira iz perioda od 14-12.000 godina p. n. e.

Tokom vrijemena kada su se neolitske kulture pojavile u Bosni i Hercegovini, postojale se su interesantne mešavine mediteranskih i panonskih kultura. Hercegovina je bila pod uticajem impreso keramike iz zapadnog Sredozemlja, što se može videti u Zelenoj pećini kod Mostara, Čairi kod Stoca, Lisičićima kod Konjica i Peć Mlini kod Gruda. Ljudi su tada živjeli u pećinama ili u jednostavnim naseljima na vrhovima brežuljaka. U gornjem toku rijeke Bosne i u severoistočnim dijelovima Bosne (Obra I kod Kaknja), ljudi su živjeli u drvenim kućama sagrađenim na rijekama. U ovoj kulturi se može videti uticaj jadranskih kultura na jugu u Starčevačke kulture na severoistoku. Izvorni izraz ove kulture su keramički pehari na četiri noge, zvani ritoni. Isti ovakvi objekti se mogu pronaći u Danilskoj kulturi na hrvatskom primorju. Zbog ovih objekata, Kakanjska kultura se smatra delom šireg kruga neolitskih populacija koje su poštovale kult životne sole (od severne Italije, Dalmacije i Epira sve do Egejskog mora).

Butmirska kultura iz okoline Sarajeva je drugačija, sa fino uglačanom keramikom i različitim gemetrijskim ukrasima (često spiralama). Figure iz Butmira su jedinstvene skulpture oblikovane rukom. Naselja su zemuničkog tipa. Sahranjivanje je u okviru naselja, u zgrčenom položaju ili opruženom, na leđima.

[uredi] Antički period

Početkom bronzanog doba, neolitsko stanovništvo su zamijenila ratobornija indo-evropska plemena Ilira. Keltske seobe u 4. i 3. vijeku p. n. e. su potisnula mnoga ilirska plemana iz njihovih bivših zemalja, ali su se takođe neka keltska i ilirska plemena pomešala. Konkretni istorijski dokazi za ovaj period su oskudni, ali se čini da je ovaj region naseljen raznim narodima koji su pričali različite jezike. Ratovi između Ilira i Rimljana su počeli 229. p. n. e., ali Rim nije završio osvajanje regiona sve do 9. godine nove ere. U rimskom periodu, rimsko stanovništvo iz svih dijelova carstva je naseljavano među Ilire.

Ova oblast je u početku bila deo Ilirije sve do rimskog osvajanja. Nakon podele Rimskog carstva između 337. do 395. provincije Dalmacija i Panonija su postale deo Zapadnog rimskog carstva. Neki tvrde da su ovaj region osvojili Ostrogoti 455. Oblast je kasnije dospela u posed Alana i Huna. U 6. vijeku, vizantijski car Justinijan I je osvojio ovu oblast. Sloveni, narod koji je došao iz istočne Evrope, su pokorili Avare u 6. vijeku.

[uredi] Srednjovjekovna Bosna

Današnje znanje o političkoj situaciji na zapadnom Balkanu tokom ranog srednjeg vijeka je nepovezano i konfuzno. Nakon svog dolasaka, Sloveni su doneli sa sobom plemensko društveno uređenje, koji se raspalo i utabalo put ka feudalizmu tek nakon Franačkog prodora u ovu ovlast krajem 9. vijeka. To je takođe i vrijeme kada su Južni Sloveni pokršteni. Bosna je, zbog geografskog položaja i terena, vjerovatno bila jedna od poslednjih oblasti u kojima je izvršen ovaj proces, koji je vjerovatno poticao iz gradova na dalmatinskoj obali.

Bosna se pod tim imenom počinje spominjati od 958. Srpske i hrvatske kneževine su podelile Bosnu u 9. i 10. vijeku: za vrijeme kneza Časlava i dukljanskog kralja Bodina Bosna se našla u sastavu jedinstvene srpske države, a u međuvrijemenu Bosnom je ovladao hrvatski kralj Mihailo Krešimir II. Kasnije političke okolnosti su dovele da se za ovu oblast nadmeću Ugarska i Vizantija. Nakon još jedne promene odnosa moći početkom 12. vijeka, Bosna se našla izvan kontrole obe i nastala je posebna država pod vlašću lokalnih banova.^[12]

Prvi značajni vladar Bosne, ban Kulin, je vladao tokom skoro tri decenije mira i stabilnosti, tokom koje je ojačao privredu države preko sporazuma sa Dubrovnikom i Venecijom. Njegova vladavine je takođe označila početak sporova oko Crkve bosanske, domaće hrišćanske sekte koju su za jeretike smatrali i Rimokatolička i Srpska pravoslavna crkva. Kao odgovor na ugarske pokušaje da iskoriste pitanje crkve kao način da povrate suverenitet nad Bosnom, ban Kulin je održao sastanak sa domaćim crkvenim vođama da se odrekne jeresi i prihvati katolicizam 1203. Ova izjava je bila samo formalnog karaktera, jer su se poglavari Crkve bosanske, uprkos potpisanoj izjavi i dalje držali svoje vere. Uprkos ovoj izjavi, ugarske ambicije se nisu promenile dugo nakon Kulinove smrti 1204., a prestale su tek nakon neuspešnog pohoda 1254.

Istorija Bosne od tada do početka 14. vijeka je obeležanama borbom za vlast između porodica Šubić i Kotromanić. Ovaj sukob se okončao 1322. kada je Stefan II Kotromanić postao ban. Do svoje smrti 1353. on je uspeo da Bosni pripoji teritorije na severu i zapadu, kao i Zahumlje i deo Dalmacije. Njega je nasledio njegov nećak Tvrtko, koji je nakon duge borbe sa plemstvom i unutarporodičnim borbama, uspeo da stekne punu kontrolu nad državom 1367. Tvrtko se 26. oktobra 1377. krunisao za kralja Srba, Bosne, Pomorja i zapadnih strana.^[12]

Ipak, nakon njegove smrti 1391. Bosna je upala u dug period opadanja moći. Stefan Vukčić Kosača se 1448. osamostaljuje u Humu i proglašava se hercegom od svetoga Save. Otomansko carstvo je već počelo sa osvajanjem Evrope i predstavljalo je veliku opasnost po Balkan tokom prve polovine 15. vijeka. Konačno, nakon decenija političkih i društvenih nestabilnosti, Bosna je pala pod otomansku vlast 1463. Hercegovina je pala pod tursku vlast 1482, dok je Kraljevina Bosna koju su obnovili Mađari, konačno pala pod tursku vlast 1527. godine.

[uredi] Otomanski period

Otomansko osvajanje Bosne je označilo novu eru u istoriji države i uvelo je drastične promene političkoj i kulturnoj mapi regiona. Iako je kraljevstvo Bosna uništeno, a njegovo najviše plemstvo pogubljeno, Turci su dozvolili očuvanje bosanskog identiteta integrišući je kao sastavni provinciju Otomanskog carstva sa njenim istorisjkim imenom i teritorijalnom cjelovitošću - to je bio jedinstven sličaj među porobljenim državama na Balkanu. U okviru ovog Bosanskog sandžaka (na kraju vilajeta), Turci su uveli brojne ključne promene u društveno-političkoj upravi nad ovom teritorijom, uključujući novi sistem zemljoposeda, reorganizaciju administrativnih jedinica i kompleksan sistem društvenog raslojavanja po klasnoj i verskoj pripadnosti.

Četvorovjekovna otomanska uprava je takođe imala drastičan uticaj na sastav stanovništva, koji se menjao nekoliko puta kao posledica turskih osvajanja, čestih ratova sa evropskih silama, seobama i epidemijama. Domaće hrišćansko stanovništvo je bilo pogođeno dankom u krvi odvođenjem dece u janjičare, specijani turske vojne odrede. U Bosni se pojavilo domaće muslimansko stanovništvo i na kraju je postalo najveća etno-religijska grupa (uglavnom kao rezultat konverzija u islam), dok su sefardski Jevereji stigli nakon njihovog proterivanja iz Španije u 15. vijeku. Bosanske hrišćanske zajednice su takođe doživjele velike promene. Bosanski franjevci (i cjelokupno katoličko stanovništvo) je bilo zaštićeno zvaničnim carskim dekretom. Pravoslavno stanovništvo u Bosni (u početku vezano za Hercegovinu i Podrinje) se raširilo po cijeloj zemlji tokom ovog perioda i doživjelo je relativan napredak u 19. vijeku. U međuvrijemenu, jeretička Crkva bosanska je prestala da postoji.

Dok je Otomansko carstvo napredovalo i širilo se u centralnu Evropu, Bosna je bila pošteđena situacije da bude pogranična provincija i doživjela je dug period blagostanja i napretka. Osnovani su brojni gradovi (poput Sarajeva i Mostara), koji su izrasli u važne regionalne centre trgovine i građanske kulture. U ovim gradovima su brojni sultani i paše finansirali izgradnju mnogih važnih građevina bosanske arhitekture (kao što su Stari most i Begova džamija). Dalje, veliki broj ljudi porijeklom iz Bosne je igrao važnu ulogu u kulturnoj i političkoj istoriji Otomanskog carstva u ovom periodu. Vojnici iz Bosne su činili veliki deo otomanske vojske u bitkama na Krbavi i Mohaču, dve velike turske pobede, dok su mnogi drugi Bosanci uspeli kroz redove turske vojne birokratije i zauzeli najviše položaje u carstvu, među kojima su položaji admirala, generala i velikih vezira. Mnogi Bosanci su ostavili veliki trag na otomansku kulturu, kao mistici, učenjaci i slavljeni pesnici na turskom, arapskom i persijskom jeziku.

Međutim, krajem 17. vijeka turski vojni neuspesi su se odrazili i na Bosnu i Hercegovinu, a kao posledica Velikog bečkog rata i Karlovačkog mira 1699. Bosna je postala najzapadnija turska provincija. Sledećih stotinu godina su obeležili dalji vojni neuspesi, brojni ustanci u Bosni i nekoliko pojava kuge. Portini napori da modernizuje tursku državu su nailazili na veliki otpor u Bosni, gde su se lokalni zemljoposednici odupirali da izgube mnogo toga kroz predložene reforme. Ovo, kao i nezadovoljstvo zbog političkih ustupaka susednim hrišćanskim zemljama na istoku, su kulminirali neuspešnim ustankom Huseina Gradaščevića 1831. Povezane bune će biti ugušivane do 1850, ali će stanje nastaviti da se pogoršava. Kasniji nemiri zbog zemlje će izazvati ustanak hrišćana u Hercegovini 1875. Ustanak se brzo proširio, pa su se u njega uključilo nekoliko balkanskih država i velike sile, koje su primorale Otomansko carstvo da prepuste upravljanje Bosnom i Hercegovinom Austrougarskoj na 30 godina prema odredbama Berlinskog kongresa iz 1878.

[uredi] Austrogarska okupacija

Iako je austrugarska okupaciona vlast brzo ugušila početni oružani optor nakon preuzimanja Bosne i Hercegovine, tenzije su ostale u nekim dijelovima zemlje (posebno u Hercegovini), a dogodilo se masovno iseljavanje muslimanskog stanovništva u krajeve koje je kontrolisalo Otomansko carstvo. Stanje relativne stabilnosti je uskoro dostignuto, pa su austrougarske vlasti bile u mogućnosti da izvrše brojne društvene i administrativne reforme, sa ciljem ustanovljavanja Bosne i Hercegovine kao stabilnog političkog modela koji će pomoći u iščezavanju nacionalizma među Južnim Slovenima. Zato su Austro-Ugari uradili mnogo na kodifikovanju zakona, uvođenja novih političkih praksi i, generalno, modernizaciji.

Tokom austro-ugarske uprave unutrašnja podela Bosne i Hercegovine je sačuvana, ali su njihove institucije modernizovane. Donjotuzlanski, Banjalučki, Bihaćki, Sarajevski, Mostarski i Travnički okruzi su formirali regionalnu vladu i postojali su do 1922.

Iako je ekonomski bila uspešna, politika Austro-ugarske, koja se zasnivala na promovisanju ideje o multikonfesionalnoj bosanskoj naciji (koja je odgovarala muslimanskom stanovništvu, a njen zastupnik je bio upravnik Bosne i Hercegovine i ministar finansija Benjamin Kalaj) nije uspela da zauzda narastajuči nacionalizam. Koncepti hrvatskih i srpskih nacionalnih država se već bio proširio među bosanskohercegovačkim katoličkim i pravoslavnim stanovništvom iz susedne Hrvatske i Srbije polovinom 19. vijeka i nije dopuštao šire prihvatanje ideje o bosanskoj naciji. Do početka Prvog svetskog rata, nacionalizam je bio sastavni deo politike u Bosni i Hercegovini, sa nacionalnim političkim partijama koje su radile u interesima svojih zajednica.

Ideja o zajedničkoj državi Južnih Slovena (za koju se očekivalo da je predvodi nezavisna Srbija) je postala popularna politička ideologija i u Bosni i Hercegovini. Odluka austrougarske vlade da zvanično pripoji Bosnu i Hercegovinu 1908. je doprinela shvatanju o nužnosti ove ideju među narodima Bosne i Hercegovine. Ove političke napetosti su kulminirale 28. juna 1914. kada je Gavrilo Princip, član organizacije Mlada Bosna, u Sarajevu ubio prestolonaslednika austrougarskog trona, nadvojvodu Franca Ferdinanda, što će se kasnije ispostaviti da je događaj koji je izazvao Prvi svetski rat. Iako se stanovništvo Bosne i Hercegovine borilo u ratu u armijama zaraćenih strana, sama Bosna i Hercegovina je prošla kroz rat bez velike štete.

[uredi] Bosna i Hercegovina u Jugoslaviji

Nakon austrougarskog poraza u ratu Vijeće narodnih prvaka i poslanika 28. novembra 1918. godine donelo je odluku o ujedinjenju Bosne i Hercegovine u Kraljevinu Srba, Hrvata i Slovenaca. Politički život u Bosni u ovom periodu su obilježili socijalni i ekonomski nemiri oko preraspodjele zemlje i osnivanje nekoliko političkih partija koje su često stupale u različite koalicije sa različitim partijama iz drugih dijelova Kraljevine. Dominantan ideološki sukob u jugoslovenskoj državi, između hrvatske težnje za regionalizacijom i srpske težnje za centralizacijom, je različito uticao na tri glavne etničke grupe u Bosni i Hercegovini. Bosanski muslimani nisu imali status naroda u Kraljevini. Iako je početna podela Kraljevine na 33 oblasti izbrisala tradicionalne geografske entitete, naporima političara Mehmeda Spahe je postignuto da se 6 oblasti koje su činile Bosnu i Hercegovinu podudaraju sa 6 sandžaka iz otomanskog perioda.^[13]

Šestojanuarska diktatura 1929. godine je donela novu administrativnu podelu države na banovine čija je svrha bila da se obrišu istorijske i etničke linije. Srpsko-hrvatski sukobi o uređenju države su se okončali sporazumom Cvetković-Maček kojim je 1939. godine osnovana Banovina Hrvatska, koja je obuhvatala značajne dijelove današnje BiH. Ipak, spoljašnje političke prilike su primorale jugoslovenske političare da obrate pažnju na sve veću opasnost koju je predstavljala Hitlerova Nacistička Nemačka. Nakon pristupanja Kraljevine Jugoslavije Trojnom paktu i državnog udara 27. marta kojom je zbačena vlada, Jugoslaviju su Sile osovine konačno napale 6. aprila 1941. godine.

Nakon okupacije Jugoslavije u Drugom svetskom ratu, cijelokupna teritorija Bosne i Hercegovine je pripala Nezavisnoj Državi Hrvatskoj. Nacistička uprava nad Bosnom dovela je do progona Srba, Jevreja i Roma. Zbog toga je stanovništvo Bosne i Hercegovine stupalo u redove komunističkih partizana i monarhističkih četnika. Vojni uspesi su ubedili Saveznike da politički podrže partizane.

Od 1941. godine jugoslovenski komunisti na čelu sa Josipom Brozom Titom su organizovali višenacionalni pokret koji se borio protiv fašista i četnika. Krajem novembra 1943. godine Antifašističko vijeće narodnog oslobođenja Jugoslavije je održalo zasedanje u Jajcu, na kom je odlučeno da se nova Jugoslavija uspostavi kao federacija 6 republika, od kojih bi jedna postala Bosna i Hercegovina u svojim granicama iz perioda austrougarske okupacije. Ustav SFRJ iz 1946. godine je ozvaničio ovu odluku.

Zbog svog centralnog položaja u jugoslovenskoj federaciji, poslijeratna Bosna i Hercegovina je strateški odabrana kao baza za razvoj vojne industrije. Ipak, u većem delu svog postojanja Bosna i Hercegovina je bila mirna i prosperitetna. Iako je politički bila neuticajna tokom 1950ih i 1960ih, tokom 1970ih pojavili su se uticajni političari poput Džemala Bijedića, Branka Mikulića i Hamdije Pozderca.

[uredi] Bosna i Hercegovina kao samostalna država

Za više informacija pogledajte Rat u Bosni i Hercegovini

Sa slabljenjem komunizma i pojavom višestranačkog sistema u SFRJ, stara komunistička doktrina bratsva i jedinstva je izgubila značaj, što je pružilo priliku nacionalističkim strankama sva tri naroda (Stranka demokratske akcije, Srpska demokratska stranka i Hrvatska demokratska zajednica) da osvoje većinu na parlamentarnim izborima 1990. i oforme labavu koaliciju kojom je okončana vladavina komunista. Tačka razilaženja u ovoj koalicije je bila sudbina Bosne i Hercegovine: srpski predstavnici su se zalagali za ostanak u jugoslovenskoj federaciji, dok su predstavnici bosanskih Muslimana i Hrvata tražili nezavisnost. Na zasjedanju 14. i 15. oktobra 1991. parlament je doneo Memorandum o nezavisnosti. Kao odgovor na ovo srpski predstavnici su napustili parlament BiH i 24. oktobra 1991. su osnovali Skupštinu srpskog naroda Bosne i Hercegovine koja je 9. januara 1992. proglasila osnivanje Srpske Republike Bosne i Hercegovine. 18. novembra 1991, Hrvati su proglasili osnivanje Hrvatske Zajednice Herceg-Bosne.

Bošnjački i hrvatski poslanici su bez pristanka srpskih poslanika organizovali referendum o nezavisnosti Bosne i Hercegovine od Jugoslavije 29. februara i 1. marta 1992. bojkotovala velika većina Srba. Izlaznost na referendum je bila 63,7 %, a 92,7% izašlih je glasalo za nezavisnost. Bosna i Hercegovina je proglasila nezavisnost kratko nakon toga, a 6. aprila 1992. nju su kao nezavisnu državu priznale Evropska zajednica i SAD.

Oružani sukobi počeli su pre priznanja nezavisnosti. Srbi su u početku imali inicijativu, pošto su imali podršku JNA, koja se kasnije transformisala u Vojsku Republike Srpske. Vojska Republike Srpske je do jeseni zavladala oko 70% Bosne i Hercegovine, državši u opsadi Sarajevo, Goražde, Srebrenicu i Žepu. Ovaj front je ostao relativno miran sve do 1995. U junu 1992. počeli su prvi sukobi između vlade iz Sarajeva i hrvatske frakcije koja je težila pripajanje Herceg-Bosne Hrvatskoj. Sukob je eskalirao 1993, a okončan je uz američko posredovanje Vašingtonskim sporazumom iz marta 1994. Ovim sporazumom je stvorena Federacija Bosne i Hercegovine.

U julu 1995. Vojska Republika Srpske je zauzele zaštićenu zonu UN u Srebrenici i tom prilikom su njeni pripadnici ubili nekoliko hiljada Bošnjaka. U saglasnosti sa Vašingtonskim sporazumom, hrvatska vojska je u zapadnoj Bosni i na teritoriji Hrvatske pokrenula operaciju Oluja, kojim je zauzela zapadni dio Republike Srpske Krajine. poslije ovoga je hrvatsko-bošnjački savez stekao inicijativu u ratu, preotevši od Srba veliki deo zapadne Bosne. Poslije masakra na Markalama, NATO je pokrenuo operaciju Namjerna sila protiv Vojske Republike Srpske.

U tom trenutku međunarodna zajednica je dovela predstavnike zaraćenih strana na pregovore u američki grad Dejton. Rat se završio Dejtonskim sporazumom potpisanim 21. novembra 1995, a konačna verzija mirovnog sporazuma je potpisana u Parizu 14. decembra 1995. Posledica rata su bila etnička čišćenja i velike promjene u demografiji Bosne i Hercegovine.

Bosnu i Hercegovinu su na osnovu Dejtonskog sporazuma činila dva entiteta: Federacija Bosne i Hercegovine (koja obuhvatala 51% teritorije) i Republika Srpska (koja je obuhvatala 49% teritorije BiH). Međunarodnom arbitražom je od predratne opštine Brčko stvoren posebni Brčko distrikt, sa sopstvenom upravom.

[uredi] Politika

Za više informacija pogledajte Politika Bosne i Hercegovine

Bosna i Hercegovina je po svom državnom uređenju jedinstvena u svetu. Njeno uređenje je republičkog karaktera, ali se i pored toga ne definiše kao republika zbog složenosti jedinica na koje je podeljena (kantoni i entiteti). Nezavisnost je stekla 5. aprila 1992., nakon što se referendumom o nezavisnosti odvojila od Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije, iz koje su prethodno istupile Slovenija, Hrvatska i Makedonija. Savet ministara se po trenutnom ustavu počeo sastavljati od 14. decembra 1995. godine nakon potpisivanja Dejtonskog mirovnog sporazuma, koji je zaustavio rat. Glavni grad zemlje je Sarajevo.

Evropski parlament bira visokog predstavnika, koji je najviši politički autoritet u zemlji. Trenutni visoki predstavnik u Bosni i Hercegovini je Valentin Incko iz Austrije.

Predsjedništvo Bosne i Hercegovine sastoji se od tri člana, iz svakog konstitutivnog naroda po jedan, koji se izmenjuju na mjestu predsedavajućeg Predsjedništva svakih 8 meseci. Njih bira narod: Federacija bira predstavnika Bošnjaka i predstavnika Hrvata, a Republika Srpska bira predstavnika Srbina. Član Predsedništva sa najviše glasova obično postaje prvi predsjedavajući. Mandat traje 4 godine. Predsedavajućeg Saveta ministara imenuje Predsjedništvo, a odobrava Parlamentarna skupština. Predsedavajući zatim imenuje ministre.

Parlamentarna skupština je zakonodavno telo Bosne i Hercegovine. Ona se sastoji od dva doma: Dom naroda i Predstavnički dom. Dom naroda se sastoji od 15 delegata, od kojih su dve trećine iz Federacije (5 Hrvata i 5 Bošnjaka) i jedna trećina iz Republike Srpske (5 Srba). Predstavnički dom se sastoji od 42 poslanika, od kojih se dve trećine biraju u Federaciji, a jedna trećina u Republici Srpskoj.

Ustavni sud Bosne i Hercegovine je najviša i konačna instanca u pravnim pitanjima i broji devet članova: četiri se biraju iz Predstavničkog doma Federacije, dva se biraju iz Narodne skupštine Republike Srpske, a tri člana bira predsednik Evropskog suda za ljudska prava nakon konsultacija sa Predsedništvom zemlje.

Sud Bosne i Hercegovine ima 9 članova, a sastoji se od administrativnog dela, kriminalističkog dela i suda za obraćanje javnosti.

Zaposlena lica sa najmanje 16 godina starosti imaju pravo glasa, dok nezaposleni pravo glasa dobiju sa 18 godina starosti. Neke od političkih stranaka u Bosni i Hercegovini su: Socijaldemokratska partija Bosne i Hercegovine, Stranka demokratske akcije, Hrvatska demokratska zajednica Bosne i Hercegovine, SNSD, Liberalna stranka Bosne i Hercegovine, Stranka za Bosnu i Hercegovinu, Nova hrvatska inicijativa, Srpska demokratska stranka i Srpska radikalna stranka Republike Srpske.

[uredi] Administrativna podjela

Bosna i Hercegovina ima nekoliko nivoa političkih struktura nakon državnog nivoa. Najvažnija od ovih podjela je organizacija države po entitetima (Republika Srpska (RS) i Federacija Bosne i Hercegovine (FBiH)). Federacija Bosne i Hercegovine raspolaže sa 51% površine Bosne i Hercegovine, a Republika Srpska sa 49%. Entiteti su nastali u Dejtonskom sporazumu 1995. godine, kao rezultat kompromisa predstavnika tri konstitutivna naroda. Ratna razaranja (1992—1995) su dovela do velikih promena u etničkoj slici zemlje. Ovo je većinom bilo zbog nasilnog etničkog čišćenja lokalnog stanovništva (u RS bošnjačkog i hrvatskog, a u FBiH sva tri naroda).

Od 1996. godine ovlašćenja vlada oba entiteta se u odnosu na državni nivo značajno smanjuju. Treći nivo političke podjele, nakon entiteta u Federaciji BiH su kantoni. Federacija Bosne i Hercegovine se sastoji od deset kantona. Svi oni imaju svoju kantonalnu vladu, koja se nalazi pod zakonom Federacije. Hercegovačko-neretvanski i Srednjobosanski kantoni su etnički mješoviti i imaju specijalne sisteme, kako bi se očuvala prava svih naroda.

Zadnji nivo političke podjele Bosne i Hercegovine su opštine. Zemlja se sastoji od 141 opština, od kojih su 79 u Federaciji Bosne i Hercegovine, a 62 u Republici Srpskoj, dok je grad Brčko zasebna administrativna jedinica — distrikt. I opštine takođe imaju svoju vladu i službe, i uglavnom su obrazovane oko najznačajnijeg grada ili mjesta u području. Svaki kanton sastoji se od nekoliko opština. Opštine se dijele na mjesne zajednice.

Osim entiteta, kantona, i opština, Bosna i Hercegovina takođe ima i svojih sedam službenih gradova. To su: Sarajevo, Banja Luka, Mostar, Istočno Sarajevo, Bihać, Jajce i Zenica. Gradove Banja Luka, Mostar, Bihać, Jajce i Zenica čine teritorije nekadašnjih istoimenih opština, dok se Sarajevo i Sarajevo Republike Srpske (Istočno Sarajevo) sastoje od nekoliko opština. Gradovi takođe imaju svoju vladu, čija moć je između vlade opština i vlade kantona (ili vlade entiteta u Republici Srpskoj).

[uredi] Privreda

Za više informacija pogledajte Privreda Bosne i Hercegovine

Uz Srbiju, Bosna i Hercegovina je bila jedna dve srednje razvijene republike u SFRJ. Poljoprivreda je uglavnom bila u privatnim rukama, ali posedi su bili mali i neprofitabilni, dok se hrana uglavnom uvozila. Za vrijeme socijalizma u BiH je forsirana teška i vojna industrija, pa je republika imala veliki deo jugoslovenskih vojnih postrojenja.

Tri godine ratovanja uništile su privredu i infrastrukturu, pa je proizvodnja pala za 80%.^[14] Nakon 1995, proizvodnja se malo oporavila 1996-1998, ali rast se znatno usporio 1999. godine. BDP je i dalje duboko ispod nivoa 1990. godine. Nezaposlenost je 2007. godine iznosila 29%.^[14] Teško je tačno oceniti stanje privrede, jer iako oba entita obavljavaju svoje statistike, statistike za cijelu državu su ograničene. Osim toga, službene statistike se ne bave sivom ekonomijom, koja je vrlo prisutna u cijeloj zemlji i u svim segmentima društva.

Najveći deo zaposlenih radi u tercijarnom sektoru, zatim u industriji i poljoprivredi. Prema procenama iz 2008. godine BDP iznosi otprilike 29,9 milijardi dolara. BDP po glavi je 6.500 dolara. Po sektoru, 10,2% BDP-a otpada na poljoprivredu, 23,9% na industriju, te 66 na uslužne djelatnosti. ^[14]

Glavni trgovinski partneri Bosne i Hercegovine su Hrvatska, Srbija, Crna Gora, Njemačka, Slovenija i Italija.^[15]

[uredi] Poljoprivreda

Glavni poljoprivredni proizvodi Bosne i Hercegovine su: žito, kukuruz, razne vrste voća i povrća. Pod oranicama i baštama se u 2005. godini nalazilo 1.025.000 hektara, a od toga je 556.000 hektara bilo zasejano dok su 466.000 hektara bili ugari i neobrađene oranice. Pod žitaricama je bilo 318.000 hektara, 145.000 hektara pod krmnim biljem, 83.000 hektara pod povrćem.^[16]

Bosanska Posavina i Semberija su žitnice države, dok u hercegovački kraj pogodan za uzgajanje vinove loze.

[uredi] Industrija i rudarstvo

Glavne industrijske grane su: proizvodnja čelika, uglja, gvožđa, automobilska industrija, tekstilna industrija, proizvodnja duvana, nameštaja i prerada nafte.

[uredi] Saobraćaj

Za više informacija pogledajte Saobraćaj u Bosni i Hercegovini

Bosna i Hercegovina zauzima položaj između jadranske obale Balkanskog poluostrva i Panonske nizije i Moravskog basena. Stoga su i glavni putni pravci ove republike veze ove dve oblasti jugoistočne Evrope. Glavna teškoća zemlje je njen veoma izražen planinski karakter i teška neprohodnost, što je znatno doprinelo sporom razvoju saobraćaja u zemlji.

Ukupna dužina železničke mreže u Bosni i Hercegovini je 608 km (2006. godine).^[14] Ovo se odnosi na pruge standardne širine koloseka, jer u zemlji postoji i niz nekada korišćenih pruga uskog koloseka još iz perioda Austro-Ugarske. U državi dominiraju dva železnička pravca sa glavnim ukrštanjem u Doboju. Ti pravci su Tuzla—Doboj—Banjaluka—Novi Grad—Bihać—granica sa Hrvatskom i Šamac (granica sa Hrvatskom)—Doboj—Sarajevo—Mostar—granica sa Hrvatskom.

Pored njih u Zvorniku i Bijeljini u postoji priključci na železničku mrežu Srbije. U Bosni i Hercegovini rade dva železnička preduzeća. U Republici Srpskoj rade Železnice Republike Srpske, dok na području Federacije rade Železnice Federacije Bosne i Hercegovine.

Ukupna dužina puteva u Bosni i Hercegovini je 21.846 km (2006. godina), dok je i 11.425 km sa čvrstom podlogom (betonski, asfaltni).^[14] Dužina autoputeva trenutno je neznatna i iznosi svega 30-40 km i to su ulazne magistrale u dva najveća grada u državi, Sarajevo i Banjaluku.^[17]

Bosna i Hercegovina ima veoma kratku morsku obalu kod Neuma i nema pristup međunarodnim vodama, pa stoga nema pomorskih luka. Od inostranih luka najveći značaj za njenu privredu ima luka Ploče u Hrvatskoj, koja je najbliža Sarajevu i upravo razvijana za potrebe privrede Bosne i Hercegovine. Rečni saobraćaj je bolje razvijen, ali ni izbliza iskorišćen prema mogućnostima.^[18] Glavni plovni vodotok je rijeka Sava, koja kao pritoka Dunava povezuje državu sa drugim državama srednje Evrope. Važne luke na Savi su Brčko, Bosanski Šamac i Bosanski Brod.

U Bosni i Hercegovini postoji 25 zvanično upisanih aerodroma, ali samo je 4 od njih uvršteno na listu aerodroma sa IATA kodom (IATA Airport Code):

• Aerodrom "Mahovljani" Banjaluka - BNX
• Aerodrom Mostar - OMO
• Aerodrom "Butmir" Sarajevo - SJJ
• Aerodrom Tuzla - TZL

Najveći i najvažniji aerodrom u zemlji je sarajevski aerodrom "Butmir". U Bosni i Hercegovini su zvanično upisana i 5 heliodroma (2007. godine).^[14]

[uredi] Demografija

Za više informacija pogledajte Demografija Bosne i Hercegovine

Prema popisu iz 1991. godine, BiH je imala 44% Muslimana, 31% Srba i 17% Hrvata, dok se 6% ljudi deklarisalo kao Jugosloveni, a 2% kao ostali (oko 10.000 Crnogoraca, 5.000 Albanaca, 4.000 Ukrajinaca itd). Religijska podela je slična nacionalnoj: 99% Hrvata su katolici, 90% Muslimana su muslimani.^{[traži se izvor]} Podaci su se otad znatno promenili, jer je u ratu poginulo oko 100.000 ljudi, a skoro polovina stanovništva države promenila mjesto boravka.^{[traži se izvor]}

Prema proceni Agencije za statistiku Bosne i Hercegovine od 30. juna 2007. godine broj stanovnika je 3.842.942.^[1] Prema domaćim procenama u Federaciji Bosne i Hercegovine živi 2.318.972 ljudi^{[traži se izvor]}, a u RS 1.471 529 (2004)^[19].

Službeni jezici Bosne i Hercegovine su bošnjački, hrvatski i srpski dok su u službenoj upotrebi dva pisma ćirilica i latinica. Prema verskoj pripadnosti stanovnici Bosne i Hercegovine se dele na: muslimane 40%, pravoslavce 31%, katolike 15%, kao i 14% na pripadnike ostalih veroispovjesti.^{[traži se izvor]}

[uredi] Kultura

[uredi] Muzika

Tradicionalna muzika Bosne je mješavina raznih balkanskih uticaja, u kojoj se susreću najrazličitiji motivi i žanrovi. Najčuvenija je ipak sevdalinka (arapski - ljubav), ljubavna pjesma karakterističnog izraza, koja u Bosni ima veoma dugu tradiciju, a odlikuje je sentimentalna muzikalnost i poetski, romantični tekst melankoličnog ugođaja.

[uredi] Književnost

Ivo Andrić, Meša Selimović i Branko Ćopić su najznačajniji književnici iz Bosne i Hercegovine. Andrić je dobitnik Nobelove nagrade za književnosti 1961. godine za roman „Na Drini ćuprija“. Tokom osmanskog doba, mnogi pisci iz Bosne i Hercegovine su bili poznati u orijentalnom svijetu, a u samoj Bosni razvija se Alhamijado književnost.

[uredi] Film

Nakon zatišja tokom ratnih i prvih poratnih godina, filmsko stvaralaštvo u Bosni i Hercegovini se budi. Filmski režiser Danis Tanović je 2002. godine dobio popularnog Oskara, prestižnu nagradu Američke filmske akademije za film „Ničija zemlja“ u kategoriji najbolji strani film. Veliku popularnost imao je i film Pjera Žalice „Gori vatra“, kao i njegov sljedeći projekt, film „Kod amidže Idriza“. Slično je i sa filmom „Ljeto u Zlatnoj dolini“ Srđana Vuletića, koji na internacionalnim filmskim festivalima odnosi nekoliko nagrada. U kategoriji kratkog filma valja izdvojiti film „10 minuta“ režisera Ahmeda Imamovića, koji je dobitnik nagrade „Najbolji kratki film Evrope“ 2002. godine. Posebnu pažnju je dobio film „Grbavica“ režiserke Jasmile Žbanić koji je nagrađen Zlatnim medvjedom na festivalu Berlinale 2006. godine.

[uredi] Vjerski objekti

Važno je spomenuti da je prisutnost triju vjera u Bosni i Hercegovini imala ogroman uticaj na kulturni razvoj zemlje. Sarajevo je jedini veliki grad u Evropi, koji ima pravoslavnu crkvu, džamiju i katoličku crkvu kao i sinagogu udaljene 100 metara jedne od drugih.^[20]. Najznačajniji eksponat Zemaljskog muzeja u Sarajevu je sarajevska Hagada, tradicionalna jevrejska knjiga koju su Sefardi donijeli u Sarajevo po svome izgonu iz Španije. Orijentalno nasljeđe Bosne i Hercegovine vidi se također i u brojnim impresivnim primjerima orjentalne, sakralne i svjetovne arhitekture, iako je dio objekata srušen ili uništen tokom vrijemena, posljednji put tokom rata u Bosni i Hercegovini 1992-1995. Među najznačajnije objekte iz osmanskog perioda valja izdvojiti Begovu džamiju i Carevu džamiju u Sarajevu, Aladža džamiju u Foči, Ferhadija džamiju u Banja Luci, džamije u Mostaru, Travniku i Livnu, te brojne druge sakarlne objekte islamske kulture po cijeloj zemlji. Bosna i Hercegovina posebno je poznata i prema svojim mostovima iz osmanskog perioda, gdje posebno treba izdvojiti: Stari most u Mostaru, Most Mehmed paše Sokolovića u Višegradu, Arslanagić most u Trebinju, te repliku Starog mosta u Mostaru u umanjenoj verziji na rijeci Bistrici u Livnu.

Crkvena arhitektura Bosne i Hercegovine sastoji se od nekoliko stilova, u zavisnosti od vrijemena u kojem je građena, odnosno kojem crkvenom krugu pripada. Tako bosanske katoličke crkve u gotovo cijeloj zemlji njeguju neki posebni "bosanski" stil vitkih zvonika sa visokim, kosim krovovima i tako se harmonično uklapaju u gradski ili seoski krajolik. Najpoznatije rimokatoličke crkve u Bosni stoje u Sarajevu, Travniku, Bugojnu, Livnu, Jajcu i Bihaću, dok su najznačajniji samostani franjevačke provincije Bosna srebrena u Fojnici, Visokom, Kreševu, Kaknju i Livnu. Sakralni objekti rimokatoličke crkve u Hercegovini imaju uglavnom primorsko-mediteranski karakter (baš kao i pravoslavne crkve i objekti), građeni su od bijelog kamena, a odlikuje ih gotovo minimalistički stil, koji se u novijoj arhitekturi dijelom naslanja i na kubizam i savrijemene tokove crkvene arhitekture u svijetu. Ovdje su poznate Duvanjska bazilika u Tomislavgradu, te crkve i samostani u Širokom Brijegu, Čapljini i Mostaru.

Pravoslavne crkve, manastiri i objekti u sjevernijim dijelovima zemlje, pogotovo uz rijeku Drinu ne razlikuju se previše od sličnih crkvenih objekata u Srbiji, što upućuje na činjenicu da su ih gradili isti majstori. Ovi su se pak u dijelu srpske-crkvene arhitekture vodili principima crkvene gradnje na zapadnom Mediteranu, tako da pravoslavne crkve u Bosni imaju uvijek iznova slične motive, koji podsjećaju na gradnju u Italiji, Francuskoj i Dalmaciji. Najpoznatije pravoslavne crkve stoje u Sarajevu, Banja Luci, Mostaru, Tuzli, Trebinju, Livnu i Bosanskoj Krupi. Novovjeki pravoslavni crkveni objekti po mnogim bosansko-hercegovačkim gradovima, pogotovo u RS-u, danas nalikuju kopijama Sopoćana, Mileševa ili Gračanice ili su u skladu sa vizantijskim stilom, tako da bosanskoj urbanoj arhitekturi daju novi pečat. Primjer je Crkva svetog Vasilija Ostroškog u Istočnom Sarajevu.

[uredi] Obrazovanje

Osnovno obrazovanje traje 9 godina. Đaci se u osnovne škole upisuju u dobu od 5 do 6 godina. Đaci koji završe osnovnu školu obrazovanje mogu nastaviti u gimnazijama, stručnim, tehničkim, umjetničkim i verskim školama. Đaci koji završe četvorogodišnje tehničke, umjetničke, vjerske škole i gimnazije mogu se upisati na fakultete ili akademije.

U Bosni i Hercegovini postoji osam državnih univerziteta: Univerzitet u Sarajevu, Univerzitet u Istočnom Sarajevu, Univerzitet u Banjaluci, Univerzitet u Tuzli, Univerzitet u Mostaru (zapadni Mostar), Univerzitet Džemal Bijedić (istočni Mostar) i Univerzitet u Zenici, kao i 14 privatnih univerziteta i fakulteta u Sarajevu, Banjaluci, Tuzli, Doboju, Prijedoru, Biljejini, Travniku i Gradiškoj. Sve visokoobrazovne ustanove podležu nacionalnim (u Republici Srpskoj) ili kantonalnim (u Federaciji BiH) zakonima o višem obrazovanju.

[uredi] Kuhinja

Za više informacija pogledajte Bosanska kuhinja

Bosanska kuhinja je blisko vezana za tursku, grčku i druge mediteranske kuhinje. Međutim, zbog godina austrijske uprave, u nju se vide uticaji centralne Evrope. Bosanska hrana koristi mnogo začina, ali obično u malim količinama. Većina hrane je lagana, pošto se kuvaju u malim količinama vode. Sosovi su potpuno prirodni, pošto ih uglavnom čine prirodni sokovi povrća u jelu. Tipični sastojci jela bosanske kuhinje su paradajz, krompir, luk, beli luk, biber, krastavac, mrkva, kupus, pečurke, spanać, tikvice, sušeni i svež pasulj, paprika, mleko i pavlaka. Jela od mesa su od govedine ili jagnjetine, dok hrišćansko stanovništvo jede i svinjetinu. Region Hercegovine je pogodan za uzgajanje vinove loze i proizvodnju vina, a dok se u Bosni rakija dobija od šljiva i jabuka. Islam svojim vernicima zabranjuje konzumiranje alkoholnih pića, ali zato muslimani piju mnogo kafe. Kafa se pije iz fildžana, uz obavezan ratluk. Lokalni specijaliteti su bosanski lonac, ćevapi, burek i pite, dolma, sarma, pilav, gulaš i ajvar. Popularni slatka jela su baklava, uštipci, halva, tufahije, tulumbe, sutlijaš i palačinke.

[uredi] Sport

Sarajevo je 1984. bilo domaćin Zimskih olimpijskih igara.

Banjalučki rukometni klub Borac je 1976. godine postao evropski prvak u rukometu. Sarajevski košarkaški klub Bosna je 1979. godine osvojila evropsko klupsko košarkaško prvenstvo, a tuzlansko Jedinstvo-Aida je 1989. postalo evropski šampion. Najuspešniji fudbalski klubovi su FK Sarajevo, FK Željezničar i FK Velež. Najpoznatiji sportisti iz Bosne i Hercegovine su: Abas Arslanagić, Asim Ferhatović, Ivica Osim, Mirza Delibašić, Safet Sušić, Dušan Bajević, Sergej Barbarez, Hasan Salihamidžić, Nenad Marković, Svetlana Kitić i Razija Mujanović.

[uredi] Praznici

Datum	Naziv	Napomene
1. i 2. januar	Nova godina
7. januar	pravoslavni Božić
9. januar	Dan Republike	samo u Republici Srpskoj
1. mart	Dan nezavisnosti	samo u Federaciji BiH
	pravoslavni i katolički Veliki petak
	pravoslavni i katolički Vaskrs
1. i 2. maj	Praznik rada
9. maj	Dan pobjede nad fašizmom	samo u Republici Srpskoj
	Ramazanski bajram
21. novembar	Dan uspostavljanja Opšteg okvirnog sporazuma za mir u BiH	samo u Republici Srpskoj
25. novembar	Dan državnosti	samo u Federaciji BiH
25. decembar	katolički Božić
	Kurban-bajram

[uredi] Galerija

Brdsko-planinski pejzaž u srednjoj Bosni

Trebinje

Perućica

[uredi] Vidi još

• Visoki predstavnik za Bosnu i Hercegovinu

[uredi] Reference

[uredi] Spoljašnje veze

• Turizam Bosne i Hercegovine
• Kancelarija Visokog predstavnika za BiH
• Predsedništvo BiH
• Mapa Bosne i Hercegovine
• Bosna i Hercegovina

Administrativna podela Bosne i Hercegovine

Entiteti i distrikt Bosne i Hercegovine Republika Srpska · Federacija BiH Brčko Distrikt (pripada i jednom i drugom entitetu)   Službeni gradovi Bosne i Hercegovine Banja Luka · Bihać · Zenica · Istočno Sarajevo · Jajce · Mostar · Sarajevo ·   Kantoni Federacije Bosne i Hercegovine Bosansko-podrinjski (V) · Zapadnobosanski (X) · Zapadnohercegovački (VIII) · Zeničko-dobojski (IV) · Posavski (II) · Sarajevo (IX) · Srednjobosanski (VI) · Tuzlanski (III) · Unsko-sanski (I) · Hercegovačko-neretvanski (VII)   Opštine Bosne i Hercegovine Republika Srpska Berkovići · Bijeljina · Bileća · Bratunac · Brod · Višegrad · Vlasenica · Vukosavlje · Grad Banja Luka · Grad Istočno Sarajevo · Gacko · Gradiška · Derventa · Doboj · Donji Žabar · Zvornik · Istočni Drvar · Istočna Ilidža · Istočni Mostar · Istočno Novo Sarajevo · Istočni Stari Grad · Jezero · Kalinovik · Kneževo · Kozarska Dubica · Kostajnica · Kotor Varoš · Krupa na Uni · Kupres (RS) · Laktaši · Lopare · Ljubinje · Milići · Modriča · Mrkonjić Grad · Nevesinje · Novo Goražde · Novi Grad · Osmaci · Oštra Luka · Pale · Pelagićevo · Petrovac · Petrovo · Prijedor · Prnjavor · Ribnik · Rogatica · Rudo · Sokolac · Srbac · Srebrenica · Teslić · Trebinje · Trnovo · Ugljevik · Foča · Han Pijesak · Čajniče · Čelinac · Šamac · Šekovići · Šipovo Federacija BiH Banovići · Grad Bihać · Bosanska Krupa · Bosanski Petrovac · Bosansko Grahovo · Breza · Bugojno · Bužim · Busovača · Vareš · Velika Kladuša · Visoko · Vitez · Vogošća · Glamoč · Goražde · Gornji Vakuf-Uskoplje · Gradačac · Gračanica · Grude · Drvar · Doboj Istok · Doboj Jug · Dobratići · Domaljevac-Šamac · Donji Vakuf · Žepče · Živinice · Zavidovići · Grad Zenica · Ilijaš · Ilidža · Jablanica · Grad Jajce · Kakanj · Kalesija · Kiseljak · Kladanj · Ključ · Konjic · Kreševo · Kupres · Livno · Lukavac · Ljubuški · Maglaj · Grad Mostar · Neum · Novi Grad - Sarajevo · Novi Travnik · Novo Sarajevo · Olovo · Orašje · Odžak · Pale-Prača · Posušje · Prozor · Ravno · Sanski Most · Sapna · Srebrenik · Stari Grad · Stolac · Teočak · Tešanj · Tomislavgrad · Travnik · Trnovo FBiH · Tuzla · Usora · Fojnica · Foča-Ustikolina · Hadžići · Cazin · Centar · Čapljina · Čelić · Čitluk · Široki Brijeg